گوهر و گوهرشناسی در ایران (بخش اول)

گوهر و گوهرشناسی یکی از علوم بسیار شیرین و زیبای ایرانیان است و با زمین شناسی رابطه مستقیمی دارد. این علم دارای پیچیدگی های بسیاری است و در صورت وجود عواملی ممکن است تغییر کند. در این مطلب به برخی از کانی های گران قیمت و اختصاصی می پردازیم.

الماس (Diamond)

کربن در الماس‌ها به نظر می‌آید که از طرف سیدروفیل باشد زیرا در سطح زمین در نقاط مختلف الماس به صورت جدایی اولیه و ارتو ماگمایی در سنگ‌های بازیک و فوق بازیک که به شکل استوکStock) ) و شلوت Schlot)) ظاهر می‌گردند، برخورد می‌نماییم که اگر مقدار آن یک دهم گرم در تن یا ٪۰۰۰۰۱/۰ باشد و حتی کمتر قابل استخراج است. (در افریقای جنوبی و کنگو و غیره) به صورت پلاسر آبرفتی و رودخانه‌ای یا انباشته‌های بادی در ارتباط با سنگ‌های مادر قلیایی به اثبات می‌رسد و در خیلی جاها نیز به همین ترتیب است ولی برای بعضی‌ها ممکن است منشأ آن ناشناخته باشد.

سنگ‌هایی که به شکل شلوت ظاهر می‌شوند و الماس همراه دارند از نوع سنگ‌های کیمبرلیت که دارای همان ترکیب می‌باشد تشکیل شده است و مخلوط با قطعات شکسته سنگ‌های جانبی است که به صورت برش می‌باشد.

الماس به صورت بی‌رنگ و به رنگ‌های مختلف جلوه می‌نماید. رنگ‌های سیاه و آبی گرانترین نوع آن بوده و قیراطی بیش از چند صد دلار قیمت دارد. رنگ آن از استوک به شلوت متغير حتی در خود شلوت، متفاوت است. محتوی آن معمولا نسبت به عمق کم می‌شود. الماس در حرارت بالاتر از ۱۸۸۵ درجه به وجود می‌آید. بر حسب نظريه فريدل الماس در وسط مواد مذاب فلزی در زیر پوسته زمین جدا شده و بعدا به وسیله ماگمای کیمبرلیتی بالا آورده شده است. علاوه بر پیدایش پلاسری آبرفتی در آفریقای جنوبی، کنگو و آنگولا و آفریقای شرقی و سیرالئون و هندوستان و برزیل و غیره نیز شناخته شده است.

الماس در سیستم کوبیک متبلور شده و به اشکال اکتائدر - دودکائدر دیده می‌شود.

بزرگی آن تا ۶۰۰ گرم بوده به صورت رادیال تا کروی اغلب گوشه‌دار و دانه‌های مدور یافت می‌شود. ذرات لحاظ شده در آن به صورت کلمه عبارتند از: زغال، هماتیت، ایلمنیت، کوارتز و روتیل در زیر میکروسکوپ اغلب حباب‌های بخار در آن مشاهده می‌شود. شکست صدفی، سختی ۱۰ ولی ترد و شکننده بوده و در هاون فولادی پودر می‌گردد.

سختی آن تابع جهت است وزن مخصوص ۵۲/۳ که تقریبا به اندازه توپاز می‌باشد. به صورت خیلی شفاف مانند آب تا کدر و مات دیده می‌شود. جلای مخصوص به خودش، جلای الماسی است و گاهی اوقات بعضی از سطوح مات است. اغلب بی‌رنگ، زرد، تا زرد آبی می‌باشد و به رنگ‌های سیاه و آبی قهوه‌ای، قرمز و سبز و خاکستری در رنگ‌های ذکر شده در الماس به صورت خیلی کمرنگ است مشاهده می‌شود به طوری که شناسایی آن توسط افراد خبره صورت می‌گیرد. هدایت حرارت آن خوب می‌باشد ۳/۱ برابر مس می‌باشد. تمام الماس‌ها نورهای مافوق بنفش را جذب می‌کنند و به رنگ آبی، سبز و زرد در می‌آیند.

پیدایش: در سنگ‌های فوق قلیایی، خصوصا در کیمبرلیت‌ها و در پلاسرها به صورت ثانوی کانی‌های همراه از نوع پلاسر عبارتند از: طلا، پلاتین، تورمالین، گرونا، زیرکن، کاسیتریت، روتیل، ایلمنیت، ماگنتیت، آگات و غیره. الماس ۳/۹۴ درصد محصولات گوهرها را در بر می‌گیرد.

از قدیم الماس را شاه گوهرها می‌گفتند و از زبان یونانی به نام Adamas مشتق شده و به معنی تبخیر ناپذیر می‌باشد که چون سختی آن بالای همه سختی‌ها بوده و هیچ کانی در طبیعت از آن سخت‌تر ‌نبود به همین دلیل این نام را به آن عطا کردند و ترکیب شیمیایی آن چیز بخصوصی را نشان نمی‌دهد و از نظر شیمیایی چیزی جز کربن خالص متبلور شده نیست. پلی مورف الماس گرافیت بوده که این نیز جز کربن خالص متبلور چیز دیگری نمی‌باشد ولی کاملا با خاصیت فیزیکی و شرایط دیگری در طبیعت به وجود آمده است. اثراتی از عناصر سیلیسیم، منیزیم و آلومینیوم علاوه بر آهن، تیتان، مس، کلسیم و کرم به وسیله اسپکتروگرافی ثابت شده است. در مقابل ترکیبات شیمیایی خیلی غیر حساس بوده حتی اسید فلوئوریدریک میل ترکیب با آن را ندارد. ولی در مقابل حرارت خیلی بالا حساس می‌باشد. یک بلور الماس را

می‌توان در اکسیژن خالص در حرارت ۷۲۰ درجه سوزاند. در هوا عمل سوزاندن در ۸۵۰ درجه شروع می‌گردد و اگر منبع سوخت را کنار بگذاریم عمل سوختن قطع می‌گردد و پس از قطع عمل سوزاندن خواهیم دید که سطوح بلور که شفاف بوده مات شده و یال‌ها و گوشه‌ها مدور گردیده‌اند.

گروه یاقوت

یاقوت قرمز و یاقوت آبی از سنگ‌های قیمتی می‌باشند که به این گروه تعلق دارند. یاقوت قرمز از واژه روبین به معنای قرمز مشتق شده است و یاقوت آبی از واژه عربی یعنی سافیر می‌باشد. ترکیبات شیمیایی همه یاقوت‌ها اکسید آلومینیوم می‌باشد و دارای ناخالصی‌های آهن نیز می‌باشد. علاوه بر اینها دارای عنصر تیتان و یاقوت قرمز دارای کروم می‌باشد. یاقوت‌ها به رنگ‌های دیگر نیز یافت می‌شوند.

محل پیدایش: در کشورهای سیلان، برمه و رسیام و نیز در چین و هندوستان یافت می‌شوند. از نظر کیفیت بیشتر بر روی رنگ، خالص بودن و شفافیت تکیه می‌نمایند. یاقوت قرمز فقط ۵/۰ درصد و یاقوت آبی ۵/۱ درصد محصولات گوهرها را تشکیل می‌دهند. مرکز رأس یاقوت‌ها در آلمان، پاریس، لندن، نیویورک و آمستردام می‌باشد و مرکز معاملات بین‌اللملی هم در این شهرها بوده و محل اصلی معاملات شهر بانکوک می‌باشد. بزرگترین سنگ یاقوت به وزن ۴۰۰ قیراط در برمه وجود داشت و آن را به سه قطعه کوچک تقسیم کرده و تراش دادند که وزن قطعات پس از تراش ۴۵ و ۷۰ قیراط گردید.

سنگ مادر آن گرانیت و گنایس و آهک می‌باشند. یاقوت کبود ستاره شکل که بسیار مرغوب بوده در آهک کریستالین به وجود می‌آید. یاقوت‌ها در رسوبات آلوویال نیز یافت می‌شوند.

گروه بریل

نام بریل از زبان یونانی مشتق شده است (بریل=Beryllos) و دارای فرمول شیمیایی زیر می‌باشد:

سیستم تبلور آن هگزاگونال می‌باشد. کانسار بریل امروزه برای به دست آوردن فلز برلیم که سبک وزن می‌باشد، استفاده می‌گردد. ناخالصی در تمامی بریل‌ها وجود دارد و در گوهرفروشی از نوع سبز آن به نام زمرد استفاده می‌گردد.

انواع زمرّد و رنگ‌های مختلف آن عبارتند از: زمرد، زمرد زرد، زمرد گلی، زمرد زرد - سبز، از نظر اهمیت ابتدا زمرد و سپس نوع آکوآمارین آن می‌باشد (آکوآمارین یعنی آبی دریایی). همان طوری که گفته شد زمرد یکی از گوهرهای با ارزش می‌باشد و از نظر اهمیت هم ردیف الماس و یاقوت می‌باشد. خصوصا رنگ سبز زمرد غیر قابل توصیف از نظر قشنگی و ارزش می‌باشد.

محل پیدایش: مهمترین کشورها از نظر معادن زمرد در دنیا برزیل، هندوستان، پاکستان، کلمبیا، اورال روسیه، رودیزیا و ترانسوال و غیره می‌باشند.

گروه کریزو بریل

این گروه خصوصا به وسیله دو نوع قیمتی آن، یکی الکساندریت و دیگری به وسیله کریزو بریل چشم گربه‌ای (Cymophon) حائز اهمیت می‌باشند. کریزو بریل اصلی در معاملات به ندرت نقشی دارد.

ترکیب شیمیایی آن BeO , AI2O3 و عنصری که به آن رنگ عطا می‌نماید کروم (در الکساندریت) و آهن می‌باشد. سیستم بلوری آنها اورتورمبیک می‌باشد. دارای رخ واضح بوده و شکست آن حلزونی (صدفی) می‌باشد.

کریزو بریل چشم گربه‌ای اصیل و قیمتی (Cymophon) مدیون انباشتگی کانال‌های حبابی که به موازات محور اصلی پدیده نوری به وجود می‌آورد، می‌باشد. در تراش بادامی شکل آن به صورت رنگ سفید نقره‌ای دیده می‌شود. بهترین رنگ آن سبز و قهوه‌ای پررنگ می‌باشد و هر چقدر این خطوط نوری قوی‌تر ‌باشد به همان اندازه ارزش سنگ بیشتر می‌گردد. تراش بادامی شکل آن یک نوار نقره‌ای شکل شفاف در جهت محور اصلی نشان می‌دهد که در هنگام حرکت دادن به این طرف و آن طرف، حرکت می‌نماید.

محل پیدایش: محل اصلی پیدایش آن همانند یاقوت آبی (سافیر) در سیلان می‌باشد که سنگ بزرگ آن در آنجا ۸۰ قیراط وزن داشت و به ندرت با چشم گربه‌ای کوارتز اشتباه می‌گردد. الکساندریت در نور روز، رنگ سیر و تند سبز و در نور چراغ به هنگام شب، رنگ شاد قرمز از خود نشان می‌دهد.

گروه تورمالین

تورمالین در اوایل قرن هیجدهم در تحت نام سینگال تورمالین به طرف اروپا آمده است. از آن زمان تا حال در بازار معروف شده و حتی باعث تسخیر بازار گردیده و امروزه یکی از

محبوب‌ترین گوهرها می‌باشد و به علت تنوع رنگ به مزاق و سلیقه هر کس تورمالین در گوهر فروشی‌ها و کارخانه تراش و یا در طبیعت، سنگ آن پیدا می‌گردد. ترکیب شیمیایی آن خیلی پیچیده است و به طور کلی فرمول آن M10Si6B3O27 (OH,F)4 می‌باشد. M با عناصر سدیم، آهن، کلسیم، پتاسیم، لیتیم، منیزیم، تیتان و منگنز می‌تواند جای گیرد و به تورمالین آلکالی، منیزیم‌دار و تورمالین آهن‌دار تقسیم می‌گردد. علاوه بر عناصر فوق عناصر عطا کننده رنگ مثل کروم و کبالت و نیکل در ترکیب آن یافت می‌شود. سیستم بلوری تریگونال و سختی آن ۵/۷ وزن مخصوص ۳ در مورد گوهرهای آن می‌باشد. تورمالین در دهه اخیر خیلی محبوبیت حاصل نمود و تراش‌های گوناگونی دارد. تراش آن لوحه‌ای و صفحه‌ای، تراش پله‌ای پایین، تراش الماسی، تراش بادامی و تراش قائم‌الزاویه‌ای.

تورمالین یکی از کانی‌های فاز پگماتیکی می‌باشد که به صورت دانه درشت همراه کوارتز، فلدسپات و میکا تشکیل دایک را می‌دهد و متعلق به گروه گرانیت می‌باشد. به صورت کریستالیزاسیون یا ترکیب سنگ‌ها ‌یا در فضای درزها به وجود می‌آید. همراه آن سنگ‌های گوهری دیگر و یا کانی‌های نادر می‌باشد. بعضی از تورمالین‌ها در فضای دروزه گرانیت‌ها یافت می‌شوند و بعضی در دایک کوارتز تورمالین برزیل می‌باشد که در پگماتیت‌ها به نام سنگ مادر، در تمام رنگ‌ها یافت می‌شود. به رنگ سبز تیره تا رنگ زردی که متمایل به آبی می‌باشد، به وجود می‌آید. طول منشور آن تا ۱۵ سانتیمتر و ضخامت آن متغیر است. جالب است که رنگ‌های مختلف در هسته و اطراف مختلف می‌باشد.

پیدایش تورمالین: در برزیل به رنگ‌های قرمز و آبی یافت می‌شود، آمریکا مرکز پیدایش تورمالین می‌باشد و رنگ‌های سبز و آبی و زرد و بی‌رنگ آن در آمریکا پیدا می‌شوند. از نظر کانی شناسی تورمالینی که دارای رنگ ناحیه‌ای مختلف می‌باشد جالب است.

گروه گارنت

ساختار گارنت‌ها که دارای چهار عنصر مختلف می‌باشد خیلی پیچیده می‌باشد. سیستم بلوری همه اینها کوبیک می‌باشد. در زیر جدول انواع گارنت، نام و سختی و وزن مخصوص آن نشان داده شده است.

گارنت‌ها چون دارای سختی بالایی می‌باشند، در پولیش و مواد ساینده، در تکنیک و صنعت کاربرد دارند. عناصری که رنگ گارنت را ایجاد می‌نمایند عبارتند از: کروم، آهن، منگنز و تیتان و به رنگ‌های قرمز و سبز و قهوه‌ای در لویکو گارنت آهک خاکی مشاهده می‌شود.

عناصری که در پیروپ رنگ می‌دهند عبارتست از آهن و منگنز و کروم، در آلماندین آهن و منگنز، در میلانیت آهن و تیتان و در گارنت‌های دمانتوئید (آندرادیت) و اواروویت، کروم می‌باشد.

گروه اُپال

اُپال از کلمه اُپالوین گرفته شده به معنای شیری رنگ و بلوری که به صورت واحد مثل گوهرهای دیگر رشد کرده باشد نیست بلکه به صورت کریستالین نبوده و به شکل توده‌ی آمورف می‌باشد.

ساختار آن یک فرم به خصوص از ماده را به وجود می‌آورد که آن را کلوئید یا گل می‌گویند که مخلوطی از دو یا چند ماده هستند که به طور بی‌نهایت ظریف در سنگ پخش شده می‌باشند. اپال از آب و اسید سیلیسی (SiO2 + XH2O)، تشکیل شده، مقدار آب آن متغیر بوده و از صفر تا ۳۴ درصد تغییر می‌کند.

به وسیله خشک کردن، آب آن به سطح پایین‌تری نزول می‌نماید و در اثر حرارت زیادتر ممکن است آب آن به کلی از بین برود و توسط مرطوب کردن ممکن است زیادتر گردد. در معدن‌های اوپال، اُپال به صورت قطعات و یا به صورت گل نرم پیدا می‌شود. در گوهرشناسی مقصود از اُپال، همان اپال نجيب و اصیل می‌باشد و اپال آتشین هم که دارای خصوصیات ویژه‌ای است، از نظر بازار، جدا و در جای بخصوصی تشریح می‌گردد.

به فرم و شکل گرد، خوشه انگوری، و فرم و شکل سنگ قطره‌ای و صفحه‌ای و پوسته نازک به وجود می‌آیند. تمامی توده‌های اپال یک ساختمان دانه‌ای دارند که وقتی در داخل آن نگاه کنیم در مقابل منبع نور کاملا دیده می‌شود. هر کدام از اینها دارای ساختمان ظریفی هستند که به وسیله خواص نوری می‌توان آن را ثابت نمود.