کتیبه‌های کاشی معرق در بناهای ایران (بخش سوم)

همانطور که در مطالب قبل گفته شد، هنر کاشی کاری هنری اصیل و زیباست که از گذشته های بسیار دور مورد توجه ایرانیان بوده است. حاصل این هنر، صدها مسجد بسیار هیجان انگیز است که زیبایی آنها هر انسانی را به حرف وا می دارد.

مسجد علی اصفهان

کتیبه‌های سردر مسجد حاکی از ساخت بنا در ۹۲۹ه.ق.، و انجام تعمیراتی در آن در سال ۱۳۲۳ه.ش.، است. بانی اولیه مسجد دقیقا معلوم نیست و در منابع مختلف به سلطان سنجر و یا به علیشاه فرزند تکش سلطان خوارزم و همچنین از محمود بن محمد ملکشاه نام برده شده است. بنای اولیه مسجد علی به زمان‌های مختلف نسبت داده شده است ولی آنچه مسلم است اینکه بیش از دوره‌ی صفوی وجود داشته است. در این زمان بنا رو به انهدام و ویرانی نهاده بود تا آنکه در دوره شاه اسماعیل صفوی تجدید ساختمان شده و به تزئیناتی آراسته گشته‌ است.

بر اساس کتیبه سردر این مسجد در زمان شاه اسماعیل صفوی توسط میرزا كمال‌الدين شاه حسین اصفهانی اعتمادالسلطنه (متوفی به سال ۹۲۹) (که نام او در کتیبه اصلی سردر مسجد آمده) تجدید ساختمان شده است. کاشیکاری اطراف در ورودی اشعاری حاکی از تعمیرات سردر به وسیله آقای شیخ زاده هراتی در سال ۱۳۲۳ه.ش.، می‌باشد. در اخر کتیبه کاشی معرق نوشته شده «في سنه تسع و عشرین و تسعمائه» و می‌گویند میرزا شاہ حسین که نامش در کتیبه ذکر شده این مسجد را بنام شاه اسماعیل بنا نهاد یا تعمیر کرد و ماده تاریخ آن جا أوها و فتحت أبوابها ۹۲۷ ه.ق.، می‌باشد.

کتیبه اصلی سردر مسجد علی در دو ردیف و به خط ثلث نوشته شده: ردیف اول که قسمت فوقانی کتیبه است منتخبی از آیات قرآنی می‌باشد که وجه ارتباط آنها فقط از لحاظ ذکر نام (اسماعیل) است. این قسمت از کتیبه به خط ثلث معرق حنائی رنگ بر زمینه کاشی لاجوردی است. قسمت دوم کتیبه؛ به خط ثلث سفید معرق بر زمینه کاشی لاجوردی نام پادشاه وقت (سلطان شاه اسمعیل) و بانی بنا وزیر او (میرزا شاه حسین اصفهانی) و سال اتمام ساختمان مسجد جمله (جاؤها و فتحت أبوابها) که ماده تاریخ بنای مسجد یعنی سال ۹۲۹ه.ق.، است به خط شمس‌الدین تبریزی در بر دارد.

سردر این مسجد در تاریخ ۱۳۲۳ه.ش.، از طرف آقای شیخ زاده هراتی که یکی از تجار معروف اصفهان و بانی دبیرستان هراتی است، تعمیرگردید. کتیبه کاشی معرق ضلع غربی ورودی مسجد علی اصفهان تخریب شده و در قسمت‌های آسیب دیده متن، چند قطعه کاشی بدون توجه به فرم و شکل استفاده شده است. خط و خوشنویسی از ویژگی‌های بصری و از ارکان مهم در کتیبه نویسی و از ارزش‌های هنری کتیبه است و شاید بتوان گفت توجه به این موضوع (اصالت فرم و شکل) از دیگر مقولات ارجح‌تر ‌‌باشد. در این روش ارزش‌های هنری اثر نیز کمرنگ‌تر ‌‌شده است.

مسجد ساباط یزد

واقف و بانی مسجد به استناد سنگ محراب موجود در آن «شاهمير الحسيني الاستر آبادی» است. کتیبه کاشی موجود در آن مربوط به سده دهم و منقول از مسجد کاروانسرای خواجه و سنگ محرابش مورخ ؟۹۹ه.ق. است. کاروانسرای خواجه که از کاروانسراهای قدیم یزد و ساخته‌ی سال ۹۹۹ ه.ق، بود که در زمان ایجاد خیابان‌های جدید تخریب شد و قسمتی از آن در خیابان افتاد و مسجدی که در وسط آن بود از میان رفت و کتیبه‌های کاشی و سنگ محراب آن به مسجد ساباط نقل شد. شالوده بنا متعلق به اواخر سده دهم ه.ق.، و در عهد پهلوی اول به جهت احداث خیابان تغییرات و تعمیراتی در ساختمان آن صورت گرفته است. مسجد ساباط از دو بخش قدیمی و نوساز تشکیل شده است.

از کتیبه کاشی معرق متعلق به مسجد کاروانسرای خواجه ۹۰/۱۱ متر (به عرض ۵۲ سانتیمتر) باقی مانده و حدود دو متر از انتهای آن ریخته است که به جای آن کاشی لاجوردی چهار گوش جدید چسبانده‌اند. متأسفانه در برخی قسمت‌های کتیبه کاشی معرق این بنا، قطعات کاشی بدون هیچ نظمی و در نظر گرفتن محتوای کتیبه، در کنار هم چیده شده است. در یک کتیبه کاشی معرق زمانی «وحدت و یکپارچگی» اثر حفظ می‌شود که تمامی اجزاء تشکیل دهنده کاشی معرق در کنار هم باشند، استفاده از یک تکنیک دیگر در کنار تکنیک کاشی معرق به وحدت اثر لطمه و همین طور اصالتمندی اثر را نادیده گرفته‌اند.

مسجد قطبیه اصفهان

مسجد قطبیه به فتوای کتیبه سردر آن در دوره شاه طهماسب اول به وسیله امير قطب‌الدين على باب الدشتی بنا شده است. کتیبه‌های کاشی معرق مسجد قطبيه، در حال حاضر هیچ اثری از کتیبه کاشی معرق وجود ندارد و کتیبه به مکان دیگر انتقال یافته است. این مسجد در خیابان کشی‌های شهر در معرض خطر واقع شد که برای حفظ تزئینات آن، سردر جدیدی در ضلع جنوبی باغ چهلستون بنا گردیده و کاشی‌ها و کتیبه نفیس آن به مکان جدید منتقل و در ساختمان تازه احداث مشابه بنای اولیه آن نصب شد. کتیبه سردر آن به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی مورخ به سال ۹۵۰ ه.ق.، و به خط ابوسعید امامی نگاشته شده است. در زیر هلال این کتیبه، کتیبه به خط ثلث سفید با کاشی معرق بر زمینه لاجوردی است. سردر مسجد قطبیه در دوره‌ای که مرحوم جواد مجد زاده صهبا نماینده باستان‌شناسی در اصفهان بوده است به باغ چهلستون منتقل شده است. به این مناسبت لوحه‌ای که حاکی از این اقدام او در سال ۱۳۲۰ه.ش.، است در داخل محراب نمای این سردر نصب شده است.

قابل ذکر است که به دلیل احداث ساختمان استانداری در این قسمت، برای حفظ سردر بازسازی شده فوق طرح جابجایی آن پیشنهاد و اجرا شد و امروزه این سردر در ضلع غربی محوطه کاخ چهلستون قرار گرفته است.

مسجد مقصود بیگ (ظلمات)

این بنا در کوچه تکیه ظلمات، منشعب از گوشه شمال شرقی میدان نقش جهان واقع گردیده و در دوره شاه عباس اول ۱۰۱۰ه.ق.، توسط مقصود بیگ ناظر شاه ساخته شده است. در ضلع جنوبی شبستان مسجد، محرابی کاشی کاری با کتیبه‌ی تاریخی به خط علیرضا عباسی است. کتیبه سردر به خط ثلث جعفر علی امامی با کاشی سفید معرق در زمینه لاجوردی مورخ ۱۰۱۰ه.ق.، است. نام پادشاه زمان شاه عباس، نام بانی مقصود بیگ ناظر و نام نویسنده کتیبه جعفر علی امامی، محفوظ مانده است. این کتیبه بازسازی شده است، چون آندره گدار ذکر می‌کند که کتیبه مسجد بسیار صدمه دیده و متن آن مشابه کتیبه‌ی محراب است.

کتیبه کاشی معرق سردر مسجد مقصود بیگ در گذشته متحمل صدمات زیادی گردیده بود، که با استفاده از کاشی‌های جدید بازسازی شده‌اند. در مرمت کتیبه‌های کاشی معرق سردر ورودی بدون در نظر گرفتن اسلوب کتیبه نویسی و طرح و فرم کتیبه کاشی معرق بازسازی شده است.

مسجد امام اصفهان (جامع عباسی)

ساختمان این مسجد در سال ۱۰۲۰ه.ق، آغاز شده بوده است. بر اساس کتیبه سردر مسجد امام، شاه عباس اول این مسجد را بنا نمود. در ذیل این کتیبه نام استاد علی اکبر اصفهانی به عنوان معمار بنا دیده می‌شود. از تاریخ اتمام آن اطلاع دقیقی در دست نیست. در کتاب «تاریخچه ابنیه تاریخی اصفهان» احتمال می‌دهند تاریخ ۱۰۳۸ه.ق.، در ایوان جنوبی سال اتمام تزئینات بنا بوده است.

«بنا بر کتیبه موجود، کاشیکاری سردر مسجد از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۲۰ه.ش.، توسط نصرالله طراح و غفار کاشی تراش تعمیر شده است. سردر مسجد دارای کتیبه‌‌هایی به تاریخ ۱۰۳۰، ۱۰۲۱، ۱۳۱۷ و ۱۳۲۰ه.ش.، است. کتیبه سردر مسجد امام به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه کاشی لاجوردی مورخ به سال ۱۰۲۵ه.ق.، و به خط علیرضا عباسی حاکی از آن است که شاه عباس اول مسجد امام را از خالص مال خود بنا کرده و ثواب آن را به روح جد اعظم خود شاه طهماسب اول هدیه نمود».

مرمت کتیبه کاشی معرق مسجد امام نمونه‌ای از مرمت به شیوه سنتی است. کاشی‌های قدیمی را در فواصل زمانی منظم، نوسازی کرده و بدین گونه، ظاهر بنا را دست نخورده نگاه داشته‌اند. در این بنا در نقاط مختلف کاشی‌های قدیمی با کاشی جدید تعویض شده است و به نظر می‌رسد که برخی از کاشی‌های معرق کتیبه سردر ورودی مسجد بازسازی شده است. بنا بر کتیبه موجود، کاشی سردر مسجد از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۲۰ه.ش.،(دوره پهلوی دوم) تعمیر شده است. در این مرمت‌ها ظاهراً اصالت فرم و طرح، رنگ، سنت، فن آوری و یکپارچگی (توجه به ارزش‌های هنری) مدنظر گرفته شده است.

مسجد امام یکی از مساجد مهم است که در یکی از مراکز مهم تاریخی اصفهان قرار گرفته و هنوز دارای کاربری است. شاید قرارگیری در بافت اصلی و مهم شهر اصفهان و دایر بودن کارگاه‌های ساخت کاشی معرق در این شهر و توجه به تداوم این هنر (کاشی معرق) کاشی‌های فرسوده این کتیبه تعویض و بازسازی شده‌اند

مسجد شیخ لطف الله

مسجد شیخ لطف الله به دستور شاه عباس در سال ۱۰۱۱ه.ق.، بنا گردید. ساختن مسجد شیخ الله ۱۷ سال یعنی از سال ۱۰۱۱ تا ۱۰۲۸ه.ق.، به طول انجامید. مسجد به معماری محمد رضا پسر استاد حسین بنا اصفهانی ساخته شده است.

کتیبه‌ی اصلی جلوخان مسجد، هر سه دیوار جلوخان را به صورت نواری فرا گرفته است. در این کتیبه فرمان و زمان ساختن مسجد نوشته شده است. کتیبه نواری کاشی معرق به خط علیرضا عباسی با کاشی سفید بر متن آبی لاجوردی تعبیه شده است. سال اتمام سردر مسجد به موجب کتیبه‌ای که به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمينه لاجوردی نوشته شده ۱۰۱۲ه.ق.، بوده است (به نظر می‌رسد در دوره پهلوی دوم کاشی‌های معرق کتیبه‌های سردر مسجد شیخ لطف الله تعویض شده است). کتیبه‌های فوقانی داخل گنبد مسجد شیخ لطف الله به خط علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ه.ق.، است. تمامی کتیبه‌های دور طاق‌نما توسط استاد باقر بناء نوشته شده است. در گریو گنبد در قسمت بالا و پایین پنجره‌ها دو کتیبه‌ی کمربندی به خط علیرضا عباسی است.

تاریخچه تعمیرات در مسجد لطف الله

در سال ۱۳۳۱ ه.ش.، سردر ورودی مسجد بازسازی شده است. قسمت کوچکی از کاشی‌های کتیبه (کاشی معرق سردر ورودی) که نام شاه عباس را داراست در سنوات گذشته برده‌اند و به نظر می‌آید در برخی قسمت‌های ورودی مسجد، قطعات کاشی‌ها تعویض شده اند. کتیبه خارجی گنبد مسجد شیخ لطف الله تعمیر اداره باستان‌شناسی اصفهان در سال ۱۳۱۵ه.ش.، و به خط على مسمی پرست است. به نظر می‌رسد در دوره پهلوی دوم کاشی‌های معرق کتیبه‌های سردر مسجد شیخ لطف الله تعویض شده است.

در دوره قاجار قسمت اعظم کاشیکاری‌های سردر و گنبد فرو می‌ریزد و بقیه‌ی کاشی‌ها برداشته شده در زیرزمین بنا نصب می‌شوند. مؤلف «نصف جهان في تعريف الأصفهان» وضعیت بنا را در این زمان چنین توصیف کرده است: «...مسجد تاکنون بی‌نقض و خلال مانده الا کتیبه‌ی سردرب که خرابی زیادی به آن راه یافته و چون صنایع آن معلوم نبود تا مرمت شود لذا محل آن را سفید نموده‌اند ‌‌و تنها قسمتی از هلال بالای سردرب و دو گوشه‌ی آن کاشی هستند که می‌رساند در قدیم تمامی سردرب از کاشی بوده است.» در سال ۱۳۰۷ه.ش، با توجه به طرح‌های اصلی و کاشی‌های موجود نسبت به مرمت سردر و گنبد اقدام شده است. کتیبه‌ی نمای خارجی گنبد نیز نشان دهنده‌ی تعمیراتی است که توسط اداره‌ی باستان‌شناسی در سال ۱۳۱۵ ه.ش.، انجام شده است.

در توضیح شیوه‌ی برخورد حفاظتی می‌توان گفت که مسجد شیخ لطف الله در مجاورت مسجد جامع عباسی، در مجموعه میدان نقش جهان اصفهان قرار دارد و یکی از مجموعه‌‌هایی است که دارای تزئینات کاشی معرق بی‌شمار در نقاط مختلف مسجد است. تخریب کاشی‌ها در اثر حادثه‌ی مهمی در طول تاریخ نبوده و بر اثر ضعف فنی، شرایط اقلیمی است. توجه به ارزش‌های هنری (حفظ یکپارچگی)، تداوم سنت و هنر جریان بومی در بناهای اصفهان مورد توجه بوده است.

قبه سبز

تمام آنچه از این بنا که احتمالا مدرسه یا آرامگاه مؤسس آن بوده، بجای مانده است بخشی از سردر که مربوط به سردر ورودی مدرسه می‌باشد، است. در بخشی از یک کتیبه بر روی دیوار، نام مؤسس بجای مانده است. قبه سبز مدفن سلسله‌ی قره خيقه‌ی بود و قسمتی از مدرسه‌ی ترک‌آباد را تشکیل می‌داد. تاریخ بنا ۶۴۰ه.ق. است که هشت سال بعد از مرگ براق حاجب مؤسس سلسله می‌شود. گدار معتقد است که تاریخ بنای قبه سیز ۸۴۰ه.ق.، زمان سلطنت عبدالله بن ابراهيم بن شاهرخ است.

بنای کتیبه از خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی دارد که تنها بخشی از آن باقی مانده است. در قسمتی از این کتیبه افقی کلمه سلطان دیده که احتمالا نام حاکم وقت یا سازنده بنا و تاریخ ساخت بنا در ادامه‌ی آن وجود داشته است. این کتیبه از طرفین روی دیوارهای جانبی نیز ادامه داشته است که امروزه کاشی‌های آن ریخته و فقط محل کتیبه مشخص است. این کتیبه نیز مانند سایر قسمت‌ها ابتدا با سه نوار باریک لاجوردی، سفید و فیروزه‌ای اجرا شده و در یک قاب برجسته‌ی آجری قرار گرفته است.