گبه‌بافی در طایفه‌ها و ایلات گوناگون ایران

هنر گبه بافی یکی از هنرهای مورد نیاز و زیبای ایرانیان است که از چندین سال قبل در این کشور رواج داشته و مردم ایلات و عشایر و همچنین طایفه های گوناگونی از قبیل طایفه دره شویی و عمله به بافت آثار زیبایی مشغول بوده و اکنون نیز هستند.

موقعیت جغرافیایی استان فارس

استان فارس که در نیمه جنوبی کشور واقع شده است دارای شرایط آب و هوایی خشک و کوهستانی است، چرا که در شمال غربی این استان رشته کوه زاگرس و در نواحی شمال غربی به جنوب شرقی تقریبا شرایط آب و هوایی به دو صورت کوهستانی و بیابانی است و به طوری که قسمت‌های شمال غربی و غرب این استان بر خلاف مناطق شرقی، دارای آب و هوای کوهستانی است که تابستان‌های معتدل و زمستان‌های سرد دارد.

استان فارس از قسمت شمال به استان اصفهان و یزد، از جنوب به استان هرمزگان و از شرق به استان کرمان و از غرب به استان بوشهر و چهارمحال بختیاری ختم می‌شود. بیشتر نقاط خشک این استان در جنوب و جنوب شرقی قرار دارد که بر میزان خشکی این استان می‌افزاید. در قسمت‌های جنوب این استان رودخانه‌ها کم و به علت شور بودن آب آنها، ساکنان آن بیشتر از قنات‌ها، چاه‌ها و چشمه‌ها برای مصرف و شرب استفاده می‌کنند. گرچه نواحی داخلی استان فارس کوهستانی است ولی دارای دره‌های پرآب و حاصلخيز و هوایی بسیار مطبوع دارد. فارس یکی از چند استان فلات ایران است که دارای جنگل بوده و رودخانه‌های چون مندوشاهپور که هر دو از سلسله جبال زاگرس سرچشمه می‌گیرند و رودکر که مشرف به تخت جمشید است، از رودخانه‌های پر آب این استان است.

زاگرس رشته کوه معروفی است در ایران که دارای پستی و بلندی‌های منظم و ویژه‌ای است و از کردستان جنوبی تا شمال تنگه هرمز گسترده شده است.

چین خوردگی‌های زاگرس به طور منظم و متوازی به طول ۱۳۵۰ کیلومتر بزرگترین واحد ناهمواری ایران را تشکیل می‌دهد. پهنای این چین خوردگی‌ها در همه جا یکسان نیست. باریک‌ترین قسمت زاگرس به خط مستقیم در امتداد رود دز، ۱۲۵ کیلومتر و پهن‌ترین قسمت آن در فارس و در حوالي نصف‌النهار ۵۴ درجه شرقی در حدود ۲۷۵ کیلومتر است. چین‌های زاگرس منظم و در بیشتر موارد محور آنها موازی است. بلندترین کوه‌های زاگرس به صورت دیواره‌ای در حاشیه شمال شرقی از شاهو (شاهکوه) در کردستان جنوبی تا دنا در فارس کشیده شده که در نتیجه تأثیر گسل‌ها به وجود آمده‌اند. زاگرس به دو قسمت شمال غربی (از مریوان در مرز ایران و عراق تا فارس) و جنوب شرقی (از فارس تا تنگه هرمز) تقسیم می‌شود. بلندترین قلل آن دنا با ارتفاع ۴۴۰۹ متر و زرد کوه بختیاری با ارتفاع ۴۲۲۱ متر می‌باشد. زاگرس شمال غربی همچون دیواری در مقابل نفوذ توده هوای مرطوب که این رطوبت از دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس است قرار گرفته که باعث ریزش برف و باران در این منطقه می‌شود. قله‌های بلند زاگرس مثل زردکوه و دنا در بیشتر ایام سال پوشیده از برف است. جریان رودها در دره‌ها و دشت‌ها بین کوه‌ها سبب توسعه کشاورزی و ارتفاعات سرسبز زاگرس موقعیت مناسب ییلاقی را برای کوچ‌نشینان (کوچ‌روها) مهیا ساخته است. عشایر کوچ‌نشین زاگرس عبارتند از ایل قشقایی و ایل بختیاری و عشایر ایل خمسه و ممسنی.

گبه در چه منطقه‌ای و توسط چه کسانی بافته می‌شد

از نظر اصالت می‌توان گفت: ایلات و عشایر استان فارس از اولین پیشقدمان گبه بافی به شمار می‌آیند که قدمت گبه بافی در استان فارس بیش از صد و پنجاه سال می‌باشد.

زیباترین گبه‌ها را علاوه بر استان فارس، استان‌های بوشهر، کهکیلویه و بویر احمد تولید می‌کردند.

استان فارس دارای سه گروه عشایر می‌باشد:

۱. عشایر ایل قشقایی

۲. عشایر ایل خمسه

۳. عشایر ایل ممسنی

که جز این عشایر که در استان فارس ساکن می‌باشند عشایر بختیاری هم گبه باف بوده‌اند.

عشایر ایل قشقایی

ایل قشقایی شامل ۶ تیره و حدود ۹۰ طایفه است: 

۱و ۲. ایل کشکولی (بزرگ و کوچک)

٣. ایل شش بلوکی

۴. ایل دره شوری

۵. ایل فارسی مدان

۶. ایل عمله قشقایی

عشایر ایل خمسه

ایل (خمسه) شامل پنج تیره مهم است

١. ایل بهارلو

۲. ایل نفر

٣. ایل عرب

۴. ایل اینالو

۵. ایل باصره

عشایر ایل ممسنی

ایل ممسنی دارای چهار تیره است

۱. بَكِش

۲. رستم

٣. دشمن زیاری

۴. جاویدی

اما در بین این سه ایل بزرگ که در اطراف استان فارس ساکن هستند ایل قشقایی پرسابقه‌ترین کسانی هستند که در گبه بافی شهرت دارند و مهم‌ترین تیره‌های ایل قشقایی شامل تیره کشکولی، شش بلوکی، دره شوری، عمله و فارسی مدان را شامل می‌شود.

ملاحظاتی درباره تیره‌های اصلی ایل قشقایی

در ادامه به انواع مختلف و تیره های اصلی ایل قشقایی می پردازیم.

۱و ۲. ایل کشکولی بزرگ و کوچک

مردمانی پرکار، آرام، مهمان‌نواز و خانواده دوست هستند که به زبان ترکی صحبت می‌کنند و کاملا به سبک چادرنشینی زندگی می‌کنند و دائم در حال کوچند. زندگی آنها از طریق دامداری و دامپروری و فروش دست‌بافته‌ها تأمین می‌شود و قالیچه‌های آنها بسیار مشهور بوده و علاوه بر آن در گبه بافی از شهرت خاصی برخوردارند. نوع بافت آنها فارسی و ترکی بوده و از رنگ‌های شفاف و روشن استفاده می‌کنند. پشم‌های مورد مصرف در دست‌بافته‌ها توسط دست ریسیده می‌شود و رنگرزی خامه‌ها به روش طبیعی با رنگ‌های گیاهی انجام می‌شود. چله کشی به روش فارسی و ترکی بر روی دارهای زمینی افقی انجام می‌شود، جنس چله‌ها، پودها و خامه‌ها از پشم است.

۳. ایل شش بلوکی

ایل شش بلوکی از نظر تعداد جمعیت و نیز شهرت قالیچه‌ها، در مقام دوم، پس از ایل کشکولی قرار دارد، و در گبه بافی مشهورند گویش آنها ترکی است و در دست‌بافته‌هایشان از گره ترکی استفاده می‌کنند.

۴. ایل دره شوری

ایل دره شوری مردمانی متین و مهمان‌نواز می‌باشند، دست‌بافته‌های آنها بسیار مرغوب است معمولا از گره ترکی در دست‌بافته‌هایشان استفاده می‌کنند و در گبه بافی از تبحر خاصی برخوردارند. و گبه‌هایشان کلا از جنس پشم می‌باشد و نوع بافت آنها به روش فارسی است که بر روی دارهای افقی زمینی بافته می‌شوند.

5. فارسی مدان

فارسي مدان نسبت به چهار ایل فوق‌الذکر در گبه بافی شهرت چندانی ندارند و گبه‌های آنان همانند ایل دره شوری، شش بلوکی و کشکولی و عمله دارای شهرت نیست.

6. ایل عمله قشقایی

ایل عمله قشقایی تیره‌ای هستند که مردمان کاری و زحمت‌کش دارند و دست‌بافته‌های این ایل از مرغوبیت بالایی برخوردار است و گبه‌های آنان بسیار مرغوب است مخصوصا گبه‌های سبز ترنج در ایل تکه بازلو از طایفه عمله و نیز در میان قشقائی‌ها گبه‌های تیره اردکان از طایفه عمله بسیار زیبا و از معروفیت خوبی برخوردار است. شیوه بافت آنها ترکی و فارسی است، گبه‌ها بر روی دارهای افقی زمینی بافته می‌شود.

حدود قلمرو کوچ‌نشینان قشقایی

حدود قلمرو کوچ‌نشینان قشقایی از اقلید که سر حد کوچ‌نشینان است تا فیروزآباد و قیروکارزین کشیده شده است. قشقایی‌ها در منطقه جنوب غربی ایران ساکن هستند و تنها عشایر کوچنده در آن منطقه نیستند چرا که در غرب کشور لرها و در جنوب عرب‌ها نیز هستند.

آشنایی با طایفه‌های ایل قشقایی که گبه بافی می‌کردند

در ایل قشقایی تمام طوایف گبه بافی می‌کردند اما در این زمینه، بعضی از طوایف معروفیت بیشتری نسبت به طوایف دیگر دارند، ولی در کل چون گبه مصرف شخصی داشت و پشم آن از دام و از رنگ طبیعی استفاده می‌کردند و همچنین دیگر مواد و ابزار و لوازم و شرایط برای بافت گبه در بین ایلات قشقایی وجود داشت، از این رو تمام طایفه‌های ایل قشقایی گبه باف بوده‌اند. بهترین نوع گبه را طایفه عمله قشقایی می‌بافتند و تمام افراد این طایفه گبه باف بوده‌اند. این طایفه از سابقه درخشانی در گبه بافی برخوردار هستند. و مهم‌ترین گبه‌های ایل قشقایی گبه شیری، چهار فصل و درختی حوض گبه، گل گبه، طرح خشتی می‌باشد، و از نظر برتری و اولویت در گبه بافی طایفه‌ای ایل قشقایی را به شرح زیر ذکر کرده‌اند.

طایفه‌ی عمله

طایفه عمله در گبه بافی معروفیت خاصی دارند و بهترین نوع گبه در این طایفه متعلق به تیره اردکیان تکه بازلو می‌باشند که طرح شیر و تصویر نادرشاه و طرح‌های تخت جمشیدی و طرح‌ها دیگر چون گبه سبز ترنج که در ایل تکه بازلو بافته می‌شود. محل استقرار این طایفه در قشلاق در اطراف لار، فیروزآباد، خونچ، دیرم و قسمتی از منطقه فراشوند و قیروکارزین می‌باشد. و محل استقرار در ییلاق اطراف آباده، آس و پاس و خسرو شیرین می‌باشد.

طایفه کشکولی بزرگ و کوچک

این طایفه در گبه بافی پس از طایفه عمله معروفیت دارند. معروف‌ترین طرح‌های این طایفه طرح شیر تک یا جفت شیر می‌باشد و دیگر طرح‌های هندسی در بافت گبه‌های این طایفه مرسوم می‌باشد.

قشلاق طایفه کشکولی بزرگ در منطقه ماهو میلاتی و جنوب ممسنی می‌باشد.

ییلاق این طایفه در شمال غربی استان فارس، اطراف کاکال، کمهر، در کل شمال غربی استان فارس می‌باشد.

قشلاق طایفه کشکولی کوچک اطراف قیرکارزین، دهستان هنگام، جنوب شرقی فیروزآباد، خونچ و روستای زاخويه و روستای جگردان می‌باشد.

ییلاق طایفه کشکولی کوچک در جوار طایفه کشکولی بزرگ در اطراف کمهر می‌باشد.

طایفه‌ی دره شویی

این طایفه که در گبه بافی پس از دو طایفه عمله و کشکولی قرار دارد، طرح و نقش گبه‌های این طایفه بسیار متنوع می‌باشد. از معروف‌ترین تیره‌های این طایفه می‌توان تیره شکرلو، ایزدلو، ایمانلو، نره‌ای‌ها و زاهدی‌ها را نام برد. حدودا در منطقه چنارشای‌جان یا کازرون هستند. قشلاقشان در اطراف کازرون و نزدیک بوشهر و برازجان می‌باشد.

ییلاق آنها در قسمت سردسیر اطراف کوه آپادانا و منطقه یاسوج می‌باشد.

طایفه‌ی شش بلوکی

پس از طایفه دره شویی طایفه‌ی شش بلوکی در گبه بافی مهارت زیادی دارند، گبه‌های تحت عنوان شورباخورلو این طایفه بسیار معروف است. در اطراف شهرستان آباده ساکن می‌باشند و جز گبه‌های تیره شورباخورلو، تیره هیبت‌لو و تیره دوقزلو از طایفه شش بلوکی در بافت گبه بسیار معروف می‌باشند. در فصل سرما به منطقه فراشوند و دهستان دو جگال و منطقه دیرم و دشت پلنگ که در كل قسمت جنوب غربی بخش فراشوند کوچ می‌کنند.

و در فصل گرما به منطقه‌ی آباده و خسرو و شیرین و منطقه آس و پاس کوچ می‌کنند.

طایفه‌ی فارسی مدان

این طایفه که در گبه بافی پس از طایفه شش بلوکی قرار دارد و گبه‌های این طایفه همانند طوایف دیگر معروفیت چندانی ندارد. دست‌بافت‌های دیگری در این طایفه بافته می‌شود اما گبه که جزوه یکی از دست‌بافت‌های این طایفه می‌باشد از معروفیت و مرغوبیت بالایی برخوردار نیست.

- قشلاق این طایفه در اطراف برازجان و بوشهر همسایه و در جواز طایفه دره‌شویی می‌باشند.

- در فصل ییلاق این طایفه‌ی در اطراف آپادانا و قسمت‌های شرق یاسوج کوچ می‌کنند.