کتیبه‌های کاشی معرق در بناهای ایران (بخش اول)

در این مطلب تعدادی از بناهای کتیبه‌دار کاشی معرق از بازه زمانی قرن هشتم ه.ق، در ایران بازدید و در ۴ گروه معرفی و بررسی شدند. بناها بر اساس ۱. مساجد جامع ۲. دیگر مساجد ۳. بناهای آرامگاهی و امامزاده‌ها ۴. مدارس، طبقه‌بندی شدند. مطالعات شامل؛ معرفی اجمالی بناها، بررسی تاریخچه‌ی مرمت‌های انجام شده و پرداختن به وضعیت کتیبه‌های کاشی معرق این بناها در عصر حاضر است.

مسجد جامع ورامین

کتیبه مورخ ۷۲۲ه.ق. در سردر مسجد وجود دارد. بر اساس کتیبه کاشی معرق سردر، مسجد در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان به همت محمد بن محمد بن منصور القوهدی و به سعی فرزندش حسن بن محمد ساخته شده است. قسمت‌های تخریب شده کتیبه کاشی معرق سردر ورودی با استفاده از یک لایه گچ زبره بازسازی شده است (عکس۲۵). با توجه به اینکه رنگ کاشی‌های مورد استفاده در دوره‌ی ایلخانی و تیموری بیشتر کاشی‌های آبی لاجوردی و فیروزه‌ای است، تفاوت رنگ به هارمونی رنگی کتیبه لطمه (نادیده گرفتن یکپارچگی زیباشناختی) وارد می‌کند و در ضمن بحث وحدت و یکپارچگی کتیبه همچنان پابرجاست، انتخاب این شیوه‌ی به ظاهر خنثی در حفظ ماده و ارزش‌های تاریخی است، اما در برخی شرایط نمی‌توان به تمامی مقوله‌ها پایبند بود.

مسجد جامع اشترجان

بانی مسجد که نام او در کتیبه سردر اصلی ذکر شده است، فخرالدين محمد بن محمود بن على اشترجانی از منشیان سلطان ابوسعید بهادرخان بوده است. بر اساس کتیبه سردر شمالی کاشیکاران مسجد استاد احمد و حاجی محمد قطاع تبریزی بوده‌اند. کتیبه سردر بزرگ مسجد اشترجان به خط ثلث لاجوردی بر زمینه کاشی فیروزه‌ای است، در حال حاضر کتیبه کاشی معرق مسجد در وضعیت مناسبی قرار دارد، اما به طور حتم کتیبه در بازه زمانی مختلفی مرمت شده است با توجه به این مطلب که در کتب مختلف به مرمت‌های دوره‌های بعد مانند تیموری اشاره شده است. نکته‌ای که باید در ارتباط با این کتیبه‌ها ذکر شود، تفاوت سبک اجرای کتیبه کاشی معرق در دوره‌های مختلف است. این کتیبه با توجه به زمان ساختش از اولین کتیبه‌های کاشی معرق در ایران است و از نظر تکنیک با کتیبه‌های سده‌های بعدی تفاوت دارد. در حفاظت و مرمت و مداخله حتما بایستی به سبک و دوره ساخت کتیبه توجه شود، به این دلیل که نمی‌توان کتیبه‌های دوره ایلخانی را با سبک دوره صفوی مرمت نمود.

مسجد جامع ابرقو

مسجد به دوره مغول تعلق دارد، ولی قسمت‌های قدیمی‌تر به ویژه شبستان گنبدی که میان ایوان‌های جنوبی و شرقی برپا است و نیز بناهای متاخرتر از دوره مغول را هم شامل می‌شود. به نظر می‌رسد در اواخر سلطنت سلطان ابوسعید اقدامات زیادی در بنا انجام شده که محراب گچ‌بری با شکوه ایوان شرقی مورخ سال ۷۳۸ه.ق.، از آن جمله است. بر گرداگرد صفه‌ی مجاور ایوان اصلی کتیبه کاشی معرق به خط ثلث سفید و کوفی تزئینی فیروزه‌ای بر کاشی لاجوردی نصب بوده است، ولی متأسفانه بیشتر قسمت‌های آن تخریب شده است و از آن به جز «عمل العبد الضعيف» چیزی بر جای نیست.

در تصاویر قدیمی مسجد که مربوط به سال‌های ۳۳-۱۹۳۴ میلادی (۱۳۱۳ شمسی) است، کتیبه‌های کاشی معرق نیمه تخریب هستند و بخش‌های زیادی از کاشی معرق کتیبه آسیب دیده‌اند. وضعیت کتیبه کاشی معرق در حال حاضر به این صورت است که مشابه بسیاری از کتیبه‌های دیگر، قسمت‌های نیمه تخریب با گچ زبره با روش مرمت خنثی بازسازی شده است

مسجد جامع یزد

بانی مسجد قدیم جامع یزد گرشاسب بن على بن فرامرز بن علاء‌الدوله كالنجار(کالیجار) از دودمان آل بویه است. بنای اصلی مسجد کنونی از آثار سید رکن‌الدین محمد بن قوام‌الدين محمد بن نظام حسینی یزدی قاضی است. در سال ۸۱۹ ه.ق.، شاه نظام کرمانی تمام پیش صفه مسجد را با کاشی معرق مزین و کتیبه از سوره «انا فتحنا» بر آن نصب کرد و القاب شاهرخ بهادرخان را بر درگاه مسجد زینت داد (عکس۲۹).

مستوفی بافقی ذکر می‌کند: «القاب پادشاه زمان میرزا جهانشاه به خط مولانا شمس‌الدین محمد شاه خطاط به کاشی تراشیده به کار گذاشت»، این کتیبه هم‌اکنون باقی است و تاریخ آن سال ۸۶۱ ه.ق.، را نشان می‌دهد. کتیبه کاشی معرق مربوط به سال ۸۶۳ ه.ق.، که در سردر ورودی شبستان شرقی نصب است، خط ثلث و به فرمان ابومظفر جهانشاه و کاتب کمال است. آخرین تصرفات و مرمت‌های چشمگیری که در ظاهر و باطن مسجد شد مربوط است به اقداماتی که از سال ۱۳۲۴شمسی توسط «هیأت حامیان مسجد جامع کبیر» شروع شد.

در کتاب یادگاری‌های یزد به بازسازی‌های جدید اشاره شده است. سردر به دلیل آسیب‌های وارده خاصه بر پوشش تزئینی آن، و به علت ریختگی، تجدید (بازسازی) شده است. در تصویر قدیمی مسجد جامع نیز تخریب کتیبه‌های کاشی معرق سردر ورودی مشخص و گویا است. به نظر می‌رسد که کتیبه‌های کاشی معرق مسجد جامع در دوره زمانی مختلف بازسازی شده باشد ( عکس ۳۱-۳۰). در اکثر بناهای ایران، در مورد نحوه حفاظت کتیبه‌های کاشی معرق، روش سنتی مرمت کاشی معرق، که تعویض و بازسازی با کاشی‌های جدید است، انتخاب شده است. در مسجد جامع یزد با توجه به همان سبک اصلی کتیبه کاشی معرق (سبک قرن نهم ه.ق.)، با در نظر گرفتن طرح، رنگ و تکنیک بازسازی شده است.

مسجد جامع ورزنه اصفهان

بانی مسجد جامع «محمود بن مظفر ورزنه‌ای» ذکر شده است. وی از رجال مشهور ورزنه در زمان شاهرخ تیموری بوده است. با توجه به کتیبه کاشی موجود در بنا استاد کاشیکار أن «على بن صدر الدین صفار» نام برده شده است. این بنای تاریخی نام شاهرخ و همچنین اسامی استادکارانی را در برداشته و از نظر کاشی معرق‌های آن قابل توجه است. در پایان کتیبه دو سوی طاق ایوان شبستان مسجد جامع نام كاتب آمده است «كتبه العبد سید محمود نقاش عمل العبد حيدر بن حسین پیر بناء اصفهانی». در راستای سه ضلع درگاه ورودی مسجد کتیبه کاشی معرق بدین مضمون از این قرار است، «...عمل بنده‌ی حقیر حیدر پیر حسین بنای اصفهانی»، در زیر این بخش کتیبه نیز نام على بن صدر اصفهانی ناظر کار ساختمان نیز آمده است. روی سطح طاق ایوان قبله با کاشی معرق و در قسمت آخر عبارت «سید محمود نقاش كاتبه» نقش بسته است. کتیبه بلند اطراف محراب دارای تاریخ ۸۴۷ ه.ق.، است.

بخشی از کتیبه‌های کاشی معرق طاق ایوان ورودی شبستان مسجد تخریب شده است. همچنین بخشی از کتیبه‌های کاشی معرق سردر ورودی مسجد، در زمان بازدید نگارنده از بنا، در حال بازسازی بود. مسأله‌ای که در مورد کتیبه‌های کاشی معرق طاق ایوان مسجد وجود دارد، این است که بخشی از کتیبه‌های کاشی معرق زیر تزئینات معقلی پنهان شده است. در ترمیم سردر ورودی مسجد و محراب مثل دیگر بناهای اصفهان از شیوه بازسازی با کاشی جدید بهره گرفته شده است. این مسجد به عنوان اصلی‌‌ترین ‌‌و مهم‌‌ترین ‌‌مسجد روستا هنوز دارای کاربری است و مراسم متنوع مذهبی هنوز هم در این مسجد برپا داشته می‌شود.

مسجد جامع یا مسجد مظفریه کرمان

مهم‌‌ترین ‌‌بنایی که مظفریان از خود به جای گذاشتند، مسجد جامع کرمان است که در سال ۷۵۰ ه.ق.، ساخته شده است. در درگاه مسجد جامع کرمان کتیبه کاشی معرق وجود دارد که حروف آن تماما از کاشی معرق سرتاسری برآمده بر زمینه‌ی با طرح‌های مختلف کاشی معرق شکل گرفته است. کتیبه سردر ورودی نام «امیر مبارز الدين محمد المظفر» سرسلسله آل مظفر و استاد حاج محمد یزدی» را دارد و تاريخ تأسيس مسجد را ذکر می‌کند.

محراب مسجد جامع کرمان در سال ۹۶۷ ه.ق.، تعمیر شده است، از طرف دیگر الحاقات و تعمیرات مسجد در بخش‌هایی از سردر شرقی و داخل شبستان که مربوط به قرن دهم و اوایل دوره صفویه است هیچ تناسب و هماهنگی به جهت فرم، رنگ و مصالح با محراب مسجد ندارد. بنابراین با مقایسه می‌توان کاشیکاری‌های محراب ر ا از سایر قسمت‌ها که متعلق به قرن دهم ه.ق.، می‌باشد، تفکیک کرد. ایوان و سردر شرقی مسجد جامع کرمان در زمان حمله آغا محمد خان قاجار خرابی زیاد دیده چون در آن موقع مردم در این مسجد متحصن شده بودند آغا محمد خان دستور داد تا سر درب و ایوان آن را به توپ بستند و از این لحاظ خرابی‌های زیادی به آن وارد آمد و بیشتر کاشی‌های آن صدمه دیدند. در دهه‌های اخیر اداره باستان شناسی سردر و ایوان شرقی را مرمت کرد و کتیبه‌های (کاشیکاری شده) بنا را بازسازی کرده‌اند. قسمتی از تعمیرات اساسی، تزیینی و کاشیکاری معرق در سال ۱۳۱۹ه.ش.، به پایان رسیده است.

با توجه به تصاویر قدیمی مسجد قسمت‌هایی از کتیبه کاشی معرق سردر ورودی تخریب گردیده است و بخش‌هایی از کتیبه کاشی معرق بنا با استفاده از کاشی‌های جدید بازسازی شده است و متأسفانه قسمت‌های اصیل و جدید قابل تمایز نیستند. با بازدید از مسجد، کاملا مشخص شد که بخش وسیعی از کتیبه‌های کاشی معرق در قسمت‌های مختلف بنا بازسازی شده‌اند، به نظر می‌رسد که کاشی‌های معرق ایوان (غیر از محراب) اصیل و دست نخورده است.

مسجد جامع اصفهان

در طی زمان به تدریج ساخته و تزیین شده است؛ و نام سلاطین و حکمرانان در سراسر این مسجد دیده می‌شود و همین طور هنرمندان بسیاری در ساخت این بنا نقش داشته‌اند. در مسجد، کتیبه‌های بسیار از دوره‌های تاریخی مختلف وجود دارد. درباره‌ی دوره‌های تاریخی قسمت‌های مختلف مسجد افرادی مانند گدار، گابریل، سواژه، اسمیت و اوژنيو گالدیری مطالعه کرده و نظریاتی داده‌اند.

مرمت کتیبه کاشی معرق در مسجد جامع در تاریخ ۱۳۱۸ ه.ش.، که با استفاده از کاشی جدید، کتیبه را بازسازی کرده‌اند. در تصاویر قدیمی به دست آمده، بخش‌هایی از کتیبه کاشی معرق ایوان جنوبی مسجد تخریب شده است. تعمیرات اساسی صفه عمر و کتیبه هلال این صفه به وسیله مرحوم جواد مجد زاده صهبا که مدتی تصدی آثار تاریخی اصفهان را به عهده داشته است، انجام گرفته است. بخشی از تزئینات کتیبه‌های کاشی معرق در زمان پهلوی دوم با کاشی جدید بازسازی شده است. با توجه به متن کتیبه در پایین کتیبه‌های بازسازی شده نصب شده، در سال ۱۳۳۰-۱۳۳۳ ه.ش.، کتیبه‌های کاشی معرق بازسازی شده است.

نکته قابل توجه در بازسازی کتیبه‌های کاشی معرق مسجد، تفاوت رنگی بین کاشی‌های قدیمی و جدید (در ایوان جنوبی) است البته این تفاوت رنگی کاشی‌های کتیبه‌ها مشخص نیست زمان مرمت کاشی این تفاوت رنگ را در نظر داشته‌اند ‌‌یا به دلیل کیفیت پائین کاشی‌ها، این تفاوت رنگ نمایان شده است (عکس۳۸). مکتوب کردن تاریخ تعویض کاشی‌ها و بازسازی‌ها در بناها در تمایز دادن قسمت‌های قدیمی و جدید برای مردم مهم و موثر است. مسجد جامع نیز مشابه مسجد جامع عباسی از مساجد فوق‌العاده مهم در اصفهان و حتی می‌توان گفت در جهان است (به دلیل سیر تحول معماری و تزئینات آن از سده دوم ه.ق.، تا عصر صفوی). قرار گرفتن در بافت قدیمی اصفهان و کاربری مستمر بنا از عواملی‌ست که در انتخاب روش بازسازی تأثیرگذار بوده است. البته در برخی قسمت‌ها شتاب‌زدگی و ناشی‌گری در تعویض کاشی معرق کتیبه‌ها دیده می‌شود.