چگونگی ساخت دسته و سرپنجه تار (بخش دوم)

اکنون باید دسته را از نصف برای بریدن زبانه بین گیره قرار دهید. در اینجا لازم است دو طرف دسته دو تکه تختۀ نازک قرار دهید که اثر آج‌های دو طرف سر گیره روی چوب فرو نرود و اثری از خود باقی نگذارد. حال نوبت به بریدن می‌رسد. همان‌طور که در قسمت برش فاق متذکر شدم محلی را که باید ارّه در ابتدای برش بر آن گذاشته شود، یعنی محل تلاقی دو خط با چاقو یا جسم تیز دیگری خط بیندازید تا ارّه از جای خود تکان نخورد و بعد شروع به بریدن کنید. همان‌طور که قبلاً گفته شد اگر دست شما در موقع بریدن کاملاً صاف ببرد چه بهتر و اگر به کج بریدن عادت دارید بهتر است آن را اصلاح کنید. بعد از برش باید دسته را از بین گیره در آورید و از طرف دیگر برش را ادامه دهید.

بهتر می‌دانم که بریدن را اول قسمتی از طرف راست کار شروع کنید و بعد از طرف چپ هم برش را ادامه دهید تا موقعی که دسته را بر می‌گردانید باز دو طرف کار را ببرید تا درست به ۶ سانتی‌متری طول برسد. دقت شود که کف برش شما دقیق و صاف باشد و خوب است دو طرف کار را اندازه بگیرید تا ۶ سانتی‌متر شود. بهتر است برای اطمینان از صاف بودن کف برش، تیغۀ گونیا را از لای درز برش در محل برش فرو ببرید چنانچه لق نزد کف کار صاف است، این کار را باید در هر دو طرف برش امتحان کنید. بعد باید گونیا را دقیق در محل ۶ سانتی‌متر قرار دهید و دور تا دور دسته را خط بکشید، چون دسته مقداری کونیک است ممکن است خطوطی که رسم می‌کنید دقیقاً به هم نرسد.

بریدن قسمت‌های اضافی زبانه باید با دقت صورت گیرد که اشکالی در اتصال قسمت‌های سرپنجه به دسته پیش نیاید. برای قطع این دو قسمت اضافی باید از روش علامت‌گذاری با چاقو استفاده کنید و در موقع برش با ارّه سعی داشته باشید که دست خود را کمی به طرف راست بگیرید تا زاویه‌ای به مقدار ۱ میلی‌متر با کف برش ایجاد تصویر گردد این برش به همین نحو باید در طرف دیگر دسته انجام پذیرد. این شیوه بریدن برای چفت شدن دو قسمت سر پنجه به دسته لازم و ضروری است.

اما سرپنجه را که قبلاً سوراخ کرده‌ایم باید 6 و یک سوم سانتی‌متر، یعنی ۳ میلی‌متر اضافه به ۶ سانتی‌متر برای خوراک ارّه، از ته سرپنجه را با گونیا دقیق علامت بزنید و باز محل خط‌کشی را با همان چاقو علامت بگذارید و شروع به بریدن کنید این دفعه باید ارّه را کمی متمایل به طرف چپ بگیرید و برش را انجام دهید. از قبل باید شش عدد چوب به اندازۀ سوراخ گوشی‌ها را بتراشید و آنها را در سوراخ‌های دو قسمت سرپنجه فرو ببرید تا دو قسمت سر پنجه به وسیلۀ این ۶ عدد چوب به هم متصل شود.

زبانۀ آن را به همان فاصله نیز تنظیم کنید و زبانه را داخل دو قسمت سر پنجه بگذارید تا اطمینان حاصل کنید که فاق سر پنجه با زبانۀ دسته درست بریده شده باشد. چون اگر این کار به شکلی صحیح صورت گرفته باشد. تمام اجزای سر پنجه بر زبانۀ دسته قرار می‌گیرد. اکنون باید با یک گیرۀ دستی کوچک سر پنجه را به زبانۀ دسته محکم کنید و یک خط‌کش روی لبۀ بالای سر پنجه و دسته بگذارید تا در یک راستا قرار گرفته باشند. اگر بالا یا پایین باشند آن را در یک راستا تنظیم کنید و بعد بین دو درز سر پنجه را با دسته از طرف رو سپس از طرف زیر اره بکشید تا دو درز دقیق‌تر به هم وصل شوند و سپس با همان چکش لاستیکی یک ضربه به سر سرپنجه بزنید تا محل برش ارّه به هم متصل شود، امکان دارد که دوباره به ارّه‌کشی احتیاج داشته باشد، مجدداً مثل بار اول بین دو درز سرپنجه و دسته را ارّه بکشید.

باید سعی کنید که ارّه زیادی پایین نرود و از زبانۀ دسته بریده نشود. در موقع بریدن درز کار همین که احساس کردید به نه میلی‌متری سرپنجه رسیده‌اید و ارّه آسان‌تر حرکت می‌کند باید ارّه کشیدن را متوقف کنید، با چکش لاستیکی به سر پنجه تقه بزنید تا درزها دقیق به هم متصل شوند. وقتی دو درز سر پنجه با دسته دقیقاً به هم وصل شده، گیرۀ دستی را باز کنید، سریشم گرم را آماده سازید و آن را به محل‌های اتصال بمالید و آنها در جای خود قرار دهید و با گیره دستی محکم کنید. آن گاه با گذاشتن خط‌کش روی سرپنجه و دسته در یک راستا قرار گرفتن آنها اطمینان حاصل کنید. ضمناً قبل از چسب زدن دو بغل سرپنجه را با دسته لازم می‌دانم به وسیلۀ همان خط‌کش امتحان کنید که در یک راستا باشند.

اکنون که کارتان را چسب زدید و لای گیره قرار دادید و گیره را محکم کردید، باید محل‌های چسب زده را روی حرارت ملایم بگیرید یا در صورت داشتن سشوار داغ کنید تا سریشم در اثر داغ شدن بهتر بچسبد سپس قدری پیچ گیره را محکم‌تر کنید تا سریشم‌های اضافی بیرون بزند. سریشم‌های اضافی را با یک پارچه تمیز که در آب داغ فرو برده و فشار داده‌اید تمیز کنید که اثری از آنها روی کارتان باقی نماند. کار باید ۲۴ ساعت بماند تا خوب خشک شود. در خلال خشک شدن کارتان، باید زایدهای بین جعبۀ سرپنجه را درست کنید به این طریق که فاصلۀ بین دو قسمت سر پنجه را با هر وسیلۀ اندازه‌گیری که دارید اندازه بگیرید. اگر کولیس باشد بهتر است چون در جاهای دیگر هم وجود آن لازم و ضروری است. اندازه‌های بلیطی‌های بین دو قسمت سرپنجه را باید از روی دو قسمت سرپنجه اندازه گرفت. پهنای بلیطی به همان اندازۀ بین دو قسمت سرپنجه است و طول آن باید با اجرای دو قسمت سرپنجه همخوانی داشته باشد (منظور از بلیطی همان قطعات بین دو قسمت سرپنجه است). سعی کنید قسمت بین سر سرپنجه که دارای زایده مثلثی شکل سر سرپنجه است، یک تکه باشد. برای این کار یک قطعه چوب گردو به ابعاد:

۱) به اندازۀ بین دو قسمت سرپنجه؛

۲) به ضخامت 2/5 سانتی‌متر و به بلندی 7 سانتی‌متر انتخاب کنید و دقیق آن را آماده سازید و بین سر سرپنجه و در راستای لبۀ بالای سرپنجه و رأس مثلثی سر سرپنجه قرار بدهید. بعد دو طرف قسمتی را که از لای سرپنجه بیرون آمده خط بکشید و آن را لای گیره قرار دهید و روی خطوط کشیده شدۀ قسمت اضافی و تصویر بیرون آمده را ببرید. سعی کنید این برش به طور دقیق انجام پذیرد. همین که برش بلیطی یک تکه سر سرپنجه و دو بلیطی دیگر که یکی برای بیخ دستۀ سرپنجه و یکی هم برای کف سرپنجه آماده شده‌اند، به پایان رسید، ابتدا تکۀ سر سرپنجه را با چسب گرم (سریشم) بچسبانید، این کار باید بعد از خشک شدن دو قسمت سرپنجه به دسته انجام پذیرد. همیشه باید قبل از چسباندن کلیۀ قسمت‌ها به هم، دو قطعۀ مورد نظر را با همان تیغ ارۀ آهن‌بری خش بیندازید.

اگر تیغ ارّه را از طرف عرض نصف کنید آن قسمت نصف شده برای خش انداختن نسبت به دو سر ارّه کاربرد بیشتری دارد. پس از آماده شدن قطعۀ مذکور برای چسبانیدن به سر سرپنجه، داخل سرپنجه را چسب بزنید، قطعۀ ذکر شده را در محل مورد نظر قرار دهید و مواظب باشید که از طرف پشت و سر سرپنجه در یک راستا قرار گرفته باشد، سپس با گذاشتن دو قطعه تختۀ نسبتا کوچک دو طرف سرپنجه آن را در گیرۀ دستی و تحت فشار قرار دهید، مثل دفعات قبل با همان روش، سریشم‌های اضافی را تمیز و پاک کنید که اثری از آن باقی نماند.

کار باید حداقل ده ساعت بماند تا محل چسب زده خشک شود، سپس گیره را باز کنید. اکنون نوبت به دو قطعۀ دیگر می‌رسد، ابتدا باید توجه شود که محل وصل دسته به دو قطعۀ سر پنجه در انتهای دسته و انتهای بیخ سر پنجه دقیق و در یک راستا باشد که موقع چسباندن بلیطی بیخ دسته به سر پنجه، قطعه‌ای که می‌چسبانید درست و کامل به ته دسته که به سرپنجه وصل می‌شود بچسبد. چون این قطعه رل مهمی در استحکام اتصال سرپنجه به دسته دارد و همچنین چون سیم‌ها از روی این قسمت به گوشی‌ها می‌روند اهمیت خاصی در نگه داشتن کوک و روانی گوشی‌ها در محل سوراخ‌های گوشی‌ها دارد.

آن‌گاه بلیطی قسمت کف سرپنجه را بچسبانید، در اینجا باید دو تکه تخته تقریباً به اندازۀ قسمت‌های سرپنجه تهیه کنید و در دو طرف سرپنجه بگذارید و با دو گیرۀ دستی قسمت بیخ دسته و سرپنجه و محل بلیطی کف سرپنجه را محکم کنید، سریشم‌های اضافه را هم طبق معمول پاک کنید (ضمن پوزش، این که کراراً و مؤكداً تأکید می‌شود که در کلیه موارد کار دقت فراوان مبذول دارید برای این است که امکان دارد گاهی سهواً در کار اشتباهی رخ دهد که جبران آن مشکل باشد، بنابراین بهتر دانستم که این تأکید را تکرار کنم تا این که ضمن کار، دقت ملکۀ ذهن شما شود و به صورت عادت برای بهتر شدن کارتان در آید).

پس از این که کار خشک شد و آن را از لای گیره در آورید باید سرپنجه را شکل دهید یعنی اول گل سرپنجه را به این طریق شکل بدهید. دایره‌ای را که به قطر ۱۸ میلی‌متر از وسط دو قسمت سرپنجه بیرون آورده‌اید به ۱۶ قسمت تقسیم کنید به این نحو که اول آن را به چهار قسمت مساوی تقسیم کنید به طوری که این چهار قسمت دو به دو مقابل هم و موازی با مربع مستطیل سرپنجه قرار گیرند. بعد با همان چاقوی تیز روی علامت‌ها فشار بیاورید تا نشانه‌ها فرو رفته شوند سپس هر قسمت را به دو قسمت مساوی تقسیم کنید و با چاقو علامت‌ها را فرو ببرید.

آن‌گاه یک سوهان سه پهلو را بین محل فرو رفته با چاقو بگذارید و با فشار به داخل دایرۀ سرپنجه فرو ببرید تا شکل مثلثی که رأس آن روی سرپنجه و قاعده آن به طرف داخل دایره سرپنجه است ایجاد شود. هر ۸ قسمت را تماماً به همین نحو شکل دهید. پس از اتمام کار اگر دقیق آن را مشاهده کنید یک خورشید ۸ قسمتی درست می‌شود. سپس این ۸ قسمت را باز به ۸ قسمت مساوی دیگر تقسیم کنید و با چاقو علامت بگذارید. اکنون باید با سر سوهان گرد متوسط با فشار روی علامت‌ها یک نیم بیضی ایجاد کنید. ۸ عدد از این نیم بیضی‌ها باید روی سرپنجه و ۸ عدد زیر سرپنجه ایجاد شود.

توجه: در موقع سوهان زدن چه برای به وجود آوردن مثلث‌ها و چه برای ایجاد نیم بیضی‌ها باید سوهان را از طرف بالا به پایین بکشید هیچ وقت سوهان را از پایین به طرف بالا نیاورید چون گل وسط سرپنجۀ مثلث‌ها و بیضی‌ها یک شکل در نمی‌آیند. پس از اتمام گل مذکور باید به در آوردن نیم دایره‌ها یا دو سوراخ دو سر ته سرپنجه بپردازید. برای این کار می‌توانید با سر یک سوهان نیم‌گرد سر تیز آج درشت، نیم‌دایره را در آورید و از بیرون سرپنجه یک پخ فرو رفتۀ ظریف برای زیبایی ایجاد کنید.

ضمناً باید یک پیچ در داخل سوراخ سرپنجه ایجاد کنید که لبه آن تقریباً ۴ میلی‌متر باشد، این کار را نیز با دقت انجام دهید. سعی خواهم کرد شیوۀ کار با نمایش عکس یا نقاشی نشان داده شود. ضمناً باید لبۀ دهانۀ سرپنجه را ۴ میلی‌متر نگه دارید و بقیه را با یک سوهان تحت آج درشت به صورت شیبی ملایم و یکنواخت که انتهای آن به قسمت بالای گل به صفر برسد سوهان‌کاری کنید. ۴ سانتی‌متر نگه‌داری شده برای نصب دو استخوان لبۀ بالای سر پنجه است. توصیه دیگر این که پس از اتمام کار سرپنجه باز باید با نگرشی دقیق و کامل همۀ جوانب کارتان را بررسی کنید چنانچه قسمتی احتیاج به اصلاح داشته باشد، قبل از اقدام به کارهای بعدی که روی دسته انجام می‌گیرد از قبیل وصل فوفل رو دسته و در آوردن زبانه دسته، صورت گرفته باشد.

وصل فوفل و استخوان‌های رو دستۀ تار

همین که از آماده کردن سرپنجه تار فراغت حاصل شد نوبت به وصل فوفل و سپس استخوان‌های رو دستۀ تار می‌رسد. وصل کردن فوفل رو دسته اهمیت خاصی در صدا دهی و خوش‌خوانی و خوش‌دستی تار دارد زیرا تنظیم وصل دسته به کاسۀ تار از اهمیت خاصی برخوردار است که باید از روی فوفل دسته به کاسه وصل شود. در اینجا فوفل رل استاد را بازی می‌کند. شیوۀ چسباندن فوفل روی دسته. ابتدا باید باریکه‌ای از چوب فوفل سیاه را به طول ۴۶ سانتی‌متر و به پهنای ۱۱ میلی‌متر (1/1سانتی‌متر) انتخاب کنید و با دقت رنده بزنید. ضخامت فوفل باید ۴ میلی‌متر باشد، بهتر است هنگام رنده کردن طول فوفل قسمتی که در روی دسته چسپانیده می‌شود ۱۰ میلی‌متر و قسمتی که بالا قرار می‌گیرد ۱۱ میلی‌متر انتخاب شود. باید در موقع رنده کردن فوفل این کار را انجام دهید که اگر از مقطع سر یا ته فوفل نگاه کنیم تشکیل ذوزنقه‌ای دیده شود که قاعدۀ بزرگ‌تر آن ۱۱ میلی‌متر و قاعده کوچک‌تر آن ۱۰ میلی‌متر و ارتفاع آن ۴ میلی‌متر باشد.

هنگامی که فوفل وسط دسته را به اندازه‌های داده شده آماده کردید باید ۳ نقطه از آن را، یکی درست وسط و دو نقطه دیگر دو سر فوفل، سوراخ کنید. برای این کار ابتدا با یک اندازه‌گیر که داخل جعبه‌های پرکار است، عرض فوفل را کامل نصف کنید و با فشار همان سوزن اندازه‌گیر علامت بگذارید و بعد با فشار دادن نوک یک درفش روی این نقاط آنها را مشخص‌تر سازید. سپس با یک دریل دستی و متۀ شماره 1/5 آنها را سوراخ کنید. اینک فوفل شما آمادۀ نصب روی دسته است. اکنون باید دسته تار را برای چسبانیدن فوفل و استخوان‌ها آماده کنیم. ابتدا باید خط‌کش نجاری که هنگام وصل سرپنجه توصیف کردیم، به اندازۀ ۱۳ میلی‌متر باز و گیر آن را محکم کنید که در اثر خط‌کشی تکان نخورد و اندازۀ آن تغیر نکند آن‌گاه به صورتی که ذکر می‌شود روی دسته را خط بیندازید.

ابتدا سرپنجه تار را به محلی گیر بدهید که جلو نرود و با دست زیر دسته را در مقابل خودتان بگیرید و با خط‌کش مذکور از ته دسته به طرف جلو با فشار خط بکشید بعد دسته را برگردانید و ته دسته را گیر بدهید این دفعه از انتهای بیخ سر پنجه این طرف دسته را نیز خط بزنید. بعد از این کار برای حصول اطمینان از درستی اندازه‌ها با همان اندازه‌گیر دو سه نقطه از دو طرف دسته را اندازه بگیرید تا تمام نقاط دقیقاً ۱۳ میلی‌متر باشد. سپس باید در دو طرف روی دسته دو شیب به رو دسته بدهید، یک شیب عرضی برای گرده ماهی کردن رو دسته و یک شیب طولی برای قرار گرفتن سیم‌ها با یک ارتفاع از روی دسته که در تمام طول دسته خصوصاً روی پرده‌های تار به یک ارتفاع قرار بگیرند که سیم گز نزنند.

این شیب‌ها چگونه ایجاد می‌شوند؟ برای ایجاد شیب عرضی که برای گرده ماهی کردن رو دسته صورت می‌گیرد، باید لبه‌های بیرونی دسته از محل خط‌کشی رو دسته به ۳ میلی‌متر پایین‌تر برود و برای این که این کار دقیق صورت پذیرد باید از سر خط کشیده شدۀ روی دسته از صفر شروع و یک پخ به وسیلۀ رنده ایجاد کنید که طرف داخل رو دسته صفر باشد و طرف بیرون آن ۳ میلی‌متر پایین برود. اگر رندۀ بغل دو راهی داشته باشید می‌توانید این شیب را به آسانی روی دسته ایجاد کنید.

برای انجام این کار اول باید تیغ رندۀ بغل دو راهی را کم تیغ میزان کنید و بعد از آن تیغ را متمایل به بیرون قرار داده و رنده کردن را از ته دسته آغاز و تا بیخ سرپنجه ادامه دهید تا 3 میلی‌متر بیرون دسته برداشته شود. بعد دسته را برگردانید و از ته سرپنجه شروع به رنده کردن کنید تا این طرف دسته هم نظیر طرف دیگر شود. همان طور که قبلاً اشاره شد باید یک شیب طولی ملایم هم از دو طرف دسته به رو دستۀ تار داده شود که هم از طرف بالا دسته و هم از طرف پایین دسته شیب این از صفر شروع شود و درست وسط دسته به ماگزیمم 1/5 میلی‌متر برسد یعنی تشکیل کمانی دهد که دو سر آن صفر و وسط آن 1/5 میلی‌متر باشد.

برای امتحان این دو شیب اگر یک خط‌کش فلزی دقیق را از طرف عرض روی دسته قرار دهیم باید زیر دو طرف دسته از هر طرف ۳ میلی‌متر خالی باشد و اگر همان خط‌کش را روی دسته از طرف طول روی دسته قرار دهیم باید سر و ته دسته به خط‌کش بچسبد و درست وسط آن ۳ میلی‌متر با خط‌کش فاصله داشته باشد.

اگر رندۀ بغل دو راهی نداشته باشید می‌توانید شیب عرضی را در تمام طول دسته به وجود آورید به این نحو که رنده را قدری به طرف بیرون متمایل می‌گیرد و مشغول رنده کردن می‌شوید. باید در تمام طول دسته 1/5 میلی‌متر بیرون دسته گرفته شود، روی دسته، بغل خطی که با خط‌کش نجاری کشیده‌اند صفر باشد یعنی این شیب ۳ میلی‌متری از صفر شروع به ۳ میلی‌متر بیرون دسته رنده شود. تا رو دسته گروه ماهی گردد.