کتیبه‌های کاشی معرق در بناهای ایران (بخش دوم)

هنر کاشی کاری یکی از زیباترین هنرهای ایرانیان است که ابداع آن توسط ایرانیان شکل گرفته است. این هنر هم اکنون در بسیاری از مسجدهای ایرانیان به کار برده شده و هنرمندان زیادی با ساخت چنین آثاری خود را به شکل صحیحی بروز داده اند.

مسجد جامع شیراز

قدیمی‌ترین ‌کتیبه موجود در مسجد مورخ ۷۵۲ه.ق.، است و در عمارت خدای خانه یا بیت‌المصحف قرار دارد. بر دیوار غربی دهلیز شمالی کتیبه‌ای به تاریخ ۹۴۰ه.ق.، موجود است. بر کتیبه‌های ایوان جنوبی، نیز تاریخ‌های ۹۷۳ه.ق.، و ۱۰۲۶ه.ق.، دیده می‌شود. کتیبه ورودی جنوب غربی مسجد مورخ ۱۰۲۷ه.ق.، و کتیبه‌های ورودی شمالی مربوط به تاریخ‌های ۱۰۲۸ه.ق.، و ۱۰۳۱ه.ق.، است. بر کتیبه ایوان شرقی، تاریخ ۱۰۳۴ه.ق.، قید شده است. این تاریخ در کتیبه منظوم مجاور منبر، حاکی از تعمیر مسجد، در سال ۱۰۹۲ه.ق، است.

تاریخچه مرمت‌های انجام شده در مسجد جامع شیراز

در سردر نزدیک به گوشه جنوب غربی مسجد، کتیبه کاشی معرق دیده می‌شود که اصل آن مربوط به دوران صفویه بوده و در اوایل دهه چهل شمسی از طرف اداره فرهنگ فارس تعمیر گردید.

در حال حاضر بخشی از کتیبه‌های کاشی معرق مسجد تخریب شده و در شرایط نامطلوبی قرار دارند و بخشی دیگر به نظر می‌آید که بازسازی شده‌اند. بخش‌های بازسازی شده که اغلب کتیبه‌های سردر ورودی مسجد هستند، به نظر جدید می‌آیند. اما کتیبه‌های کاشی معرق ایوان جنوبی صحن مسجد به شدت تخریب شده است. تخریب این کتیبه‌ها به نظر می‌رسد که گواه اتفاقاتی است که از زمان خلق تا امروز رخ داده است. غیر از قدمت کتیبه‌های کاشی معرق، سیر حوادثی نیز که بر این کتیبه‌ها گذشته دارای اهمیت است. بهترین روشی که می‌توان در مورد نحوه حفاظت و مرمت این آثار اتخاذ کرد، استحکام‌ بخشی بدنه کتیبه‌های کاشی معرق و جلوگیری از ریزش مابقی قطعات کاشی معرق است.

مسجد پامنار کرمان

مسجد از قرن هشتم ه.ق.، است که بنا بر کتیبه‌ی آن در ۷۹۳ ه.ق.، به امر سلطان محمود برادر شاه شجاع از سلاطين آل مظفر ساخته شده است. به نظر می‌آید در قسمت‌هایی از کاشی‌های جدید جایگزین کاشی‌های قدیمی کتیبه کاشی معرق سردر ورودی مسجد شده است. اما، کاشی‌های معرق کتیبه بالای درگاه مرکزی مسجد به نظر تاریخی و قدیمی هستند (عکس۴۳). مساله‌ای که مطرح است، تفاوت کتیبه نویسی دو کتیبه کاشی معرق مسجد می‌باشد. کتیبه‌ی سردر ورودی با توجه به نام سلطان که با رنگ زرد نیز اجرا شده است، به سبک کتیبه نویسی قرن نهم ه.ق.، نگاشته شده است و کتیبه کاشی معرق بالای درگاه مسجد به کتیبه نویسی قرن هشتم ه.ق.، بیشترین شباهت را دارد.

مسجد بیرون ابرقو

تنها کتیبه موجود در بنای فعلی مسجد، کتیبه کاشی کاری سردر ورودی است که به خط سفید بر روی زمینه لاجوردی نگاشته شده است. این کتیبه در سه سطر به ارتفاع ۶۵ سانتی‌متر و طول حدود ۵ متر و مشتمل بر وقف‌نامه‌ای است که قسمت‌های مهم آن از جمله نام بانی و تاریخ آن از بین رفته است اما با توجه به نوع خط نسخ و القاب حاکم مذکور در کتیبه می‌توان آن را به اوایل قرن نهم ه.ق.، انتساب داد. با توجه به تصاویر قدیمی و اطلاعات موجود، بخش وسیعی از کتیبه‌های کاشی معرق تخریب شده است. در حال حاضر برای ترمیم قسمت‌های تخریب شده که نام بانی و تاریخ بناست، به یک لایه گچ اکتفا کرده‌اند.

مسجد کبود تبریز

تنها بنای باقی مانده از دوران قراقویونلوها در تبریز پایتخت آنها، مسجد کبود است. یگانه کتیبه‌ی تاریخ دار بنا تاریخ ۸۷۰ه.ق، را نشان می‌دهد. بنای این مسجد را به زمان سلطان جهانشاه، پسر قرایوسف ترکمان، مقتدرترین حکمران سلسله قره قویونلو نسبت می‌دهند. معمار آن «نعمت الله بن محمد بواب» بوده و گویا به سعی و اهتمام جان بیگم خاتون، زن جهانشاه یا صالحه خاتون، دختر این پادشاه، بنا شده است. در کتیبه‌های موجود، نام نعمت الله بن محمد البواب (نعمت الدين محمود نواب) دیده می‌شود. این شخص در بعضی منابع خطاط کتیبه و خوشنویس معروف معرفی شده است و در بعضی دیگر، معمار بنا. در قسمت سردر، بالای در کتیبه کاشی معرق که القاب «ابوالمظفر جهانشاه بن نشاه یوسف نوبانی خلد الله ملکه...» مشاهده می‌شود و همچنین در اطراف نمای سردر عبارت «مسجد/ مدرسه مبارکه المظفریه در چهارم ربیع اول سنه ۸۷۰ ه.ق. » و «اقل عباد نعمت الله بن محمد البواب» مشاهده می‌شود.

در سال‌های ۱۳۱۸ و ۱۳۱۹ه.ش.، برای اینکه کتیبه تاریخی بنا و باقی مانده آثار سردر از بین نرود تعمیراتی با دستور اداره کل باستان‌شناسی تحت نظر اسماعیل دیباج و ابوالقاسم معمار در قسمت جلوخان و پشت سردر به عمل آمده تا مانع از ریزش و خرابی بیشتر آن بشود. روند اجرایی مرمت در مسجد کبود تبریز را می‌توان گونه‌هایی از هماهنگ سازی بازسازی‌ها با مبانی نظری برگرفته از جنبش بین‌المللی حفاظت دانست. در این موارد فضاهای از دست رفته با مصالح متمایز- گچ - ترمیم و بازسازی‌ها با رنگی روشن‌تر ‌از رنگ اصلی کاشی‌ها، بدون جزئیات تزئینی انجام لایه شده است. توجه به مصالح تاریخی و حساسیت در مورد تعویض آنها با مصالح جدید یکی از مهم‌ترین ‌رویکردهای اصلاحی تعمیرات سنتی را تشکیل می‌دهد.

بخش وسیعی از کتیبه‌های کاشی معرق تخریب شده‌ی مسجد با فن رنگ گذاری بازسازی شده (عکس۴۵-۴۶) و بخشی دیگر با یک گچ زبره قسمت‌های تخریب شده را پوشانده‌اند ‌(عکس۴۷). متن بیشتر کتیبه‌های کاشی معرق این بنا آیات قرآنی است. طی گفتگوهای انجام شده با آقای مصلحی مسئول وقت موزه مسجد کبود تبریز در شهریور ماه سال ۱۳۹۰ شمسی، ۸۵ درصد از کاشی‌های معرق مسجد از بین رفته بوده و زمانی که برنامه حفاظت و مرمت کتیبه‌های کاشی معرق مطرح شده، با توجه به کمبود بالای کاشی معرق و متن آیات قرانی، کتیبه‌ها را بازسازی کرده‌اند ‌اما از شیوه‌ای استفاده کرده‌اند ‌که قسمت اصیل بنا و قسمت‌های مرمتی انجام شده قابل تشخیص باشد و قسمت‌هایی که متن کتیبه‌ها مشخص نیست از یک لایه گچ زبره استفاده کرده‌اند ‌که البته به این دلیل که این مسجد به خاطر رنگ آبی لاجوردی به مسجد کبود مشهور شده است، بهتر بود بر روی لایه گج زبره، یک پرده از رنگ آبی آورده می‌شد تا از نظر زیباشناسي اثر مخدوش نمی‌شد. البته با بررسی مرمت‌های صورت گرفته در مسجد کبود، در قسمت‌های موزون سازی شده، خطوط اجرا شده، کار ضعیف است. چند مسأله در این بنا در تناقض هستند و داوری درباره‌ی روشی که برای حفاظت و مرمت بنا انتخاب کرده‌اند، مشکل است. انتخاب روش موزون سازی در وهله‌ی اول با توجه به کمبود بالایی کاشی معرق و تمایز بین قسمت‌های اصیل و مرمتی به نظر می‌رسد کار اصولی و درست در مرمت کتیبه‌های کاشی معرق مسجد کبود بوده است.

ویرانی مسجد بر اثر زمین لرزه در سال ۹۹۱ه.ق.، حادث شد و بخش بزرگی از مسجد تخریب گردید، که به موجب آن کتیبه‌های کاشی معرق به شدت آسیب دیدند. انتخاب این روش برای مسجد کبود، برای آنکه گواه اتفاقی که افتاده باشد، به نظر صحیح است، اما مسأله دیگری که وجود دارد و ایجاد سردرگمی می‌کند، استفاده از تکنیک غیر از کاشی معرق و استفاده‌ی مواد و مصالحی غیر از کاشی است. باید در نظر گرفت کدام جنبه از موارد که در حفاظت از کتیبه‌های کاشی معرق مطرح شده، پررنگ‌تر ‌است.

در بازسازی با کاشی جدید، وحدت و اصالتمندی کتیبه‌ها محفوظ می‌ماند، اما یک لایه از تاریخ از بین می‌رود. با انتخاب روش موزون سازی، قسمت‌های اصیل و قدیمی از قسمت‌های مرمتی قابل تمایز، مسجد تقریبا گواهی لایه‌های مختلف زمانی است، اما وحدت و یکپارچگی اثر تخریب شده است. سوال این است که اگر در بحث حفاظت، کتیبه‌های کاشی معرق مسجد بازسازی رنگی نمی‌شد و فقط قسمت‌های باقیمانده را حفظ و نگهداری می‌کردند، بهتر نبود؟

یکی از مواردی که در کار حفاظت اهمیت دارد، منفعت اقتصادی، فرهنگی یا اجتماعی اثر است، شاید اگر کتیبه‌های کاشی معرق مسجد مرمت نمی‌شد، به مرور بازدید کنندگان خود را از دست می‌داد. در حال حاضر مسجد در وضعیت نسبتا خوبی قرار دارد و بازدید کنندگان زیادی دارد. به نظر می‌رسد انتخاب این روش، توانسته در مورد مسجد کبود (در بناهای دیگر باید جداگانه بررسی شود)، گواهی تاریخ را بدهد و هویت فرهنگی خود را حفظ کنند و کاربری لازم را داشته است.

مسجد شاه یا هفتاد دو تن مشهد

بانی مسجد «امیر غیاث‌الدین ملک شاه» و معمار بنا «احمد بن شمس‌الدین تبریزی» بوده و تاریخ ساخت مسجد ۸۵۵ ه.ق.، است. نکته حائز اهمیت این بنا به استناد شواهد موجود کاربری دو گانه آن به صورت مسجد و مقبره است که در ابتدا برای دفن بانی آن «امیر غیاث‌الدین ملک شاه» در نظر گرفته شده و بنا بر کتیبه پایه چپ ایوان در سال ۸۵۵.ق.، تزئین و کاشیکاری گردیده و بر اساس کتیبه واقع زیر گنبد بنا در سال ۱۱۱۹ ه.ق مرمت شده است.

در ساقه‌ی گنبد این بنا دو کتیبه که با کاشی معرق ساخته شده‌اند ‌دیده می‌شوند، یکی از آنها بر اطراف شبستان و زیر گردن گنبد نوشته شده است و کتیبه دیگر که زیر کتیبه اول نقش شده به نام بانی بنا اشاره می‌کند. در ضلع چپ ایوان ورودی، کتیبه کاشی معرق «الامیر ملکشاه اعلى الله درجات دولته في رجب سنه ۸۵۵.ق» و در طرف راست ایوان در یک کتیبه‌ی کوچک که بخشی از آن محو گردیده «... عمل ... بن شمس‌الدين محمد التبریزی بن» به چشم می‌خورد. صنيع الدوله کتیبه را به این مضمون نسخه برداری کرده است: «احمد بن شمس‌الدين محمد معماری تبریزی.»

بخشی از کتیبه‌های کاشی معرق مربوط به قسمت‌های بیرونی بنا که شامل ایوان و ساقه گنبد تخریب گردیده و با استفاده از یک لایه گچ زبره پوشانده شده‌اند ‌و قسمت‌های تخریب شده داخلی بنا را با استفاده از رنگ گذاری مرمت کرده‌اند ‌و قسمت‌های دیگری از کتیبه‌های کاشی معرق بنا به نظر می‌آید که بازسازی شده‌اند. لازم به ذکر است که در بعضی از بخش‌های کتیبه‌های این بنا بازسازی کامل با کاشی انجام شده است و بعضی از بخش‌ها که متن را نمی‌دانستند فقط با رنگ غالب زمینه، به بازسازی با کاشی پرداخته‌اند.

استفاده از یک لایه گچ زبره، یک روش به ظاهر خنثی است تا اصالت ماده و ارزش‌های تاریخی اثر محفوظ بماند، اما تفاوت رنگی بین قسمت‌های سالم كتیبه کاشی معرق و قسمت‌هایی که گچ زبره کشیده‌اند، بسیار فاحش است. این مرمت به ظاهر خنثی به یکپارچگی زیبا شناختی اثر لطمه وارد می‌کند. انتخاب این روش به دلیل کمبود قسمت‌های تخریب شده است؟ آیا ارزش‌های تاریخی مقدم‌تر ‌از ارزش‌های هنری بوده؟ اما، در قسمت‌های داخلی بنا، در حین بازدید از بنا، مشغول مرمت قسمت‌هایی از کتیبه‌های کاشی معرق بودند که ریزش کرده‌اند، برای این قسمت‌ها از روش رنگ گذاری با تفاوت رنگی، استفاده کرده، تا قسمت‌های اصیل از قسمت‌های مرمتی متمایز باشد.

مسجد گوهرشاد مشهد

مسجد گوهرشاد یکی از آثار باشکوه به یاد مانده از دوران تیموری است، این بنا به دستور گوهرشاد آغا همسر میرزا شاهرخ فرزند امیر تیمور گورکانی ساخته شده و توسط قوام‌الدین پسر و غیاث‌الدین پدر را به عنوان بزرگترین معماران در سال ۸۲۱ه.ق.، بناء گردیده است. فضای مسجد با کاشی‌های معرق، کتیبه‌ها و خطوط و نقوش پر شده است که نشان دهنده ذوق و هنر ایرانی است. نمای ایوان مقصوره توسط بایسنقر میرزا از بهترین ثلث نویسان دوران تیموری خوشنویسی شده است. علاوه بر آن، کتیبه دیگری به خط «محمدرضا امامی اصفهانی» در حاشیه ایوان به چشم می‌خورد که متعلق به دوران صفوی است.

تاریخچه تعمیرات در مسجد گوهرشاد مشهد

در واقعه به توپ بستن آستانه حضرت علی بن موسی الرضا (ع)، سی گلوله توپ به نقاط مختلف مسجد گوهرشاد اصابت کرد و صدمات زیادی به آن وارد شد. پس از آن، آقا میرزا طاهر طاهری متولی مسجد آن را در سال ۱۳۳۰ ه.ش.، تعمیر کرد. بخش وسیعی از کتیبه‌های کاشی معرق مسجد گوهرشاد بازسازی شده است و به نظر می‌رسد که کاشی‌های معرق قدیمی از بین رفته است. مشکل اصلی در این مسجد حتى قبل از تخریب اخیر و بازسازی ایوان‌های شمالی و جنوبی، مسأله تمیز مسجد ساخته شده‌ی اولیه از مسجدی است که اکنون و پس از تعمیرات آن را می‌بینیم. آگاهی از گستردگی تعمیراتی را که در طول سالیان در مسجد به عمل آمده می‌توان از تاریخ بعضی از کتیبه‌هایی که صنيع الدوله آنها را ذکر کرده است به دست آورد.

در بالای درهای ورودی شبستان شرقی و کفشداری و دفتر مسجد متصل به رواق دارالحفاظ نوشته شده است: قال النبي صلى الله و آله: «من تطهر في بيته ثم مشى إلى بيت من بيوت الله» و بعد از این نوشته شده: «اربع وخمسين و ثلاثمائه بعد الالف عمل حجی میرزا محمد کرمانی معمار مسجد جامع گوهرشاد، در تاریخ ۱۴۰۹ تعمیر گردید» بعد از آن آمده: «تعمیر این مسجد جامع مبارک سرکاری اقل عباد الله امیر احمد مین باشی باتمام رسید، کتبه محمدرضا امامی، بازسازی ۱۴۰۹ شرکت کاشی سنتی گوهرشاد».

شاید تمامی کتیبه‌های کاشی معرق در مسجد گوهرشاد جدید باشد. باید علت این امر بررسی شود، آیا تخریب کتیبه‌ها نتیجه یک حادثه مهم بوده، آیا این بازسازی به دلیل کاربری مسجد، و انتظار مردم از فضای مقدس (به دلیل قرار گرفتن مسجد گوهرشاد در کنار حرم مطهر رضوی، به دلیل شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی) انجام شده است. در این بنا و دیگر مکان‌های مشابه به این فضا به دلیل سنت حاکم بر آن، ارزش‌های معنوی و پایین نگهداشتن فضا، در نهایت منجر به بازسازی تزیینات شده است.