کلیات صنایع دستی و وضعیت کنونی آن

طی نیم قرن گذشته، صنایع دستی به عنوان یکی از زمینه‌های فعالیت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در جوامع مختلف، عامل بسیار مؤثری در توسعه‌ی همه جانبه‌ی کشورهای در حال رشد شناخته شده است. در این مدت علاوه بر تلاش‌هایی که در سطح ملی در راستای احیاء صنایع دستی صورت گرفته، توجه سازمان‌های تخصصی بین المللی نظیر یونسکو، سازمان بین المللی کار (I.L.O.)، برنامه توسعه‌ی ملل متحد (U.N.D.P) و مرکز مطالعات تاریخی، هنری و فرهنگی وابسته به سازمان کنفرانس اسلامی (I.R.C.I.C.A)، در انجام تحقیقات، برگزاری کنفرانسها و تهیه و اجرای طرح‌های مختلف، گویای اهمیت این موضوع میباشد. رویکرد به صنایع دستی در کشورهای مشرق زمین در ابتدا تحت تأثیر عوامل اجتماعی و با هدف بالا بردن سطح اشتغال در جامعه و نیز انگیزه‌های اقتصادی به صورت ایجاد درآمد برای گروه‌هایی از مردم بود ولی به سرعت آثار مستقیم آن در جهت احیاء سنت ها، فرهنگ بومی و کمک به شکل گرفتن هویت ملی مطرح شد. تقارن زمانی این نهضت با دستیابی کشورهای در بند استعمار به استقلال سیاسی پس از جنگ دوم گویای این واقعیت میباشد .حرکت بنیادین مهاتما گاندی در احیاء نساجی سنتی هند موجب گردید که امروزه رشته‌های مختلف پارچه بافی دستی در این کشور علاوه بر احیاء ارزش ‌ها و سنت‌های گذشته به عنوان دومین منبع درآمد سکنه‌ی عظیم روستایی هند (پس از کشاورزی) به حساب آید. توسعه‌ی ارتباطات بین المللی و رویارویی کشورها در کنفرانس ها، سمینارها و نمایشگاه ‌ها و ارائه‌ی تحقیقات و دستاوردهای عملی در این زمینه موجب گردیده کشورهای توسعه یافته نیز که پس از انقلاب صنعتی اروپا پیوند خود را با این بخش از احیاء فرهنگی قطع کرده بودند، دوباره صنایع دستی را به عنوان بستری مناسب برای بروز خلاقیت و نوآوری به ویژه در زمینه‌ی طراحی و به صورت هنر کاربردی در برنامه ریزیهای خود مطرح نمایند. البته به علت گذشت حدود دو قرن و بروز تغییراتی بس شگرف در ساختار اجتماعی و فرهنگی کشورهای صنعتی، احیاء صنایع دستی و سنتی به شکل گذشته تقریباً غیرممکن است - برخلاف کشورهای شرقی که هنوز این فعالیت را به شکل روستایی و هنر مردمی در میان خانوارهای خود ادامه میدهند - صنایع دستی در غرب تنها در محدوده‌ی تعدادی آتلیه یا کارگاه جدید و مجهز به ابزار و وسایل پیشرفته که توسط عده ای هنرمند متخصص اداره میشود، تجلی پیدا کرده است.

به این ترتیب امروزه صنایع دستی می تواند به عنوان میراث مشترک بشری در سطح بین المللی عاملی مؤثر برای نزدیکی و همکاری تلقی گردد و تجربیاتی که هریک از کشورها در زمینه ای خاصی به آن دست یافته اند، پشتوانه‌ی این همکاری و  درک متقابل خواهد بود. آشنایی با راهکارها و سیاست‌های تشویقی و حمایتی به منظور اعتلای جایگاه صنایع دستی در جامعه با توجه به بافت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر کشور از مباحث سودمند و آموزنده در سلسله تحقیقات مربوط به صنایع دستی در سطح بین المللی است.

امروزه محورهای عمده‌ی بحث پیرامون صنایع دستی در کشورهای مختلف، موارد زیر را در بر میگیرد:

۱- صنایع دستی و برنامه ریزی آموزشی.

۲- صنایع دستی و فرهنگ ملی و توجه به قومیت‌های موجود در هر کشور

۳- صنایع دستی به عنوان یکی از جاذبه‌های عمده‌ی جهانگردی و صنعت گردشگری.

۴- صنایع دستی و کمک به تأمین عدالت اجتماعی از طریق ایجاد اشتغال مولد و درآمد اضافی.

۵- صنایع دستی و کمک به تأمین بخشی از درآمد ارزی کشور.

نکته‌ی قابل توجه در تحلیل‌های محققان بین المللی صنایع دستی و هنرهای سنتی نظیر ژاک آنکتیل ، دومینیک بوشار و همچنین ژان لویی میشون این است که شرایط استمرار و ادامه‌ی حیات صنایع دستی در وضعیت کنونی، توان پاسخگویی آن به نیازهای امروزی جوامع انسانی و توسعه‌ی آن به صورت خودجوش می باشد. زیرا تخصیص منابع مالی دولتی و یا سازمان‌های بین المللی صرفاً برای احیاء و ایجاد حرکت اولیه بوده و توسعه‌ی پایدار در گرو پذیرش توده‌های وسیع مردم و پیشبرد آن توسط قشرهای مختلف اجتماع خواهد بود.

 

تعریف

از مجموعه تعاریفی که برای صنایع دستی ارائه شده است، به نظر می رسد تعریف زیر که توسط گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران ارائه گردیده، دقیق تر و جامع تر باشد چرا که با وضعیت فعلی این هنر-صنعت ارزنده انطباق بیشتری دارد:

صنایع دستی به مجموعه ای از هنر-صنعت ‌ها اطلاق می شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه‌ی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی محصولاتی ساخته می شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی اینگونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه ای می باشد.

ویژگی ها

با توجه به تعریف فوق و سایر تعاریفی که برای صنایع دستی ارائه شده، می توان ویژگیهای زیر را برای محصولات دست ساخته قائل شد:

۱- انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید توسط دست و ابزار و وسایل دستی. برای تولید هریک از فرآورده‌های دستی مراحل متعددی طی می شود ولی انجام کلیه‌ی این مراحلی وسیله‌ی دست و ابزار و وسایلی دستی الزامی نبوده و چنانچه تنها قسمتی از مراحل اساسی تولید به این طریق انجام شود، محصول تولید شده با توجه به مواردی که در تعریف ذکر شد، صنایع دستی محسوب میگردد.

۲- حضور مؤثر و خلاق انسان در تولید و شکل بخشیدن به محصولات ساخته شده و امکان ایجاد تنوع و پیاده کردن طرح‌های مختلف در مرحله‌ی ساخت این گونه فرآورده ها.

۳- تأمین قسمت عمده‌ی مواد اولیه‌ی مصرفی از منابع داخلی.

۴- داشتن باور فرهنگی (استفاده از طرح‌های اصیل، بومی و سنتی).

۵- عدم همانندی و تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر

۶- عدم نیاز به سرمایه گذاری زیاد در مقایسه با سایر رشته‌های صنعت.

۷- دارا بودن ارزش افزوده‌ی زیاد در مقایسه با صنایع دیگر

۸- قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و حتی در جوامع عشایری).

۹- قابلیت انتقال تجربیات و رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه و یا طبق روش استاد و شاگردی.

 

طبقه بندی

در زمینه‌ی طبقه بندی صنایع دستی نیز باید گفت که این طبقه بندی به صورت‌های مختلف از جمله بر اساس مواد اولیه‌ی مصرفی و یا شیوه و روش ساخت آن میتواند صورت پذیرد. در اینجا طبقه بندی انجام شده توسط کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران که به طور عمده بر مبنای روش و تکنیک ساخت این گونه محصولات به عمل آمده است ذکر می گردد.

۱- بافته‌های داری: محصولاتی که به کمک دارهای افقی یا عمودی مستقر در زمین در زمان بافت، تولید می شود، بافته‌های داری محسوب می گردند. مثل قالی، گلیم، زیلو و نظایر آن. ۲- دستبافی ( نساجی سنتی): فرآورده‌هایی که با کمک دستگاه‌های ساده و سنتی بافندگی (دستگاه ویژه‌ی بافت جاجیم، دستگاه دووَردی، دستگاه چهاروَردی و ژاکارد دستی) تولید میگردد، دستبافی محسوب می شود، نظیر جاجیم، زری، ترمه ، شال و غیره.

از جمله خصوصیات این رشته از صنایع دستی این است که اولا، کلیه‌ی مراحل سه گانه‌ی بافندگی (ایجاد دهنه‌ی کار، پود گذاری و دفتین زدن) با حرکات دست و پا انجام می شود؛ دوم، امکان استفاده از پودهای رنگی به میزان نامحدود وجود دارد و همچنین تنوع طرح بافت با در اختیار داشتن و کنترل حرکات وَردها میسر می گردد. که این امر نشانگر حضور مؤثر و خلاق انسان در تولید است.

۳- بافتنی : انواع مصنوعاتی که با کمک میل، قلاب و نظایر آن و با الیاف طبیعی تولید می شود، جزء بافتنی ‌ها به حساب می آید؛ نظیر دستکش ، جوراب، کلاه، شال گردن و غیره.

۴- روکاری(رودوزی): کلیه‌ی مصنوعاتی که از طریق دوختن نقوش سنتی بر روی پارچه‌های بدون نقش و یا کشیدن قسمتی از نخهای تار و پود به وجود می آید. در گروه «رودوزی» و یا «روکاری» جای دارد. نظیر سوزن دوزی، قلاب دوزی، ملیله دوزی، خوس دوزی، گلابتون دوزی، پته دوزی و غیره.

۵- چاپ‌های سنتی: کلیه‌ی پارچه‌هایی که به وسیله‌ی قلم مو، مهر و نظایر آن رنگ آمیزی شده و نقش می پذیرد جزء چاپ‌های سنتی به حساب می آید مانند چاپ قلمکار و چاپ کلاقه ای (باتیک ).

۶- نمدمالی: انواع مصنوعاتی که بر اثر درگیری و متراکم نمودن پشم و کرک در شرایط فنی مناسب از طریق ورز دادن تهیه می شوند، جزء گروه نمد مالی می باشند. نظیر کلاه نمدی، پالتوی نمدی، نمد زیرانداز و نمد پادری.

7- سفالگری و سرامیک سازی: به محصولاتی که با استفاده از گِل رُس و همچنین گِل حاصله از سنگ کوارتز و خاک کائولن، به کمک دست و چرخ سفالگری ساخته و سپس پخته می شود، سفال و سرامیک اطلاق می شود. برای تکمیل اشیاء ساخته شده، بر حسب سنت و رسوم، روی آنها نقاشی، کنده کاری و یا نقوش برجسته ایجاد می کنند و از لعاب مناسب برای پوشش سطح اشیاء استفاده می گردد. محصولات تولید شده‌ی این گروه شامل انواع پارچ و لیوان، ظروف غذاخوری، گلدان و غیره می باشد.

۸- شیشه گری: محصولاتی را که از طریق شکل دادن مواد معدنی ذوب شده در کوره نظیر سیلیس، خرده شیشه و با ترکیبی از این دو و با استفاده از روش دمیدن توسط لوله‌ی مخصوص و با به کارگیری ابزار دستی شامل انبر، قیچی و غیره حاصل می شود، شیشه دست ساز می نامند که شامل مراحل تکمیلی و تزیینی نظیر نقاشی و تراش هم می گردد.

۹- تولید فرآورده‌های پوست و چرم: محصولاتی که با استفاده از پوست و چرم دباغی شده به شیوه‌ی سنتی تولید می گردد، نظیر پوستین، کلاه پوستی، چاروق، محصولات تکمیلی چرمی (نظیر تلفیق چرم با محصولات دستباف) جزء این گروه هستند.

10-ساخت محصولات فلزی و آلیاژها: فرآورده‌هایی که به شیوه‌ی سنتی و با استفاده از ابزار دستی و انواع فلزات (مس، نقره، طلا و آهن) و انواع آلیاژها (برنج و ورشو ) تولید می گردد نظیر انواع ظروف خانگی، چاقو، قندشکن، قلم تراش، قفل و ... جزء این گروه می باشند.

۱۱- قلمزنی، مشبک کاری، حکاکی روی فلزات و آلیاژها:  هنر- صنعتی است که طی آن طرح ‌ها و نقوش سنتی با استفاده از قلم، چکش و سایر ابزار دستی بر روی اشیای ساخته شده از فلز یا آلیاژ شکل می گیرد.

۱2- سنگتراشی و حکاکی روی سنگ و معرق سنگ: شامل مصنوعاتی میگردد که مواد اولیه‌ی اصلی آن را انواع سنگ ‌ها نظیر فیروزه، مرمر، یشم، سنگ سیاه، سنگ سفید (آلاباستر) و غیره تشکیل می دهد و به کمک ابزار و وسایل مختلف تراشیده یا حکاکی می شود، نظیر انواع ظروف، پایه‌ی چراغ، قاب عکس، انواع نگین و غیره.

۱۳- خراطی چوب: خراطی شیوه ای از تولید محصولات چوبی است که طی آن و توسط ابزار و وسایل مختلف و به طور عمده به وسیله‌ی دستگاه خراطی، اشیایی نظیر انواع قلیان، گهواره، پایه‌ی آباژور و ظروف مختلف ساخته و پرداخته می شود.

۱۴- ریزه کاری و نازک کاری چوب: روشی از ساخت فرآورده‌های چوبی است که طی آن به وسیله‌ی وسایلی نجاری نظیر ارّه، رنده، سوهان، مُغار و غیره قطعات کوچک چوبی ِآماده شده به صورت روکش بر روی بدنه‌ی چوبی چسبانده و تحت فشار شکل گرفته اند و از این طریق انواع شکلات خوری، زیر سیگاری، قاب عکس و نظایر آن تولید و عرضه میگردد.

۱۵- منبت کاری، کنده کاری و مشبک کاری چوب: شیوه ای دیگر از تولید محصولات چوبی است که طی آن طرح ‌ها و نقوش سنتی با استفاده از قلم، چکش، مغار و سایر ابزار نجاری بر روی چوب‌های مرغوب و بادوام شکل می پذیرد.

۱۶- حصیربافی: منظور از حصیربافی که بامبوبافی، مرواربافی، تَرکه بافی، چم بافی، سبدبافی و چیغ بافی را نیز شامل می شود، همان بافت رشته‌های حاصله از الیاف سلولزی (گیاهی) به کمک دست و ابزار ساده‌ی دستی است که طی آن محصولات مختلفی نظیر زیر انداز، سفره‌ی حصیری، انواع سبد، انواع ظروف و غیره تولید و عرضه می گردد. در مورد چیغ بافی ذکر این نکته ضروری است که حین بافت علاوه بر الیاف گیاهی از نخ پشمی رنگ شده نیز برای ایجاد نقوش و طرح‌های سنتی استفاده میگردد.

۱۷- خاتم سازی: روشی از تولید فرآورده‌های چوبی است که با استفاده از روکش حاصله از به هم چسباندن قطعات کوچک فلزات، استخوان و انواع چوب در اشکال و طرح‌های سنتی (بیشتر به صورت هندسی) و به کمک ابزار و وسایل مختلف فرآورده‌هایی نظیر انواع قاب عکس، جاسیگاری، شکلات خوری، میز، صندلی و غیره ساخته می شود.

۱۸- معرق کاری: ترسیم طرح ‌ها و نقش‌های سنتی بر روی زمینه‌ی چوبی یا سرامیک و خالی کردن داخل خطوط طرح ‌ها و پر کردن فضای خالی شده به وسیله‌ی قطعات آماده شده‌ی چوبی ، سرامیک، فلزی، صدفی و سنگی را معرقکاری می گویند.

۱۹- کاشی گری: صنعتی است با سابقه که طی آن انواع کاشی ‌ها با استفاده از طرح ‌ها و نقش‌های سنتی برای استفاده در ابنیه‌ی مذهبی و تاریخی از طریق قالب گیری گِل رس، پختن آن در کوره و لعاب زنی، نقاشی و پخت مجدد در کوره ساخته و پرداخته می شود.

20- ملیله کاری: منظور ساخت اشیاء مختلف نظیر سرویس چایخوری، تنگ و همچنین برخی از زینت آلات با استفاده از مفتول‌های نقره، طلا و مس و به کمک ابزار و وسایل ساده‌ی فلزکاری نظیر حدیده، انبر، قیچی، کوره‌ی مخصوص و غیره می باشد.

21- میناکاری: در اینجا مراد ساخت بدنه‌ی فلزی، لعاب کاری، پخت، نقاشی و پخت مجدد اشیاء در کوره میباشد که تمامی این مراحل به کمک ابزار و وسایل ساده و با استفاده از طرح‌های اصيل و سنتی در مرحله‌ی نقاشی انجام می پذیرد.

۲2- ساخت اشیاء مستظرفه و هنری: ساخت اشیاء و وسایل ظریفه ای است که در آنها عامل هنر به مراتب بیش از فنون تولیدی دخالت دارد و شامل مینیاتورسازی، نقاشی روی صدف، نقاشی روی چرم، پاپیه ماشه و تذهیب می شود.

۲۳- ساخت زیورآلات: ساخت و تولید انواع جواهرات محلی و همچنین انواع زیور آلات با استفاده از طلا، نقره و انواع آلیاژها میباشد.

24- ساخت سایر فرآوردههای دستی: منظور ساخت سایر محصولات دستی نظیر فیروزه نشانی (فیروزه کوبی)، طلاکوبی روی فولاد، انواع عروسک‌های محلی، تخت کشی گیوه (آجیده و لته ای) و ماسک، کایت و چترهای تزئینی است که با ابزار و وسایل دستی و با استفاده از طرح‌های سنتی ساخته و پرداخته می شوند. در سالهای اخیر همواره بحث‌هایی در رابطه با ماهیت صنعتیِ صنایع دستی و نیز رابطه‌ی این هنر-صنعت با تکنولوژی بین صاحب نظران و متفکران وجود داشته است که ضرورت دارد موارد مذکور در حد اختصار و ایجاز توضیح داده شود.