گازری و آب دادن پارچه های قلمکار

 گازری حرفه ای است سنتی و بسیار قدیمی که با قاطعیت می توان گفت از دورۀ صفویه و در رابطه با قلمکارسازی مطرح بوده است.

میرزا حسین تحویلدار می نویسد: «جماعت گازر، جمعی هستند از کارگرهای گازرخانه در خود شهر اصفهان که یک کارخانه دارند با عملۀ زیاد؛ قدک سفید میکنند و جمعی دیگر هستند. عملۀ چیت سازخانه، پارچه های قلمکار را میبرند و در رودخانه سفید می کنند. همچنان که میرزاحسین تحویلدار یادآور شده، گازران چیت ساز خانه، پارچه های قلمکار را از ابتدای ساخت تا انتها، چندین مرتبه به رودخانه می برند و شست وشو می دهند و سفید میکنند و عملیات دیگری از قبیل سنگ گیری به روی آنها انجام می دهند.

برای این کار گازران، همان طور که از دورۀ صفویه در شهر اصفهان معمول بوده است، کنار زاینده رود را انتخاب و وسایلی کار و چادر خود را کنار آب برپا می کنند؛ زیرا برای شستن و آب دادن پارچه های قلمکاری حتماً آب جاری لازم است تا رنگ های اضافی و مواد زاید پارچه کاملا گرفته شود. وسایل و آلات و ابزاری که برای گازری به کار میرود، عبارت است از:

- چادریا کپر: برای سکونت - سنگهای آسیاب: برای سنگ گیری کردن پارچه

- لاک: ظرفی مسی که در قدیم از نوع چوبی آن استفاده می شد. این ظرف به منظور آب پاشی روی پارچه های قلمکار به کار میرود

- تغار: برای تهیۀ رنگهای مورد نیاز و رنگرزی زمینۀ پارچه های قلمکار - پیچک: چوب کوچکی که پارچه دور آن می پیچند. تا آبش گرفته شود. گازران، در کنار زاینده رود حوضچه هایی حفر می کنند و آب داخل آنها را به کار میبرند.( این حوضچه ها به علت شنی بودن زمین های اطراف رودخانه و نفوذ آب به داخل آنها بر از آب شفاف می شوند.) آب داخل این حوضچه ها را برای پاشیدن روی پارچه های پهن شده در کنار رودخانه استفاده می کنند. این حوضچه ها را به دو دلیل حفر می کنند:

اول اینکه در ایام زمستان آب داخل آنها گرم است و کارگران و گازران کمتر دچار مشکل می شوند و دیگر آنکه در مواقعی که رودخانه سیلابی و آب آن گل آلود است، حوضچه ها آب شفاف و زلال و قابل استفاده دارند.

مهم ترین عملیاتی که گازران انجام می دهند، عبارت است از:

- شستن و آب دادن قلمکار: برای از بین بردن آهار و مواد زاید موجود در پارچه، پارچه ها را مدتی در آب رودخانه شست وشو می کنند.

- سفید کردن زمینۀ پارچه: پارچه های متقال یا چلوار (و اصولا کلیۀ پارچه های مورد احتیاج) را برای سفید کردن زمینه، پس از شست وشوی کامل، روی ریگ های کنار ساحلی پهن می کنند و به وسیلۀ لاک های مسی (ظروف مخصوص) روی پارچه ها مرتباً آب می پاشند. بعد از مدتی، بر اثر تابش نور خورشید، زمینۀ پارچه کاملا سفید می شود.

- زرد کردن زمینۀ پارچه: پارچه های سفیدی را که می خواهند زمینه شان زرد شود، معمولا پس از شست وشو، در تغارهای مخصوص محتوی مایع گرد پوست انار و کمی هلیله، فرو می برند. پس از مدت کوتاهی، پارچه ها را بیرون میآورند. با بیرون آمدن آب اضافی و خشک شدن پارچه ، زمینه آن زرد می شود (اخوان چیت ساز).