چگونگی ساخت دسته و سرپنجۀ تار (بخش اول)

پس از انتخاب چوب دسته آن را به طریقی که توضیح داده می‌شود، خواهید ساخت. چوب دسته باید از بهترین نوع چوب گردو باشد، به هیچ وجه گره‌دار نباشد و راه‌های آن صاف و کرم نخورده باشد. چوب دستة ساز را همیشه از چوب کهنه انتخاب کنید زیرا چوب تازه بریده شده هر چند که خشک باشد چون شامل مرور زمان نشده است امکان تاب برداشتن و کج شدن را دارد.

این امر اثبات شده است که افرادی که کارشان سری سازی ساز است و به عاقبت کاری که انجام می‌دهند بی‌توجه‌اند، تعدادی از ساخته‌هایشان معیوب از کار در می‌آید. طی مدت اشتغال خود به این کار مشاهده کرده‌ام در بسیاری از موارد اگر ابتدای کار کمی دقت مبذول می‌شد کار سالم می‌ماند. حال توجه شما را به انتخاب چوب معطوف می‌کنم و اندازه‌های آن را برایتان شرح می‌دهم. امکان دارد شما دسته و سرپنجه کارتان را یک تکه بگیرید در این صورت هر چند چوب زیادتری مصرف می‌شود اما استحکام آن در اثر مرور زمان بیشتر خواهد شد بنابراین، ارزش دارد که هزینه بیشتری در این راه صرف کنید.

برای درست کردن دستة سرپنجة یک تکه، ابتدا باید الگوی یک دستة سر پنجه‌دار را روی یک قطعه چوب قرار دهید و آن را انتخاب کنید. قطر چوب باید پس از رنده کردن به طور کامل ۳۸ میلی‌متر، پهنای آن 5/9 سانتی‌متر و طول آن ۶۲ سانتی‌متر باشد. پس از این که چوب مورد نظر را انتخاب کردید، الگوی دسته را روی آن قرار دهید و دور آن را دقیق خط بکشید. بعد از خط‌کشی چنانچه خود قادر به بریدن آن هستید محل خط کشیدن را ببرید و در صورتی که قادر به بریدن آن نیستید باید آن را در کارگاه نجاری با ارّه فلکه ظریف ببرید.

از این به بعد باید الگوی سر پنجه را روی کارتان قرار دهید و ابتدا محل سوراخ گوشی‌ها و بعد محل سوراخ وسط سر پنجه را علامت‌گذاری کنید. و آنها را به شکلی که می‌گوییم دقیقاً سوراخ کنید. ابتدا با یک متة شماره ۳ وسط علامت‌ها سوراخ‌ها را سوراخ کنید، در موقع سوراخ کردن باید یک تکه تختة صاف زیر سرپنجه قرار دهید تا سوراخ‌ها در پشت سر پنجه قلوه کن نشود.

پس از سوراخ کردن محل گوشی‌ها با یک مته درشت‌تر سوراخ‌های سر پنچه را گشاد کنید، بهتر است مته شماره ۵ را انتخاب کنید. برای این که سوراخ کردن دقیق و سالم صورت گیرد تمام ۶ سوراخ را یک بار از یک طرف سر پنجه تا نصف قطر چوب سوراخ کنید بعد چوب را برگردانید و سوراخ کردن را از طرف دیگر ادامه دهید تا سوراخ‌ها به هم برسند. در این صورت است که سوراخ‌ها از هیچ طرف قلوه کن نخواهند شد. پس از سوراخ کردن گوشی‌ها نوبت سوراخ وسط سر پنجه می‌رسد.

اول با همان متة شماره ۳ یک سوراخ درست در وسط سر پنجه ایجاد کنید. و بعد با یک متة شماره ۱۸ سوراخ را از دو طرف گشاد کنید تا دو سوراخ دقیق به هم برسند. برای در آوردن داخل جعبة سرپنجه به چند طریق می‌توان عمل کرد. ابتدا اندازه‌ای که می‌خواهید در آورید را تعیین کنید و خط بکشید. داخل جعبة سرپنجه را باید طبق این اندازه‌ها انتخاب کنید:

طول دهنة جعبة سرپنجه از داخل ۹ تا 5/9 سانتی‌متر و عرض آن ۲ سانتی‌متر. پس از رسم این اندازه‌ها، با یک مغار تیز و ضربة چکش لاستیکی فرورفتگی به عمق دو سه میلی‌متر دور خطوط رسم شده را ایجاد کنید. در صورت تمایل، داخل جعبه ذکر شده را به دو طریق می‌توانید خالی کنید: نخست، با اسكنة نجاری‌ای که نجاران قدیمی کام در می‌آوردند می‌توانید جعبه گوشی را با دقت و به آرامی در آورید تا به ته جعبة سرپنجه برسید، ته سر پنجه را هم به مقدار ۹ میلی‌متر نگهدارید. دوم، با یک متة شماره ۹ سوراخهایی کنار هم داخل جعبة سرپنجه بزنید تا سوراخ سوراخ شود، بهتر است این سوراخ‌ها با هم تداخل نکنند بعد با یک مغار تیز به پهنای 5/1 سانتی‌متر داخل سرپنجه را خالی کنید، این عمل هم احتیاج به دقت و مهارت دارد.

بعد از این که به یکی از این دو طریق توانستید داخل سرپنجه را در آورید باید آن را به کارگاه نجاری ببرید و با دستگاه کام درآور داخل کارتان را خالی کنید. پس از در آوردن کام باید با یک چوب ساب خشک سابی داخل سرپنجه را صاف و هموار کنید و لبه‌های آن را برای نصب استخوان سرپنجه فرم دهید و نیز گل وسط سرپنجه را هم آماده کنید. شیوة دیگری نیز وجود دارد که بعضی از تارسازان از آن استفاده کرده‌اند.

برای ساختن این فرم سرپنجه، می‌توان دو سر مثلثی‌های سرپنجه را به قطر ۹ میلی‌متر جدا کرد یا با ارة خشک بری دستی از سر مثلثی یا سرپنجه شروع به بریدن کنید تا به یک سانتی متری پیچ سرپنجه که به دسته متصل است برسید. پس از بریدن دو طرف سرپنجه بین آن را هم از انتهای سرپنجه با مغار تکه‌تکه در می‌آورید، در این حالت باید سعی شود که به دو قسمت سرپنجه لطمه‌ای وارد نیاید. بعد از برش و در آوردن قسمت اضافی بین دو قسمت سرپنجه، بلیطی (تکه) های سرپنجه را در قسمت سر پنجه و کف آن بگذارید و بچسبانید. در این صورت سر پنجة شما با دسته ۳ تکه خواهد شد.

اگر نتوانستید آن را با ارة دستی ببرید باید این کار را در کارگاه نجاری انجام دهید که طبیعتاً آسان‌تر است، سپس سرپنجه را فرم دهید. اکنون به طرز ساختن سرپنجه چند تکه که بیشتر معمول بوده و اکنون هم هست می‌پردازیم. این دسته از شش قسمت تشکیل شده که یک قسمت آن خود دستة تار و ۵ قسمت آن مربوط به سرپنجه است. طریقة ساختن و آماده کردن دسته برای وصل به کاسه. همان‌طور که قبلاً هم متذکر شدم اجزای این دسته باید از بهترین چوب گردو باشد که هر چه قدیمی‌تر و کهنه‌تر باشد برای دسته و سرپنجه بهتر است. چوب باید رگه راست باشد، چوب گره‌دار را برای دسته و سرپنجه انتخاب نکنید. چوب باید کاملاً سالم باشد و کرم خوردگی و پوسیدگی نداشته باشد. چنین چوبی برای دسته مناسب است. حال اندازه‌های دسته، سرپنجه و سر پیچه. دو تکه تختة چوب گردو به ابعاد 5/18 تا ۱۹ سانتی‌متر طول و ۹ تا 5/9 سانتی‌متر عرض را انتخاب کنید.

قطر آنها باید پس از رنده و صاف کردن ۹ میلی‌متر باشد. اکنون دو تکه تخته را روی میزتان قرار دهید و الگوی سرپنجه را روی هر دو تخته بکشید. بعد از رسم اندازة الگوی سر پنجه، دور خطوط کشیده شده را با ارة خشک‌بری ببرید. پس از بریدن دو قسمت سر پنجه، آنها را روی هم قرار دهید تا تمام نقاط آنها با هم برابر باشند.

اکنون برای این که این دو قسمت سر پنجه که بریده‌اید و می‌خواهید سوراخ‌های گوشی‌ها و گل وسط سرپنجه را در آنها تعبیه کنید روی هم قرار بگیرد و حرکت نکند، می‌توانید سه نقطه از سر پنجه را انتخاب کنید و مقدار بسیار کمی چسب سرد چوب به آن بمالید به طوری که بعداً بتوانید به آسانی دو قسمت سر پنجه را با بردن یک ارة نازک یا جسم دیگری لای شکاف از هم جدا کنید، این عمل باید پس از سوراخ کردن سرپنجه صورت گیرد. همچنین چنانچه در بعضی از قسمت‌ها هنگام بریدن سر پنجه، پستی و بلندی‌ای به وجود آمده باشد با قرار دادن آنها بین گیره آن را صاف و یکنواخت کنید.

توجه داشته باشید موقعی که مقدار ناچیزی چسب روی دو قسمت سر پنجه می‌زنید، باید یک وزنه‌ای روی آنها قرار دهید تا بهتر به هم بچسبند و در موقع سوراخ کردن گوشی‌ها از هم جدا نشوند. برای خشک شدن چسب باید حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت یا بیشتر بگذرد. حال باید جای گوشی‌های سر پنجه را به طریق زیر سوراخ کنید: اول جای گوشی‌ها را دقیقاً از روی الگوی سر پنجه تعین کنید و با یک درفش درست وسط محل سوراخ کردن را با فشار علامت بگذارید که در موقع سوراخ کردن، مته از جای خود حرکت نکند و محل سوراخ دقیق باشد.

برای سوراخ کردن می‌توانید اول از یک متة شماره ۲ یا ۳ استفاده کنید، سپس با یک متة شماره ۵ سوراخ‌های گوشی‌ها را گشاد کنید. برای این که سوراخ‌ها دقیق باشند بهتر است یک تکه تختة صاف زیر سر پنجه قرار دهید و سوراخها را از یک طرف تا نصف بزنید، بعد سر پنجه را برگردانید و از روی دیگر هم سوراخ کنید تا به هم برسند.

برای در آوردن سوراخ بزرگ بین سر پنجه (گل وسط) همین کار را با یک متة شماره ۱۸ انجام دهید. بعد از فراغت از سوراخ کردن، اکنون باید دو قسمت سر پنجه را که به وسیلة چسب به هم وصل کرده بودید با فرو بردن یک ارة نازک یا جسم نازک دیگری مثل کاردک نقاشی از چند طرف از هم جدا سازید و چسب‌های زیادی را از روی سر پنجه بتراشید، این عمل را می‌توانید به کمک یک لیسه انجام دهید که اگر مقدار آن کم باشد اثر زیادی هم باقی نخواهد گذاشت. اکنون باید برای وصل سرپنجه به دسته اقدام کنید.

اندازة ابعاد دسته باید چنین باشد: طول ۴۸ سانتی‌متر، عرض پایین دسته ۳۷ میلی‌متر و بالای آن ۳۶ میلی‌متر، ضخامت دسته در پایین که به کاسه وصل می‌شود 5_2^1 سانتی‌متر و در بالا که به سرپنجه متصل می‌گردد 5/2 سانتی‌متر است. از حالا به بعد که می‌خواهید سر پنجه را به دسته و دسته را به کاسه وصل کنید باید دقت بیشتری در کارتان مبذول دارید هر چند در تمام مراحل کار باید دقیق باشید ولی این قسمت از کار که مهم‌تر از مراحل دیگر است توجه خاصی لازم دارد. باید اول دستة تار را که ابعاد آن دقیق داده شده است کنترل کنید که اشتباهی رخ نداده باشد؛ پس از اطمینان از درستی کار نخست باید زبانة دسته را برای وصل به سر پنجه آماده کنید، به این طريق:

قبلاً گفته که ضخامت قسمت‌های سر پنجه ۹ میلی‌متر است، باید با یک خط‌کش نجاری، که زائدة فلزی برای خط‌کشی روی آن نصب شده است، آن را به اندازه ۹ میلی‌متر تنظیم کنید و سر دسته را که باید به سر پنجه وصل شود خط بیندازید. توجه داشته باشید در موقع خط انداختن خط‌کش را به طرف جلو فشار دهید تا روی سر دسته خط انداخته شود (یعنی به طرف بیرون سر دسته)، هیچ وقت خط‌کش را به طرف دیگر بر نگردانید چون حتماً دو خطه خواهد شد.

بعد دسته را برگردانید و خط دیگر را از سر دسته شروع کنید ولی بیشتر از ۷ سانتی‌متر نباید جلوتر بروید. سپس پشت دسته را هم به همین طریق اندازه بزنید و بعد قسمت مربع مستطیل سر سرپنجه را که بعداً داخل سر پنجه قرار می‌گیرد اندازه بزنید. اگر این اندازه‌ها دقیق زده شده باشند تماماً بر یک راستا قرار می‌گیرند.