کتیبه‌های کاشی معرق در بناهای ایران (بخش چهارم)

متاسفانه بخش وسیعی از کتیبه کاشی معرق سردر ورودی قبه سبز از بین رفته است و در شرایط نامطلوبی از نظر ظاهری قرار دارد. بهتر است برای اینگونه کتیبه‌ها چاره‌ای اندیشید. کتیبه کاشی معرق قبه سبز، کتیبه تاریخی است که نام سلطان را دربر دارد. با توجه به نوشته‌های سایکس در کتاب معروف خود «ده هزار میل در ایران»، در ۱۸۹۶م.، زلزله قبه سبز را کاملا منهدم کرد. تاریخ این کتیبه کاشی معرق مربوط به قرن هفتم ه.ق.، (۶۴۰ه.ق.) است. به طریقی می‌توان گفت که قبه سبز اولین بنایی است که در آن از فن کاشی معرق استفاده شده است، کتیبه‌ی کاشی معرق قبه سبز از ارزش تاریخی بالایی برخوردار است. اما مسأله مهم، قبه سبز بنای نیمه تخریب است و نشانده‌ی یک اتفاق مهم در یک برهه‌ی خاصی از زمان می‌باشد.

بازسازی کتیبه کاشی معرق در بنایی، که در اثر یک حادثه در یک برهه‌ی زمانی تا حدودی تخریب شده، نوسازی محسوب شده و به نظر بی‌معنی می‌آید. حفاظت قسمت‌های باقی مانده از کتیبه (حفظ ارزش‌های تاریخی و قدمتی) و پیشگیری از ریزش قطعه‌های دیگر کاشی معرق، بهترین راه حل برای نگهداری این نوع از کتیبه‌های کاشی معرق است.

گنبد غفاریه

گنبد غفاریه حدود سال ۷۲۸ه.ق.، در عهد ایلخانان مغول در قسمت غربی شهر مراغه ساخته شده است. بنایی است که نقشه‌ای کاملا سنجیده دارد، و با هندسه‌ای بسیار دقیق طرح افکنده شده است. با پلان چهارضلعی، بدنه‌ی آجری که روی سکو سنگی و بر فراز دخمه‌ای استوار شده است. کتیبه کاشی معرق سه سطری بالای طاق سردر مرکزی نمای اصلی موجود است، که به گفته آندره گدار با خط ریحان نگاشته شده است، اما با بررسی بیشتر کتیبه‌های این بنا و مطابقت با نمونه‌های موجود، می‌توان گفت که خط این کتیبه‌ها؛ ثلث با دور کم است.

«در گنبد غفاریه تا حال (۱۳۳۱-۱۳۳۲ه.ش.،) تا حال تعمیراتی نشده است و امید است با بودن اعتبار تعمیرات ضروری که طی برنامه ارسالی از طرف اداره کل باستان‌شناسی منظور شده به تدریج انجام و نسبت به نگاهداری آن از ریزش و خرابی بیشتر اقدام موثری بعمل آید». کتیبه‌های کاشی معرق در وضعیت نامطلوبی قرار دارد و بخش وسیعی از کتیبه‌های کاشی معرق صدمه دیده‌اند ‌‌و تاکنون هیچ طرحی برای حفاظت و مرمت کتیبه‌های کاشی معرق این گنبد ارائه نشده است. همان طوری که در تصویر مشخص است دیوار قلعه مراغه از کنار گنبد غفاریه عبور می‌کرد.

مقبره سلطان (شیخ) حیدر خیاو (مشکین شهر)

برج مقبره سلطان حیدر مشکین شهر (خیاو) در استان اردبیل در شمال غرب ایران قرار دارد. در حدود سال ۷۳۰-۷۲۹ه.ق، ساخته شده است. برج از بیرون استوانه‌ای و از داخل دوازده ضلعی است.پی و پایه برج از سنگ و در چهار طرف برج، درگاه یا طاق نمای وجود دارد. برج دارای تزئینات متعددی از جمله کاشی معرق، معقلی و غیره... در داخل بنا، سطوح دیوار دوازده گوش که در قسمت بالا به وسیله‌ی باریکه‌های گوشه و کمی بالاتر با طاقچه‌های نیمه مدور، که بالای آنها مقرنس آجری است، بلندتر جلوه داده شده است. در قالب حاشیه‌ی ورودی، کتیبه کاشی معرق سفید در زمینه لاجوردی وجود دارد که سخت آسیب دیده و بخش وسیعی از کاشی معرق آن تخریب شده و فقط داغ کاشی بر روی لایه ملات باقی مانده است. حفاظت محض و تأکید بر قسمت‌های تاریخی باقی مانده از کتیبه با توجه به ارزش‌های قدمتی و تاریخی اثر و اولویت اصالت ساخت و مادی آن ضروری است.

مقبره بابا قاسم اصفهان

بانی مقبره بابا قاسم را سلیمان بن ابی الحسن ذکر نموده‌اند. مقبره شامل یک اطاق مربع است که روی آن گنبد نيمه کروی داخلی و گنبد چادر شکل چند ضلعی خارجی قرار دارد و از سمت شمالی، از سردر طاق مقرنس کاری، می‌توان به آن وارد شد و یک اطاق هشت گوش که در سال ۱۸۸۰م.، به اطاق مربع تبدیل یافته است. در کتیبه افقی بالای سردر ورودی نوشته شده است این ابنیه به نام روحانی بزرگ محمد بابا قاسم الاصفهانی و در سال ۷۴۱ه.ق.، تکمیل شده است. کتیبه تاریخی این سردر به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی تاریخ ساخت آن را در خود دارد. به موجب یک کتیبه که در قسمت فوقانی نمای خارجی سردر نصب شده گنبد عارف معارف سبحانی بابا قاسم اصفهانی در سال ۱۰۴۴ه.ق.، به وسیله شخص خیری به نام (آقازمان) فرزند آقا جمال میوه فروش تعمیر شده است. کتیبه مزبور به خط ثلث سفید معرق بر زمینه کاشی لاجوردی است.

بنای بابا قاسم مربوط به دوره ایلخانی است که در دوره‌های بعد تعمیر و بازسازی شده است. کتیبه به خط محمدرضا امامی مربوط به سال ۱۰۴۴ه.ق.، یعنی سالی است که سردر بنا تعمیر شده است.

امامزاده جعفر اصفهان

این بنا کتیبه آسیب دیده دارد. صادقی در کتاب خود به نام اصفهان می‌نویسد که این برج در سال ۷۲۵ه.ق.، بنا شده، ولی منبع اطلاع خود را ذکر نمی‌کند و همچنین از هرتسفلد عبارتی نقل می‌کند مبنی بر اینکه این ساختمان در سال ۷۱۰ه.ق.، برای «صاحب سید... جعفر بن شمس الدين الحسین بن- عماد الدین» ساخته شده است. با توجه به کتیبه سردر ورودی بنا، و با توجه به تصاویر قدیمی امامزاده جعفر، این نتیجه محرز می‌شود که کتیبه‌های کاشی معرق در اوایل سال‌های ۱۳۲۸ شسمی، تعمیر شده است.

این کتیبه به خط ثلث سفید معرق بر زمینه لاجوردی شامل (آیه الکرسی) است و قسمت آخر آن که سال ساخت آن را در بردارد به شرح زیر است: «في سنة خمس و عشرین و سبعمائه ». رقم آحاد این سال تاریخی از بین رفته بوده ولی با توجه به سال تاریخی سنگ قبر بقعه که ۷۲۵ه.ق.، است تاریخ این کتیبه در حین تعمیر تکمیل شده است. لوحه خط بالای در ورودی مقبره به خط ثلث سفید معرق بر زمینه کاشی لاجوردی شامل؛ صلوات بر چهارده معصوم است، بیشتر این کلمات این لوحه از کاشی‌های جدید است که در موقع تعمیر به جای کاشی‌های قدیمی آن که از بین رفته بوده نصب کرده‌اند. در قسمت فوقانی پنجره‌های اطراف بقعه جعفریه در الواح جداگانه به خط ثلث سفید درشت بر زمینه کاشی لاجوردی نوشته شده است: «قال النبي عليه السلام»، «الدنيا مزرعه الاخره»، «الدنيا داحه و ترک‌ها راحه».

امامزاده جعفر (مقابل مجموعه امامزاده اسماعیل) و در بافت قدیمی اصفهان و در نزدیکی بازار و میدان نقش جهان قرار دارد. دلیل تخریب کتیبه‌ها به احتمال قوی به دلیل فرسودگی مصالح و قدمت بالای بناست. امامزاده جعفر مثل بسیاری از دیگر بناهای ایران، به دلیل ارزش‌های معنوی و نوع عملکرد بنا و همین طور با توجه به اعتقادات مردم، ظاهر نو داشتن امامزاده، منجر به بازسازی کتیبه‌ها گردیده است. در این نیز اصالت فرم و شکل، رنگ، سنت و فناوری بر اصالت ماده ارجحیت بیشتری دارد و حفظ یکپارچگی آن مقدم‌تر ‌‌است.

خانقاه یا آرامگاه شاه خلیل الله (ثانی) تفت

بنای آرامگاه مربع شکل است و گنبدي آجرى بر فراز آن و اتاقی در سمت راست آن مشهور به مقبره‌ی سید محمد از مجموعه‌ی قدیم بر جای مانده است. یک کتیبه‌ی کاشی معرق در آرامگاه شاه خلیل الله شامل گزيده‌ای از حدیث و اشعار صوفیانه بدون تاریخ. یک کتیبه کاشی معرق در موزه ایران باستان تهران شامل آیات قرآنی سوره ی ۶۶ آيه۴ و سوره ۱۹ آیات ۵۶-۵۷ و حدیث، «كتبه محمود في ۸۷۶»، اسم شاه نعمت الله ولی که به رنگ اخرایی در وسط دیده می‌شود. کتیبه کاشی معرق که در بدنه‌ی دیوار اطاق دست راست خانقاه مشهور به مقبره‌ی سید محمد بنا به اظهار خادم، این کتیبه در اصل بالای سردر ورودی خانقاه نصب بوده است و در تعمیرات آخری آن را محل کنونی نقل کرده‌اند

با توجه به منابع قدیمی (کتاب یادگاری‌های یزد)، بخش‌هایی از کتیبه‌های کاشی معرق تخریب شده‌اند ‌‌و به همین دلیل قسمت‌هایی از آن کتیبه بازخوانی نشده است، وضعیت کتیبه کاشی معرق در حال حاضر (عکس ۶۸)، به همان وضعیت نیمه تخریب قرار دارد. در حال حاضر از این آرامگاه به عنوان موزه مردم‌شناسی تفت استفاده می‌کنند.

بقعه ابومسعود اصفهان

اصل و اساس بقعه شیخ ابومسعود رازی متعلق است به قرن ۳ه.ق.، ولیکن کتیبه از آن زمان وجود ندارد. تاریخ بنا را سال ۸۹۵ه.ق، ذکر کرده‌اند ‌‌و بانی آن محمد بن جلال الدين عربشاه، معاصر يعقوب بيك آق قویونلو است. کتیبه‌ی سرتاسری کاشی معرق به خط ثلث شیوه بایسنقری در سردر ورودی بنا می‌گردد.

این سردر که بیش از نیمی از آن خراب شده در سال ۱۳۳۲ه.ش.، از طرف اداره باستان‌شناسی به طرز پسندیده و با اسلوب صحیحی تعمیر گردید. به نظر می‌رسد که کمبودهای کاشی معرق با استفاده از کاشی‌های جدید بازسازی شده است. تفاوت رنگی که بین اجزاء کاشی معرق وجود دارد نشان از آن دارد که زمان کاشی‌های معرق به یک تاریخ بر نمی‌گردد (عکس ۷۰). یک کتیبه کاشی معرق در داخل بقعه وجود دارد که قسمت عمده آن تخریب شده و کمبودهای آن را با گچ زبرہ، تکمیل کرده‌اند.

آرامگاه شیخ ابوالقاسم نصر آبادی اصفهان

در سال ۸۵۴ه.ق.، به وسیله خواجه صدرالدين على طبيب جد اعلای میرزا طاهر نصرآبادی مدرسه‌ای در جنب آن بنا شده است. در حین ساختمان این مدرسه نسبت به تعمیر خانقاه شیخ ابوالقاسم هم اقدام شده است. اکنون این خانقاه به (تکیه میان ده نصرآباد) معروف است. قسمتی از کاشی‌های کتیبه سردر مدرسه و خانقاه نصراباد در اثر عدم مراقبت به مرور زمان ریخته است. قسمت‌های بر جای مانده آن که نام بانی ساختمان (صدر الدين على طبیب) و سرکار بنا (حیدر نافجی) و سال ساختمان آن (۸۵۴ ه.ق.) را دربر دارد به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی است. در بالای این کتیبه متنی به خط کوفی با کاشی طلائی رنگ معرق بر زمینه لاجوردی نگاشته شده است و در بالای کتیبه تاریخی سردر خانقاه نیز در حاشیه یک صفحه کاشیکاری به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی اشعار فارسی اورده شده است. در حاشیه افقی ذیل این صفحه کاشیکاری و بالای کتیبه تاریخی سردر نیز اشعاری با خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی نوشته شده است و در آخر «كتبه شرف الدين السلطانی» نوشته شده است.

کتیبه‌های کاشی معرق مسجد نصر آباد بازسازی شده است. قسمت‌هایی از کتیبه کاشی سردر ورودی، با استفاده از کاشی‌های جدید، البته فقط طرح کلی آن بازسازی شده است و نوشته‌های قسمت‌های کمبود سردر ورودی بازسازی نشده است. در ضلع شرقی ورودی بنا، قسمت‌هایی از متن کتیبه را با روش رنگ گذاری، مرمت کرده‌اند. در اینجا اگرچه وحدت و یکپارچگی کتیبه کاشی معرق حفظ شده، اما اصالتمندی به ویژه اصالت فرم و شکل که در ارتباط با کتیبه‌های کاشی معرق از مقولات مهم است، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

مجموعه مزار شیخ احمد جامی تربت جام

ایوان بلند جلوی گنبد خانه که در چند مرحله ساخته شده گمان می‌رود متعلق به سال ۷۲۸ه.ق، باشد، سردر ایوان بسیار زیباست. این سردر بعدها به دستور شاه عباس با کاشیکاری جدید آذین شده است (در سال ۱۰۲۲) و نام معمار آن امیر ابن حاجی محمد نطنزی است.

در این بنا کتیبه‌های کاشی معرق در سردر ورودی (ایوان) و دیوار جانبی متصل به ورودی بنا استفاده شده است. کتیبه‌های کاشی معرق سردر ورودی تماما بازسازی شده است. با عنایت به تصاویر قدیمی مربوط به سال‌های ۱۹۳۳-۱۹۳۴ میلادی، قسمت‌هایی از کتیبه کاشی معرق ایوان تخریب گردیده بوده که با همان طرح، فرم، رنگ و فن آوری بازسازی شده است.

برای ترمیم کتیبه‌های دیوار جانبی بنا (دیوار منتهی به گنبد فیروزشاهی) که بخش عمده آن تخریب شده است، از یک لایه گچ زبره برای پر کردن قسمت‌های کمبود استفاده کرده‌اند ‌‌(عکس۷۵). به نظر می‌رسد در این بنا با توجه به تخریب بالای کتیبه، گزینه دیگری وجود نداشته و شاید بتوان گفت فقط ۵ درصد از کتیبه کاشی معرق باقی مانده بوده است. بنابراین با اجرای یک لایه گچ زبرہ، بر قسمت اندکی که از کتیبه پابرجاست، تأکید نموده‌اند.