گلیم و گلیم‌بافی در شاهسون

گلیم بافی یکی از هنرها و صنایع دستی معروف ایران است که بیشتر توسط عشایر و روستاییان در سراسر کشور بافته می شود. در این مطلب به گلیم و گلیم بافی در شاهسون یکی از طوایف شمال غربی ایران می پردازیم.

شاهسون (ال‌سون)

شاهسون‌ها یکی از مهمترین طوایف شمال‌غربی ایران هستند. که اکثریت آنها ترک و اقلیتی دارای اصلیت کرد، تاجیک و کردی هستند. گلیم رایج‌ترین کف‌پوش شاهسون‌هاست و به همین علت تعداد زیادی از گلیم توسط این طایفه بافته شده است. شاهسون‌ها مردمی بسیار سنتی هستند و در طرح و بافت گلیم‌های آنان نوعی محدودیت به چشم می‌خورد. طرح‌ها و بافت‌های مشابه‌ی توسط تمام گروه‌های شاهسون به کار رفته و با این حال تفاوت‌های ظریفی در رنگ و حاشیه‌های آنها وجود دارد و گلیم‌ها را از یکدیگر متمایز می‌سازد.

در تمام گلیم‌های شاهسون از نگاره‌های بزرگ و برجسته استفاده شده است. این نگاره‌ها به صورت ردیفی در گلیم بافته شد و توسط نوارهایی با طرح‌های ظریفتر و پیچیده‌تر و پیچ‌تاب از یکدیگر جدا شده است. نگاره‌های بزرگی که در هر نوار حدوداً چهار عدد است، تشکیل یک طرح ستاره‌ای شکل را می‌دهد. هر یک از ستارگان از نشانه‌های ساده‌ای به شکل مثلث یا هشت ضلعی درست می‌شود. در بسیاری از این گلیم‌ها نیز نگاره‌های خرچنگ مانند و لوزی‌های قلاب شکلی وجود دارد که نمونه‌های آن در اکثر دست بافت‌های ترک، از آسیای مرکزی تا آناتولی به چشم می‌خورد این ستارگان می‌تواند از مثلث‌هایی کوچک تشکیل و به شکل لوزی، انوار خورشید یا طرح‌های نشانه‌ای شکل درآید. در میان نوارهایی که نگاره‌های بزرگ دارد، ردیف‌هایی متضاد از پودهایی توام و نوارهایی باریک از ستارگانی کوچکتر دیده می‌شود. معمولاً این نگاره‌های S مانند به شکل ساده بافته می‌شود و اگر بافتی پیچیده داشته باشد، به شکل اژدها درآمده بر روی کیف‌ها و مفرش‌ها دیده می‌شود.

شاهسون‌ها از جمله بافندگان کیف و مفرش هستند این مفرش‌ها در تمام قبایل ایرانی، به غیر از ترکمن‌ها و بلوچ‌ها که در مرز شرقی قرار دارند بافته می‌شود. در کیف‌ها و چنته‌های شاهسون اغلب روش پیچ‌بافی، اشکال حیوانات و پرندگان، گلها و ستارگان به چشم می‌خورد. گاه بافت‌های کیف و چنته‌ها مانند گلیم چاکدار است. خورجین‌های شاهسون همگی کوچک است ولی بافتی ظریف و عالی دارد نمکدان‌ها نیز از دیگر منسوجات شاهسون‌هاست. شاهسون‌ها علاوه بر گلیم، از جاجیم و ورنی‌های کم‌عرض نیز به عنوان کف‌پوش استفاده می‌کنند.

برای بافتن جاجیم، همان‌طور که در اکثر کشورهای اسلامی مرسوم است، روش تارهای معلق به کار گرفته می‌شود که موجب سبکی دست بافت‌ها می‌شود. با دوختن نوارهای باریک به یکدیگر، جاجیم به طول و عرض و شکل مورد نظر درمی‌آید. شاهسون‌ها از جاجیم به صورت روتختی و پتو استفاده کرده، نوع مربع شکل آن را روی کرسی می‌اندازند. تشخیص محل دقیق بافت جاجیم در میان گروه‌های گوناگون شاهسون بسیار مشکل است. بسیاری از ورنی‌های بزرگ، به صورت قالی به کار می‌روند. برای استحکام و نرمی ورنی‌ها در زیر پا، پشت آنها به شکل نمد بافته می‌شود. نمونه‌های کوچکتر ورنی‌ها به صورت پتو، سفره، روکرسی و جل اسب استفاده می‌شود. ورنی مختص شاهسونهای دشت مغان و دارای بافتی متمایز است. بدین صورت که پیچ بافت‌های اضافه و رنگ‌های ساده دارد و از ترکیب دو یا چهار نوار به وجود می‌آید. شاهسونها از دیدگاه منطقه‌ای به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

مغان، هشترود، میانه، خمسه، بیجار، ساوه، قزوین و ورامین

شاهسون مغان

مغان مکان بزرگترین ایل‌های شاهسون و دشت مغان سرزمین مادری و محل قشلاق آنهاست. گلیم بافتهای شاهسون مغان از نظر طرح دارای سنتی‌ترین شکل گلیم است. در طرح، بافت و رنگ این گلیم‌ها کیفیت و هماهنگی وجود دارد. همه‌ی آنها باریک و دراز و دارای بافت چاکدار بود و دو سمت آن آزاد و از لبه به یکدیگر دوخته شده است. رنگهای روشن و درخشان اما محدود و تارهای پشمین رنگ نشده‌ی سفید مایل به شیری یا قهوه‌ای در آنها به کار رفته است. نوارهای افقی محکم و سنتی با نگاره‌های ترکی تزیین و با ردیفی از پودهای چرخان در یک یا دو رنگ حاشیه‌بندی می‌شود. این حاشیه‌ها باریک بوده و با گل‌های لاله عباسی تزیین می‌شود. بعضی از گلیم‌ها نوارهایی با بافت یکدست دارد و از نظر رنگ هیچ محدودیتی در آنها وجود ندارد.

شاهسون هشترود

بافت زبر پشمین در تار و پودها و بافت شل گلیم‌های هشترود آنها را از دیگر گلیم‌های شاهسون متمایز می‌کند. استفاده از رنگ‌های ملایم به خصوص سبز و صورتی و کمی آبی تیره و قهوه‌ای از ویژگی‌های دیگر این گلیم‌هاست. حاشیه‌ها معمولاً ساده و تاثیر همسایگان کرد بر شیوه‌ی بافت آنها بیش از دیگر قبایل بوده است. دست‌بافت‌های شاهسون این ناحیه صفات ویژه و متمایز طراحی خود را به خوبی حفظ کرده است. تارهای نخی در همه ی آنها به کار می‌رود و استفاده از روش بافت چاکدار و گلیم بافت متصل موجب زبری و استحکام این دست‌بافت‌ها می‌شود. شیرازه‌ها بافتی زیبا دارد و رنگ این گلیم‌ها اکثراً تیره است.

شاهسون ورامین

ورامین از مهمترین مراکز گلیم‌بافی ایران است و تنوع بسیاری در منسوجات خود دارد. قبایل مختلف شاهسون، افشار، لر و کرد با فرهنگ‌های مشترک ترک زبان و شاهسون در این منطقه زندگی می‌کنند. ترکیبات گوناگون قبیله‌ای در این ناحیه موجب شده که علاوه بر نوارهای سنتی و ترکیب بندی اریب، ترکیب‌بندی‌های مختلف دیگری نیز توسط شاهسون‌های ورامین بافته می‌شود و به کارگیری روشهایی چون بافت چاکدار، گلیم‌باف متصل و پودرو، ردیفهایی از گلهای آرایشی و طرحهای S شکل را به وجود می‌آورند که از ویژگی‌های اصلی گلیمهای افشار و کرد است. گلیم‌های این ناحیه اکثراً مستطیل شکل بوده و شیرازه‌های محکم دارد و ریشه‌های گره‌دار آن معمولاً در گروه‌های چهارتایی بافته می‌شود.

شاهسون میانه

میان شاهسونهای میانه و هشترود تفاوتهایی وجود دارد. گلیم‌های شاهسون میانه بزرگتر از گلیم‌های شاهسون هشترود و طرح‌های نواری سنتی و ترنج‌های بزرگ کنگره‌دار از جمله نگاره‌های آنهاست. تارها معمولاً پشمین یا نخی بوده و ریسمان‌های خودرنگ در متن گلیم به چشم می‌خورد. بافت چاکدار و خطوط حاشیه‌ای پیچ‌باف به وسیله‌ی رنگ‌های متضاد از دیگر قسمت‌ها متمایز می‌شود. این گلیم‌ها در مقایسه با دست‌بافت‌های دشت مغان از تنوع رنگ بیشتری برخوردار است. زرد، پرتقالی، قرمز گیلاسی، آبی روشن و قهوه‌ای ملایم از جمله‌ی این رنگهاست بافت‌های موازی حاشیه‌ها نیز بر زیبایی آنها می‌افزاید.

 شاهسون بیجار

این گروه در بافت انواع گلیم و چنته فعالیت زیادی دارند و در ترکیب‌بندی، رنگ و طرح دست بافت‌های خود ابتکارات جالبی به کار می‌برند. در ناحیه‌ی بیجار قبایل بسیاری سکونت دارند که اکثر آنها کردند. بین این قبیله‌ها ارتباط فرهنگی بسیاری وجود دارد. اما شاهسون‌ها با حفظ زبان ترکی، استقلال خود را کاملاً حفظ کرده‌اند. بسیاری از نگاره‌هایی که در گلیم‌های شاهسونهای بیجار به چشم می‌خورد، از مناطق دیگر آمده و به همین علت تشخیص در آنها مشکل است. با آنکه بسیاری از گلیم‌ها با طرح‌های پودرو و پود چرخان تزیین می‌شود، اما در عین حال اسلوب بافت چاکدار همراه با پشم و نخ نیز در آنها به کار می‌رود.

شاهسون خمسه

گلیم‌های آنان معمولاً ظریف بوده و از روش بافت چاکدار مستحکم و گلیم بافت متصل در آنها استفاده شده است. رنگ‌های تیره و ساده مثل آبی، قرمز و قهوه‌ای پررنگ در دست بافتهای آنان فراوان به چشم می‌خورد.

شاهسون قزوین

در این ناحیه گلیم فراوان بافته می‌شود و انواع مختلف آن کمی با کارهای شاهسونهای دیگر متفاوت است. گروه کوچکی از بافندگان این ناحیه با وجود شباهت طرح و بافتشان به گلیم‌های خمسه، از زرد پر رنگ استفاده‌ی بیشتری می‌کنند.

شاهسون ساوه

تا گذشته‌ای نه چندان دور در ناحیه‌ی مذکور گلیم‌های نسبتاً زیادی با ابعاد گوناگون و توسط «ال سون»های مقیم ساوه و در حول و حوش آن بافته می‌شد گو این که در حال حاضر نیز آن‌چه که گلیم در ساوه بافته می‌شود متأثر از گلیم‌های عشایری شاهسون‌های ساوه است.