کتیبه‌های کاشی معرق در بناهای ایران (بخش پنجم)

هنر کاشی کاری یکی از هنرهای دارای قدمت ایرانیان است که از زمان های گذشته تا به حال مورد توجه مردمان بوده است. این هنر دارای رنگ و لعاب بسیاری است و در مساجد و بناهای گوناگونی مورد استفاده قرار گرفته است.

در مطالب قبل در مورد انواع هنرهای کاشی صحبت کردیم. در این مطلب نیز به ادامه آن مبحث پرداخته و آنها را به خوبی بیان می کنیم.

درب امام اصفهان

سردر اصلی بنای درب امام به نام امیرزاده جهانشاه مورخ سال ۸۵۷ه.ق.، است. بنای تاریخی درب امام از دو گنبد بزرگ، کوچک و یک سردر بزرگ کاشیکاری از دوره جهانشاه قراقویونلو که در ضلع شمالی آن واقع است و سه صحن در سه جانب شرقی، غربی و جنوبی آن، تشکیل شده است. عمده‌ی بنا متعلق به ۸۵۷ه.ق، زمان سلطنت جهانشاه ابن قرایوسف ترکمان قره قویونلو (۸۴۱-۸۷۲) است و بعد از وی هم مورد توجه سلاطین صفوی قرار گرفته به طوری‌که، تعمیرات اساسی و تزیینات کاشیکاری جدیدش همه از شاه سلطان حسین صفوی است.

سردر اصلی درب امام در ضلع شمالی و مشرف به صحن شمالی است. کتیبه تاریخی این سردر، در جبهه مقابل و جانب غربی سردر که ابتدای کتیبه در آنجا است سالم مانده، ولی ثلث آخر کتیبه که در جانب شرقی سردر بوده به کلی از بین رفته است. این کتیبه به خط ثلث سفید و با کاشی معرق بر زمینه لاجوردی رنگ نوشته شده است. در سمت شرقی سردر اصلی بنای درب امام که کتیبه آن حاکی از ساختمان بنای مزبور در دوره جهانشاه قراقویونلو در سال ۸۵۷ه.ق.، است سردر تاریخی دیگری واقع شده که کتیبه‌های آن حاکی از اقدام شاه سلطان حسین صفوی نسبت به تعمیر بقعه درب امام و ساختمان رواق شرقی بقعه است. کتیبه اول این سردر به خط ثلث سفید معرق بر زمینه کاشی لاجوردی است. گنبد بزرگ در قرن نهم ه.ق.، و زمان ساختمان بقعه است که پوشش کاشیکاری آن در دوره سلطنت شاه عباس اول تعمیر یا تجدید شده و بانی این اقدام شخصی بنام غیاث‌الدین محمود الحسيني المستوفی است.

تصاویر قدیمی نشان می‌دهد که بخشی از کتیبه کاشی معرق گنبد تخریب شده‌اند. تعمیرات اساسی گنبد بزرگ و ایوان‌های شرقی و شمالی در سال ۱۳۲۸ ه.ش.، و تعمیر کاشی کاری گنبد کوچک و قسمت های غربی در سال ۱۳۳۲ه.ش.، از طرف اداره باستان‌شناسی انجام شده است. بخشی از کتیبه کاشی معرق ساقه گنبد درب امام تخریب و همین طور کتیبه‌های مربوط به سردر شمالی، در ضلع غربی بنا تخریب شده است. به نظر می‌رسد که قبلا این کتیبه‌ها با کاشی‌های جدید بازسازی شده، اما بنا به دلیلی (به احتمال زیاد ضعف فنی) این کتیبه‌ها دوباره تخریب شده است. کتیبه کاشی معرق درب امام در این وضعیت (به صورت نیمه تخریب)، خطر تخریب بیشتر بقیه قطعه‌های کاشی را هم تشدید می‌کند. زمانی که یک قطعه از کاشی معرق از کل مجموعه جدا می‌شود، امکان ریزش قسمت‌های دیگر بیشتر می‌شود.

در این بنا بازسازی‌هایی در طول سالیان انجام گردیده و البته برخی قسمت‌های آن هم تخریب گردیده است. به نظر می‌آید بیشتر تخریب‌ها به دلیل ضعف فنی بوده است، مرمت بخشی از کتیبه کاشی معرق ساقه گنبد بزرگ درب امام در سال ۱۳۷۳ ه.ش.، به دست‌ هدی خردمند از دانشجویان دانشکده مرمت پردیس هنر اصفهان انجام گرفت. از تعمیرات کاشیکاری دوره شاه عباس اول قسمت کمی باقی مانده است. قسمت عمده کاشی کاری فعلی از اقدامات اداره باستان‌شناسی است که تاریخ تعمیر آن سنه ۱۳۲۵ است. نام خطاط على مسمی پرست بوده که در کتیبه قید شده است. قسمت آخر کتیبه به خط نستعلیق سفید بر زمینه لاجوردی در یک سطر عمود بر کتیبه دور گنبد به این ترتیب ذکر شده است.

مجموعه آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

آرامگاه شیخ صفی‌الدین و ساختمان‌های پیرامون آن در سده هشتم ه.ق، بنیاد نهاده شده، گرچه به گواهی آثار بازمانده پیش از روزگار شیخ صفی در آنجا ساختمان‌هایی بوده است. در دوران شاه تهماسب اول اساسی‌ترین ‌تغییر شکل در تمامی بنا اتفاق افتاده است.

تاریخچه تعمیرات در مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

در اوایل آبان ماه ۱۳۲۱ه.ش، بخش‌های باقیمانده از سردر عالیقاپو به دلیل آسیب دیدگی فراوان و امکان ریزش و صدمه رساندن به اهالی، به دستور آقای دیباج نماینده باستان‌شناسی آن زمان (بعد از برداشت باقیمانده تزئینات و کتیبه کاشی معرق) تخریب شد. با این عمل حصار و هویت میدان عالیقاپو مخدوش گردید. عدم «حضور» تمامی اجزاء سازنده و قطع پیوند در واحدهای تشکیل دهنده مجموعه، موجبات برهم خوردن وحدت هنری و تغییر در ماهیت و اصالت کلی اثر شده و به درک مفاهیم و ارزش‌های مطرح در دوره صفویه لطمه زده است. در هر صورت باقیمانده تزئینات و کتیبه موجود از سردر عالقاپو، علاوه بر زیبایی و ظرافت در اجرا و ارزش‌های ذاتی، به دلیل داشتن تاریخ ساخت، سندی است با ارزش برای اثبات این واقعیت که کار ساختمان سازی در مجموعه شیخ صفی چندین قرن ادامه داشته و نقطه عطف این دوره عمران، زمان ساخت سردر عالیقاپو بوده است.

سردر شاه عباسی (در ورودی صحن اصلی بقعه شیخ صفی الدین) در نیم قرن اخیر تعمیر و تکمیل گشته است. در زمان ناصرالدین شاه قاجار (۱۳۰۷ ه.ش) تعمیرات مفصلی در بناهای متعلق به بقعه به عمل آمده و تغییر وضع اصلی چهار طاق اولی جلو مسجد جنت‌سرا و کاشیکاری آن از آثار دوره‌ی مزبور بوده که در اثر شکست و پیش آمدگی نمای طاق مزبور در نتیجه نشست پی، کاشی‌های آن در سال ۱۳۱۴ ه.ش.، برچیده شد. بنای تاریخی بقعه از ۱۳۱۲ ه.ش.، تحت نظر مستقیم اداره فرهنگ قرار گرفت و از طرف اداره کل باستان‌شناسی نسبت به ترمیم خرابی‌ها و تعمیرات اساسی و کاشیکاری به تدریج اقدامات لازم به عمل آمد.

از سال ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۲ ه.ش.، به تدریج تعدادی از استادان و کارگران کاشی تراش اصفهانی تحت سرپرستی آقای استاد حسین کاشی تراش از استادان درجه اول اصفهان در تعمیرات کاشیکاری قسمت‌های آسیب دیده مشغول بودند.

کاشی‌های کتیبه گنبد الله الله در تصویر مربوط به سال ۱۸۹۶ میلادی تخریب شده به نظر می‌رسد. این کتیبه، در حال حاضر بازسازی شده است؛ مثل بسیاری از بناهای دیگر در ایران، این گونه مرمت‌ها، مرمت‌های سنتی هستند که در بعضی از موارد جوابگو و کار صحیح و منطقی است. در برخی از قسمت‌های مجموعه مرمت‌های انجام شده دارای نقايضی می‌باشد که نمونه‌ی آن ورودی شبستان است. بخش‌هایی از کتیبه‌های کاشی معرق نیز مجددا تخریب شده‌اند.

مدرسه امامیه یا مدرسه بابا قاسم اصفهان

مدرسه بابا قاسم که آن را مدرسه امامیه نیز می‌نامند دارای چهار ایوان است که بر محورهای مقاطع صحن مرکزی ساخته شده‌اند. در طرفین ایوان‌ها طاق‌نماهای دو طبقه است که در سمت شرق و غرب به تعدادی از حجرات باز می‌شود. ایوان‌های شمالی و جنوبی کامل‌تر از دو ایوان دیگر است و از ایوان جنوبی سردری به اطاق مربع که بالای آن گنبد است، منتهی می‌شود. بر دیوار جنوبی این اطاق زمانی یک محراب کاشی معرق وجود داشته است. مری کرین برای این بنا تاریخ ۷۵۵ه.ق.، را ذکر می‌کند، این تاریخ در دو نقطه که قطعات کاشی در طی تعمیرات جزئی دوباره به کار برده شده، پیدا شده است. گدار با این تاریخ موافقت ندارد و معتقد است که مدرسه یکی از بناهایی است که در کتیبه‌ی سردر امامزاده بابا قاسم به آن اشاره شده است. همچنین عقیده دارد که مدرسه کمی قدیم‌تر از مقبره ساخته شده و تزیینات آن در سال‌های بین۷۵۹-۷۹۶ه.ق.، کار گذاشته شده است.

داخل ایوان‌های بزرگ چهارگانه شمالی و جنوبی و شرقی و غربی مدرسه بابا قاسم با کتیبه‌های زوج شامل آیات قرانی تزیین شده است. سطرهای بالا به خط کوفی با کاشی معرق فیروزه ای بر زمینه لاجوردی شامل سوره دهر است که ابتدای آن ضلع شرقی ایوان شمالی است و پس از گردش به دور مدرسه در هلال ایوان بزرگ شرقی ختم می‌شود و در آخر سوره فقط جمله (صدق الله) نوشته شده است. سطرهای پایین به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی شامل سوره فتح است که ابتدای آن ضلع شرقی ایوان شمالی در زیر کتیبه کوفی است و به آخر هلال ایوان کوچک دوم ضلع غربی (از شمال به جنوب) ختم می‌شود و در آخر این کتیبه تاریخ آن که ناتمام و ناخوانا است، نوشته شده است.

گویا بر حسب تصادف قسمت آخر این کتیبه که تاریخ احداث بنا را در آنجا نوشته بوده‌اند ‌خراب شده و بعدا به شكل بدی تعمیر شده است. کلمه (خمس) که رقم آحاد سال تاریخ است به خوبی خوانده می‌شود و بعد از آن حرف اول رقم مات نیز که مسلما (سبعمائه) بوده دیده می‌شود لكن رقم عشرات آن (لايقرء) است و به هر حال می‌توان حدود سال ساختمان مدرسه را ۷۲۵ه.ق.، تعیین کرد. در ایوان شمالی مدرسه، ضلع غربی مدرسه و در ایوان و گنبد جنوبی مدرسه و ضلع شرقی مدرسه اسماء الهی، اسامی خلفای راشدین و اصحاب پیغمبر به صورت کاشی معرق به کار رفته است. در ایوان شمالی مدرسه، کتیبه‌هایی با مضمون: «عمل الشيخ محمد بن عمر»، «الدنيا داحه»، «و ترکها راحه»، «لااله الا الله محمد رسول الله حقاً».

یک عکس که احتمالا در اواسط دهه ۱۳۴۰ / ۱۹۲۰ برای موسسه آمریکایی هنر و باستان‌شناسی ایران گرفته شده، نشان می‌دهد که محراب مورد بحث در آن تاریخ هنوز در مدرسه امامیه اصفهان یعنی محل اصلی خود قرار داشته است. عکسی که در سال ۱۳۵۰ / ۱۹۳۱ منتشر شده، نشان می‌دهد محراب کاشی معرق مدرسه امامیه مختصر صدمه‌ای دیده است. آن گونه که در این عکس مشاهده می‌شود بیشتر هلال فرورفتگی و قسمت وسیع از بالای آن نابود شده‌اند. این به این معناست که میان سال‌های ۱۳۵۰/ ۱۹۳۱ تا ۱۳۵۸/ ۱۹۳۹ محراب یک بار دیگر به نحو مناسبی مرمت شده است. در حال حاضر، بخش‌هایی از کتیبه‌های کاشی و قسمت‌های دیگری نیز صدماتی دیده‌اند.

مدرسه شهاب الدين طراز یزد

بانی بنا از هم عصران سید رکن الدین در قرن هشتم ه.ق، که در محله‌ی مذکور مسجد و مدرسه بنا کرده است و مدرسه‌اش به نام مدرسه شهاب الدين طراز معرفی شده است. این مدرسه در قرن یازدهم ه.ق.، تخریب شده است. درباره‌ی مدرسه خواجه شهاب الدین قاسم طراز، نخستین اطلاع‌ها مأخوذ از تاریخ یزد است. جعفری در این کتاب می‌نویسد: «هر چند که مدرسه کوچک است اما تمامی آن با کاشی معرق تزیين شده... و اتمام آن در سال سبع و ثلاثين و سبعمائه بود.».

مسجدی که اکنون دایر است بنایی‌ست جدید که بر جای مدرسه‌ی مذکور برپا شده، از بقایای آثار قدیم فقط سردر و کریاس مدرسه باقی است. این بنا دارای دو ورودی است که در اصلی آن در سمت راست شمالی به کوچه و در دیگر آن در سمت شرقی به حسینیه گشوده می‌شود. سردر و کریاس شمالی مدرسه که بقایایی از آن باقی است مزین به کاشی‌های معرق است. بخش زیادی از کتیبه‌های کاشی معرق مدرسه تخریب شده‌اند. برای حفاظت و مرمت آن، غیر از بحث اصالتمندی، به ارزش‌های موجود در اثر نیز نظیر قدمت اثر و سیر حوادثی که اثر پشت سر گذارنده نیز توجه نمود و راهکار مناسب را انتخاب نمود. جایگاه فیزیکی کتیبه کاشی معرق یکی از موارد مهمی است که هر حفاظتگری باید به آن توجه نمود، این کتیبه‌ها در سردر ورودی و محراب قرار گرفته، در اینجا به غیر از بحث اصالت فرم و رنگ، فن آوری باید به بحث اصالت سنت و عملکرد نیز توجه نمود. اما، بنا دیگر هیچ گونه کاربری ندارد و معمولا بازدید کننده‌ای هم ندارد و همیشه بسته است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

این بنا توسط قوام الدین شیرازی و پسرش غیاث الدین ساخته شده است و زمان ساخت آن بین سال‌های ۸۴۲ تا۸۴۷ ه.ق.، می‌باشد. این مدرسه چهار ایوانی دارای صحن و حجرات دو طبقه می‌باشد. مهم‌ترین ویژگی این بنا استفاده گسترده از کاشی معرق در پوشش دیوارهاست و به این لحاظ در زمره‌ی شاهکارهای قرن نهم ه.ق. است. کتیبه‌ی اصلی در پشت ایوان ورودی دارای نام‌های شاهرخ تیموری، بانی به نام «پیراحمد بن اسحاق بن مجدالدین محمد الخوافی» و تاریخ ۸۴۸ه.ق، است. در پایان کتیبه‌ی جدار مدخل اصلی این ایوان امضای خوشنویس با نام «جلال الدين محمد بن جعفر» به چشم می‌خورد. در طاقچه‌هایی در طرف راست ایوان ورودی عبارت «تحت مراقبت بنده‌ی حقیر خواجه پیر احمد ریحان» نگاشته شده است. در پشت ایوان غربی، در قاب‌بندی چوبی نقل شده است که چگونه بنای مدرسه را استاد مرحوم قوام الدین شیرازی آغاز کرد و غیاث الدین شیرازی در ۸۴۶ه.ق.، آن را به پایان رساند.

روی ایوان‌های ورودی داخلی «انا فتحنا لک» و ایوان روبروی آن سوره الرحمن، ایوان سمت راست سوره قیامه و ایوان شرقی (چهارم) سوره‌ی دهر با خط ثلث کتیبه شده است. کتیبه‌های کاشی معرق به خط ثلث، روی پایه اصلی ایوان شمالی، واقع در پیشانی ایوان قبله کتیبه حاوی نام معماران مدرسه غیاثیه و تاریخ اتمام بنا است. کتیبه کاشی معرق در جدار مدخل اصلی نیز دارای مضمون: «كتبه العبد الاحقر جلال الدین بن محمد بن جعفر» است.

متأسفانه تاکنون هیچ اقدامی برای حفاظت کتیبه‌های کاشی معرق این بنا صورت نگرفته است. با توجه به شرایط اقلیمی این منطقه، خصوصا در فصل سرما و با توجه به این نکته، که ریزش این قسمت از کاشی‌های معرق راه را برای ریزش قسمت‌های دیگر تسهیل می‌کند، این کاشی‌ها به مرور از بین می‌رود و داغ کاشی‌ها بر روی لایه ملات باقی می‌ماند. نکته جالب در این بنا که مانند کتیبه بالای طاق مرکزی گنبد غفاریه است، داغ کاشی‌ها بر روی لایه ملات باقی مانده، که حفاظت این بخش‌ها ارزشمند هستند و در بازسازی و طرحی که برای حفاظت ارائه خواهد شد، تأثیرگذار است. مسأله‌ای که در این بنا باید بررسی شود شرایط اقلیمی سخت این منطقه است، بادهایی که در این منطقه بالاخص در فصول سرد، شروع به وزیدن می‌کند، یکی از دلایل مهم در تخریب کتیبه‌های کاشی معرق است.

مدرسه یا کاروانسرای گنجعلی خان کرمان

این بنا در میدان گنجعلی خان کرمان واقع شده مدرسه گنجعلی خان در پهلوی شرقی میدان در سال ۱۰۰۷ ه.ق.، ساخته شده است، کتیبه آن به خط علیرضا عباسی، خوشنویس به نام زمان صفوی است. این اثر روزگاری مدرسه پررونقی بود که بعدها به کاروانسرا تبدیل گردید. بر کاشی‌های کتیبه سردر آن تاریخ ۱۰۰۷ه.ق.، نقش بسته و معمار آن «محمد سلطانی یزدی» بوده است. نمای داخلی و خارجی این مدرسه، کاشیکاری معرق دارد که از عصر صفوی به یادگار مانده است. این کتیبه رو به غرب است، به همین سبب بیش از نیمی از آن آسیب دیده و از میان رفته است و سالم‌ترین ‌بخش کتیبه یک سوم پایان آن است.

از حدود صد و پنجاه سال پیش مدرسه گنجعلی‌خان را به صورت کاروانسرا در آورده و از آن بهره برداری شده است. بخشی وسیعی از کتیبه‌های کاشی معرق سردر ورودی بنا تخریب شده است. به نظر می‌رسد تخریب کتیبه کاشی معرق به دلیل ضعف تکنیکی و شرایط اقلیمی منطقه رخ داده است. نکته‌ای که قابل توجه است جایگاه فیزیکی کتیبه کاشی معرق در بنا است، این کتیبه در سردر ورودی بنا قرار گرفته است، در اینجا است که باید تأمل کرد که آیا مردم به عنوان بازدید کننده از این کتیبه‌ی کاشی معرق چه انتظاری دارند؟ خوانایی کتیبه اهمیت دارد یا اینکه نگهداری این کتیبه که در اثر گذشت آسیب دیده در همین وضع اولویت دارد؟ این بنا در حال حاضر دارای کاربری است و از آن به عنوان یک مرکز آموزشی (دانشکده معماری) استفاده می‌شود. البته، درصد بالایی از کتیبه کاشی معرق از بین رفته است. به نظر می‌آید تأکید بر اصالت ماده و حفظ ارزش‌های تاریخی این اثر ارزشمند اولویت بیشتری داشته باشد.

مدرسه مظفری اصفهان

این سردر در داخل و سمت شمال مدخل اصلی فعلی (جنوب شرقی) مسجد می‌باشد. شاید در اصل یکی از مدخل‌های فرعی مدرسه بوده است. کتیبه‌ی آن، که اکنون قطعاتی از آن مانده، حاکی از آنست که سلطان (قطب الدين شاه) محمود این بنا را ساخته است. بخش اندکی کاشی معرق آن باقی مانده است. بازسازی این کتیبه امکان‌پذیر نیست، چون درصد بالایی از آن تخریب شده است. حفظ و نگهداری قسمت‌های باقی مانده در همین وضعیت و جلوگیری از ریزش قطعه‌های دیگر کتیبه کاشی معرق و در واقع حفظ اصالت و توجه به ارزش‌های تاریخی و قدمتی آن ارجحیت بیشتری دارد.