چگونگی ساخت دسته و سرپنجه تار (بخش سوم)

همین که این رنده کردن به پایان رسید باید اول به چسباندن فوفل وسط رو دسته و بعد استخوان‌ها بپردازید. نخست رو دسته را با یک رندۀ خشی کمی رنده کنید و نیز پشت فوفل را که گفته شد ۱۰ میلی‌متر باشد رنده نموده‌اید و روی آن را ۱۱ میلی‌متر گرفته‌اید طرف زیر که همان ۱۰ میلی‌متر باشد با رنده خشی یا همان تیغ ارّه آهن‌بری خش بیاندازید تا به رو دسته تار بهتر بچسبد.

اگر یادتان باشد قبلاً متذکر شدم که ۳ سوراخ در طول فوفل، یکی در میان چوب و دو سوراخ در دو سر آن که هر سه در وسط عرض فوفل قرار گرفته باشد، تعبیه کنید. دو سوراخ آخر باید با متۀ شماره 5/1 و به فاصلۀ ۵ میلی‌متری از دو سر فوفل ایجاد شوند. این سوراخ‌ها در موقع وصل کاسه به دسته مورد نیازند. اکنون که تمام کارهای گفته شده را انجام دادید برای سهولت کار در قسمت‌های بعدی، وسایل زیر را برای چسبانیدن آماده کنید که در حین انجام کار به زحمت نیفتید.

1. چند عدد میخ 5/1 سانتی‌متری؛

۲. مقداری ریسمان باریک پنبه‌ای محکم؛

۳. کهنه پارچۀ تمیز؛

۴. سریشم داغ؛

۵. در صورت موجود بودن سشوار برای چسبانیدن فوفل.

نخست، ۳ عدد میخ باریک که به آسانی در سوراخ‌های فوفل فرو رود و هنگام ضربه زدن به آن آسیب نرساند را در سوراخ‌های قرار می‌دهید. دقت کنید که اشتباه نشود، روی فوفل همان قسمتی است که ۱۱ میلی‌متر گرفته‌اید. همین که اطمینان حاصل کردید که مقدمات برای چسباندن فوفل آماده شده است، پشت فوفل را چسب بزنید، سپس سریشم داغ را با یک مقوای ضخیم به عرض ۱ سانتی‌متر روی دسته تار، درست بین دو خطی که با خط‌کش نجاری اندازه زدید، بمالید قبل از چسب زدن، روی فوفل و دستۀ تار را با پارچۀ نم‌دار تمیز مرطوب کنید آن‌گاه سریشم را بمالید تا زود خشک نشود، یعنی چوب آب سریشم را به خودش جذب نکند.

بعد فوفل و دسته را روی حرارت ملایم بگیرید و با دقت فوفل را روی محل خودش یعنی بین دو خطی که بعداً استخوان‌ها باید وصل شوند، بچسبانید. برای این که فوفل از جای خودش حرکت نکند با ضربۀ چکش، سر میخ‌ها را در دسته فرو ببرید. در اینجا باید با یک اندازه‌گیر، دو طرف فوفل را با لبۀ بیرونی دسته اندازه بگیرید تا هر دو طرف آن با دو طرف دسته یک اندازه باشد. پس از حصول اطمینان، باز دسته را روی حرارت ملایم بگیرید سریشم‌ها تا قدری رقیق شود و بعد از پاک کردن سریشم‌های اضافی، با ریسمان پنبه‌ای باریک سر تا سر فوفل را به دسته محکم ببندید و بگذارید خوب خشک شود.

پس از خشک شدن و باز کردن ریسمان پنبه‌ای باید آن را برای بریدن زبانه به شرحی که خواهم گفت آماده کنید. ممکن است گاهی اتفاق بیفتد که شما فوفل یک تکه به اندازۀ طول دسته نداشته باشید یا اندازۀ فوفل شما به ۴۶ سانتی‌متر نرسد که در این صورت باید قدری به آن اضافه کنید. یا این که چند تکه فوفل کوتاه داشته باشید پس باید آنها را جور کنید تا به ۴۶ سانتی‌متر برسد. برای این کار باید تمام این تکه فوفل‌ها را به همان اندازه‌ای که قبلاً داده شده، یعنی روی کار ۱۱ میلی‌متر و زیر کار ۱۰ میلی‌متر، رنده کنید، باگونیا دقیق خط بکشید و با ارّۀ کمانی ببرید.

سعی کنید محل اتصال فوفل‌ها درز نداشته باشد. پس از آماده شدن باید دو سر هر تکه را، همان‌طور که قبلاً گفته شد، از وسط به طور طولی نصف کنید و علامت بگذارید و دو سر هر کدام را با متۀ شماره 5/1 سوراخ کنید. بعد از مالیدن سریشم داغ آن را دقیقاً بین دو خط اندازه گرفته شده با خط‌کش نجاری برای وصل استخوان‌ها بچسبانید، میخ‌ها را بکوبید و روی آن را با ریسمان پنبه‌ای محکم ببندید. یعنی تمام کارهایی که برای ساختن فوفل یک تکه صورت گرفته است باید در اینجا نیز انجام شود.

اما هنگام وصل کردن فوفل چند تکه الزاماً باید دقیق‌تر باشید و زحمت بیشتری را متحمل شوید. همین که از چسبانیدن فوفل روی دسته فراغت حاصل کردید، همان‌طور که قبلاً گفتم باید زبانه را برای وصل به دسته بدین طریق آماده کنید. طول دسته را از لبۀ انتهای بیخ سرپنجه ۴۷ تا 5/47 سانتی‌متر انتخاب کنید. چنانچه طول دسته زیادتر باشد، ابتدا آن را به وسیلۀ گونیا قائمه کنید و قسمت اضافه آن را ببرید سپس انتهای دسته را به طور عمودی به دو قسمت مساوی تقسیم کنید.

خطی عمودی و دقیق از محل روی دسته - یعنی همان نقطه‌ای که برای جلوگیری از لیز خوردن فوفل در روی دسته سوراخ کرده ابتدا به آن میخ کوبیدید و سپس در آوردید. و بعد میخها را از جای خود در آورید به پایین دسته رسم کنید. این خط و خطی که رسم می‌کنید باید بر خط پایین دسته عمود باشد. این خط عمودی رسم شده برای بریدن زبانۀ دسته استاد شماست. اکنون باید درست از روی این خط هم از طرف بالای رو دسته و هم از طرف پایین آن با اندازه‌گیر، ۷ میلی‌متر جدا کنید و علامت بگذارید سپس اندازه‌گیر را به طرف دیگر خط برگردانید و با همان سوزن اندازه‌گیر علامت بگذارید.

بعد با درفش محل اندازه را با فشار مشخص‌تر کنید که سوراخ‌ها خوب دیده شوند. این علامت‌گذاری باید همان‌طور که در بالا ذکر شد، از خط عمود بر پایین دسته، از طرفین خط عمود از روی دسته و همچنین از پایین دسته اندازه‌گیری شود. حال اگر این چهار نقطه اندازه‌گیری شده را دو به دو، موازی با خط عمود، از رو دسته به پایین دسته وصل کنید، اندازۀ بین این دو خط موازی سرتاسر ۱۴ میلی‌متر است که این همان اندازه زبانۀ دسته است. اکنون باید دسته را برگردانید تا رو دسته در زیر قرار بگیرد به شکلی که ته دسته به طرف خودتان باشد و محل تلاقی دو خط موازی را که به ته دسته رسم کرده‌اید با چاقو علامت بگذارید. فاصلۀ بین این دو علامت باید ۱۴ میلی‌متر باشد.

ضمناً دو طرف این دو علامتی باید اندازه گرفته شود، این دو اندازه باید با هم برابر باشند که در این صورت اندازۀ زبانۀ دسته دقیق است و زبانه در وسط دسته قرار گرفته است و اگر چنین نباشد باید اندازه‌گیری را تکرار کنید. توجه داشته باشید که هنگام بریدن زبانۀ دسته، فاق کاسه را هم از مدنظر دور ندارید زیرا امکان دارد که فاق را کمی گشادتر بریده باشید. بهتر است اندازۀ فاق را اول با کولیس - در صورت نداشتن کولیس با اندازه‌گیری که داخل جعبه پرگار است- اندازه بگیرید و بعد همان اندازه را روی دو نقطۀ علامت‌گذاری شده سر زبانه بگذارید، اگر فاصلۀ بین فاق و سر زبانه برابر بود، به شیوه‌ای که گفته می‌شود زبانه را ببرید.

برای بریدن زبانه به این شیوه عمل کنید: گفته شد که دسته را برگردانید و روی اندازۀ مشخص شده در دو سر آن را با چاقو فرورفتگی ایجاد کنید. دوباره دسته را به حالت اول برگردانید یعنی فوفل را در بالا قرار دهید به شکلی که تمام آن را ببینید. این بار باید با همان چاقو، علامتهایی را که بر اثر کشیدن دو خط موازی به رو دسته، درست 5/1 میلی‌متر نرسیده به فوفل رو دسته ایجاد کرده‌اید، فرو رفته‌تر کنید.

باید خط‌کش نجاری را به اندازۀ هر یک از دو قسمت دو طرف پایین دسته به اندازۀ بغل دسته تا خطی که موازی با وسط دسته کشیده بودید، باز کنید. اگر پهنای دسته را دقیق ۳۷ میلی‌متر گرفته باشید باید ۱۴ میلی‌متر زبانه را از ۳۷ میلی‌متر کم کنید که ۲۳ میلی‌متر می‌شود و ۲۳ میلی‌متر را به ۲ تقسیم کنید، 5/11 میلی لیتر خواهد شد. بنابراین باید خط‌کش نجاری را به اندازه 5/11 میلی‌متر باز و گیر آن را محکم کنید و پشت دسته را از دو طرف با فشار روی خط‌کش خط را بزنید، ولی خط‌کش را نباید برگردانید. دفعۀ اول این اندازه باید از سر ته دسته به طرف جلو تا حدود 5/6 سانتی‌متر باشد، بعد دسته را برگردانید و اندازۀ طرف دیگر دسته را بزنید.

این اندازۀ زده شده در دو طرف باید عیناً به لبۀ ته دسته در محل تلاقی دو خط موازی که قبلاً رسم کرده‌اید وصل شود. بهتر است برای این که بعداً پس از بریدن زبانه برای وصل به دسته دچار اشکال نشوید دهانۀ فاق را در محلی که باید زبانه بریده شود بگذارید، دقت کنید که اندازۀ فاق با زبانه یکسان است. پس از حصول اطمینان، به طریقی که ذکر می‌شود اقدام به بریدن زبانه بپردازید. گیره را به اندازه‌ای که دسته از پهنا و دو تکه تختۀ نازک بغل دسته در آن قرار بگیرد باز کنید، دسته را لای گیره بگذارید و آن را محکم کنید.

دقت شود که فوفل رو دسته به طرف خودتان قرار گیرد. همان‌طور که هنگام وصل زبانه به سر پنجه متذکر شدم ابتدا محلی که می‌خواهید ارّه را برای برش قرار دهید با چاقو فرورفتگی ایجاد کنید. تا ارّه از جای خود حرکت نکند. بهتر است شست دست چپ خود را بغل ارّه قرار دهید که ارّه از طرف چپ هم گیر داشته باشد. سپس ارّه را به آهستگی برای برش از جلو به طرف عقب بکشید تا محل برش شما تقريبا ۲ تا ۳ میلی‌متر پایین برود. سپس ارّه را در محل دیگری که اندازه زده‌اید بگذارید و آن محل را هم به همین طریق ببرید. باید بین این دو برش را هم با کولیس و هم با اندازۀ فاق كاسه اندازه بگیرید که زبانه دقيقاً اندازه فاق باشد.

پس از اندازه‌گیری و اطمینان از صحت آن، به بریدن زبانه اقدام کنید. باز یادآور می‌شوم دست شما در موقع اره‌کشی باید صاف ببرید، اگر متمایل به چپ یا راست می‌برید باید این نقص را اصلاح کنید. هنگام بریدن زبانه باید مرتباً دسته را رو به رو کنید تا زبانه کاملاً صاف بریده شود. در بریدن زبانه استاد شما فوفل رو دسته است چون اندازه آن از سر پیچ دسته تا وصل به شیطانک بالای دسته ۴۶ سانتی‌متر انتخاب شده و این ۴۶ سانتی‌متر دقیقاً اندازه‌ای است که پرده‌های تار روی دسته بسته می‌شوند. پس ملاحظه می‌کنید که چقدر باید در بریدن زبانه دقت لازم به عمل آید. بهتر است که پس از بریدن ۴ تا ۵ سانتی‌متر از دو طرف زبانه، دسته را از لای گیره در آورید و مجدداً با اندازه‌گیر قسمت انتهای برش را اندازه بگیرید و آن را روی ابتدای برش بگذارید، اگر مساوی با هم مساوی بودند برشی که زده‌اید درست است.

اگر یادتان باشد گفتم که اندازۀ فاق از ته دستۀ کاسه تا لبۀ نقاره ۶ سانتی‌متر گرفته می‌شود. اکنون باید زبانه را با فاق به یک اندازه بگیرید یعنی طول زبانه باید ۶ سانتی‌متر باشد. در این صورت باید ۶ سانتی‌متر از روی دسته یعنی بغل فوفل از دو طرف جدا سازید و به وسیلۀ گونیا از محل ۶ سانتی‌متر از روی دسته عمود بر زیر دسته از دو طرف دسته از بالا به پایین رسم کنید بعد دسته را برگردانید و محل برخورد دو خط عمودی که رسم کرده‌اید در زیر دسته به هم وصل کنید.

این خط‌کشی اندازه دقیق زبانه است. مجدداً دسته را بین گیره قرار دهید و آن را محکم کنید. برش را ادامه دهید تا به محل خطی که برای انتهای زبانه رسم کرده‌اید برسد. دقت کنید که جلوتر از خط اندازه در دو طرف دسته پایین‌تر نروید. برش کف زبانه را کنترل کنید که کاملاً موازی با ته بیخ دسته باشد. از اینجا به بعد باید بیشتر دقت کنید چون موقع وصل دسته به کاسه رسیده است. برای بریدن دو قسمت اضافۀ زبانه، ته دسته را از پهلو طوری لای گیره قرار دهید که لطمه‌ای به فوفل رو دسته نخورد و این قرار دادن دسته در لای گیره باید تقریبا ۲ سانتی‌متر با محل برش فاصله داشته باشد که برش دقیق انجام شود.

باز محل بریدن را ۲ میلی‌متر جلوتر از خطی که در ۶ سانتی‌متری کشیده بودید یعنی 8/5 سانتی‌متر انتخاب و خطی موازی با خط اندازۀ اولی رسم کنید. مجددآً دسته را بر گردانید، ۲ میلی‌متر هم از این طرف دسته جدا سازید و خط موازی دیگری نیز در این طرف دسته رسم کنید. اکنون این دو خطی که بار دوم رسم کرده‌اید محل بریدن دو قسمت اضافی زبانه است. در موقع جدا کردن قسمت‌های اضافی، باید مانند قبل محل گذاشتن ارّه را با چاقو فرورفتگی ایجاد کنید و ارّه را در این فرورفتگی قرار دهید، انگشت شست را بغل ارّه بگذارید و برش را شروع کنید.

هنگام ارّه کردن دستتان را قدری متمایل به بیرون بگیرید که در ته برش یک زاویه ایجاد شود. توجه این دو میلی‌متری را که اضافه از ۶ سانتی‌متر کم کردیم و اندازه را 8/5 سانتی‌متر گرفتیم برای خوراک ارّه است که در موقع وصل دسته به کاسه باید ارّه شود و پس از ارّه‌کشی به همان ۶ سانتی‌متر خواهد رسید. کارهای دیگری که بعد از بریدن زواید بغل دسته باید انجام گیرد: همان‌طور که قبلاً در مورد در آوردن فاق و اندازۀ آن ذکر شد، طول فاق از ته بیخ دسته تا لبۀ نقاره ۶ سانتی‌متر و عمق آن ۳ سانتی‌متر انتخاب شده و پهنای فاق نیز ۱۴ میلی‌متر است.

اکنون شما زبانۀ خود را باید به اندازۀ فاق آماده کنید. طول زبانه ۶ سانتی‌متر، عرض آن ۱۴ میلی‌متر (4/1 سانتی‌متر) و ارتفاع آن ۳ سانتی‌متر است. برای آماده کردن این زبانه شما ۲ اندازه را دارید: طول زبانه و عرض آن. حال باید ارتفاع زبانه را به این نحو مشخص کنید.

از انتهای برش زبانه تا سر آن به اندازه ۳ سانتی‌متر با احتساب فوفل رو دسته از ته دسته جدا کنید. برای جدا کردن و برش قسمت اضافی و بر جای گذاشتن ۳ سانتی‌متر زبانه از روی دسته، دسته را به طور وارونه دم گیره قرار دهید. یادتان باشد همیشه در موقع گذاشتن دسته لای گیره باید حتماً دو تکه تخته در دو بغل آن قرار دهید تا آج‌های سر گیره روی دسته علامت نگذارد و فرورفتگی ایجاد نکند. با ارّه نازک قسمت اضافۀ پشت دسته را تا محل خط‌کشی شده - یعنی همان ۳ سانتی‌متر که به اندازه فاق جدا کردید و خطی موازی با دسته رسم کرده‌اید - ببرید، بعد دسته را از لای گیره در آورید و به طور عمودی لای گیره قرار دهید.

از ته دسته قسمت زیر دسته، مازاد آن را به اندازه ۳ سانتی‌متر از روی خطی که موازی با فوفل رو دسته قبلاً رسم کرده بودید، با ارّۀ ظریف ببرید. دقت کنید که در انتهای برش زبانه، ارّه به دو طرف انتهای آن نرسد و آنجا را خط نیندازد. همین که کار برش به انتها رسید و قسمت اضافی ته دسته جدا شد، باید دو طرف محل برش زبانه یک پخ ۲ میلی‌متری با سوهان آج درشت ایجاد کنید تا زبانۀ دسته بهتر در فاق کاسه جا بگیرد. چنانچه زبانۀ دسته را، طبق دستورالعمل ذکر شده، دقیق بریده باشید، با کمی فشار به راحتی در فاق قرار می‌گیرد و اگر آن را قدری بزرگ‌تر گرفته باشید باید از دو طرف زبانه با سوهان آج درشت به دقت مقداری بگیرید تا اندازه فاق شود.

در این حالت شما باید با دقت بسیار دو طرف زبانه را به یک اندازه سوهان بزنید تا مبادا زبانه دسته شما از حد معمول کوچک‌تر شود و در فاق لق بزند، در این صورت کار شما مشکل‌تر خواهد شد. برای رفع این نقیصه نیز راهی وجود دارد. البته بهتر است که هنگام اندازه‌گیری و برش تمام جوانب کار را در نظر بگیرید تا در آخر کار دچار مشکل نشوید. اما به هر حال ممکن است زبانۀ کمی از اندازۀ معمول کمتر گرفته شده باشد بنابراین جای خالی داشته باشد.

و در فاق تکان بخورد در این صورت باید اندازۀ این لقي را با فرو بردن باریکه‌ای چوب در یک طرف زبانه به دست آورید سپس باریکه چوب را لای دو لبۀ کولیس قرار بدهید و اندازۀ آن را بر حسب میلی‌متر معین کنید. آن‌گاه این اندازه را به دو قسمت تقسیم کنید و با چسبانیدن دو باریکه چوب به همین اندازه‌ها در دو طرف زبانۀ دسته کسری آن را اصلاح کنید. زبانه را در فاق جا بزنید، چنانچه در فاق دقیق جا گرفت و تکان نخورد آن را بیرون بیاورید. اکنون باید به این طریق سر زبانه را از پایین زبانه بردارید که ابتدا ۱۲ میلی‌متر از لبۀ فوفل رو دسته جدا کنید و خط بکشید، سپس از آن جا یک ربع بیضی که طول خط زیر آن ۲ سانتی‌متر باشد به وسیله یک ارّه باریک کمانی از سر زبانه در بیاورید.

این عمل کانالی بین زبانه و فاق به وجود می‌آورد که ارتفاع دهنۀ آن ۱۸ میلی‌متر است و انتهای آن در ۲ سانتی‌متری به صفر می‌رسد. در حقیقت ربع طاقی است که سقف آن را سر زبانه و کف آن را فاق می‌سازد. بعضی اعتقاد دارند که این حفره بیخ دسته در صدادهی تار تأثیر دارد، هر چند بعید به نظر می‌رسد اما ایجاد این حفره چند حسن دارد. اول، در تنظیم دسته به کاسه نقش دارد.

دوم، چنانچه زمانی لزوم جدا کردن دسته از کاسه پیش آید این کار را بهتر می‌توان انجام داد. اکنون باید دسته را به کاسه وصل کنید و آن را بچسبانید. بعد از کارهایی که تاکنون در مورد دسته انجام داده‌اید باید سر سرپنجه را هم به وسیلۀ اندازه‌گیر به دو قسمت مساوی تقسیم و با درفش روی علامت را فرورفتگی‌ای ایجاد کنید. همین که این علامت‌گذاری را انجام دادید نوبت به مرحلۀ نهایی اتصال دسته به کاسه می‌رسد. برای این کار باید زبانۀ دسته را دقیق در فاق كاسه قرار دهید.

روی کاسه و دسته ۵ علامت دارید یکی درست در وسط پیش کاسۀ بزرگ و ۴ علامت دیگر یکی سر فوفل ته نقاره، یکی وسط فوفل رو دسته، یکی سر فوفل انتهای وصل سرپنجه به دسته (همان جا که شیطانک قرار می‌گیرد) و آخری سر سرپنجۀ دسته که همین چند سطر پیش ذکرش به میان آمد. این ۵ نقطه برای میزان دسته بسیار مهم است. چگونه باید از این ۵ علامت برای وصل دسته به کاسه استفاده کرد؟