چگونگی تولید قلمکار

تهیۀ پارچه

در دورۀ صفویه، برای تولید نقاشی قلمکار و پارچۀ چاپ قلمکار از پارچه های پنبه ای و گاه ابریشمی استفاده می کردند. در واقع کرباس، کتان، متقال و حریر از پارچه هایی بودند که قلمکار و قلمکارسازی بر روی آنها انجام می شد، ولی در حال حاضر به طور عمده از پارچۀ پنبه ای ۲۰ دولای صددرصد خالص استفاده می کنند. این نوع پارچه ها از نظر کیفیت و وزن متفاوت اند؛ یعنی برخی نازک تر و بعضی تا حدودی ضخیم ترند.

پارچه های قلمکار لباسی از جنس ویسکوز (ابریشم مصنوعی) است که به اصطلاح «کدری» نامیده می شود. روی پارچه های دیگر مثل چلوار، پترون، پوپلین و حتی ابریشم طبیعی نیز چاپ قلمکار و نیز نقاشی قلمکار انجام می شود. نخ پنبه ای 2/20 پس از تهیه در کارخانه های نخ ریسی، در کارگاه های بافندگی تبدیل به پارچه در عرض های مختلف می شود. این عرضها عبارت اند از: ۳۲، ۴۲، ۵۲، ۶۵، ۷۵، ۹۰، ۹۸، ۱۰۵، ۱۱۰، ۱۲۰، ۱۳۰، ۱۴۰، ۱۵۰ ۱۶۰، ۱۷۰، ۱۸۰، ۱۹۰، ۲۰۰، ۲۲۰ و ۳۲۰سانتیمتر، که به صورت طاقه راهی کارگاه های قلمکارسازی می شود تا مراحل بعدی روی آن انجام گیرد.

ریشی تابی یا سردوزی

طاقۀ پارچه طبق سفارش به اندازه های مختلف بریده می شود و روی بعضی از قطعات «ریشه تابی»و روی برخی دیگر «سردوزی» می شود. این مرحله توسط دختران و زنان خانه دار انجام می شود و در واقع، کاری جنبی در کنار خانه داری است که طی دهه های اخیر در اصفهان مرسوم و متداول شد. است. برای انجام این مرحله از کار، مثلا اگر موضوع چاب قلمکار یک رومیزی چهارگوش باشد . ابتدا پارچۀ بریده شده در اندازۀ مورد نظر را از چهار طرف به اندازۀ ۷ سانتیمتر نخ کش میکنند. سپس از طرفی که بود آن کشیده شده است، تار و از طرفی که تار کشیده شده است، طول گره می خورد. این کار زیبایی خاصی به پارچه می بخشد.

قابل ذکر است که انواع روتختی و پرده سردوزی و رومیزی های گردهم سردوزی و هم ریشه تایی می شود.

آبخور کردن و دندانه دادن (مازو کردن)

پارچه

پارچه های ریشه تابی یا سردوزی شده در رودخانه «آبخور» (از دوران صفویه آبخور کردن و مازو کردن پارچه های قلمکار در کنار زاینده رود انجام می شده است.) و سپس کار «دندانه کردن» (مازو کردن) پارچه انجام می شود. برای آماده کردن دندانه، ابتدا، گرد پوست انار را با هلیله، به نسبت شش به یک (شش قسمت گرد پوست انار و یک قسمت هلیله) مخلوط می کنند و با افزودن مقدار کمی آب، آن را به صورت خمیری سفت درمی آورند و برای استفاده، به شکل گلوله هایی درمی آورند؛ سپس این گلوله ها را به میزان لازم در تغاری (مقدار استفاده از این گلوله ها، یک عمل تجربی است) در آب حل می کنند و پارچه ها را در این مایع فرو می برند تا کلیۀ نقاط پارچه به مایع مذکور آغشته شود و به رنگ زرد مایل به کرم درآید.

گاهی هم صرفاً از پوست انار استفاده می کنند و پارچه ها را پس از آبخور کردن با پوست انار که از روز قبل در ظرفی خیسانده شده و به صورت محلول درآمده با آب معمولی مازو می کنند تا پارچه به رنگ زرد پوست اناری درآید.

مازو کردن پارچه - که ویژه قلمکارهای سنتی و معمول است - برای خوشرنگ شدن زمینه و تثبیت بهتر رنگ در مراحلی بعدی است. به هرحال پارچۀ مازو شده برای خشک شدن روی ریگ های حاشیۀ زاینده رود پهن می شود و پس از خشک شدن راهی کارگاه های چاپ قلمکار می شود.

تفکیک رنگ

از آنجا که چاپ قلمکار به ندرت با یک رنگ انجام می شود، پس ضرورتاً باید در مرحلۀ طراحی،عمل تفکیک رنگ نیز انجام پذیرد و هریک از قسمت های طرح به نسبت رنگی که باید داشته باشد. به طور جداگانه ترسیم شود. برای این کار، پس از ترسیم طرح، به منظور قرار گرفتن دقیق نقوش در جای خود، چهارگوشه طرح به وسیلۀ چهار نقطۀ الف، ب، ج، د مشخص می شود. آنگاه صفحات کاغذی به تعداد رنگهای مورد نیاز تهیه و بعد از انطباق نقاط مشخص شدۀ هر برگ از آنها بر روی نقاط تعیین شدۀ طرح اصلی، خطوط مربوط به رنگ مورد نظر ترسیم می شود. برای مثال در صورتی که ساخت قالبی با چهار رنگ( قلمکارهای سنتی اصفهان که هم اکنون نیز تولید آن رواج بسیار دارد، دارای چهار رنگ مشکی و قرمز و دو رنگ از سه رنگ زرد ريا، سبز و آبی است . ) مورد نظر باشد، تهیه و چهار طرح مستقل ضروری است، یعنی در چاپ قلمکار هر رنگ مخصوص یک قالب است و هر قالب مخصوص یک رنگ است.

اگرچه در حال حاضر قلمکارسازان بیشتر از چهار رنگ اصلی استفاده می کنند که عبارت اند از: مشکی، قرمز، آبی و زرد و هریک از این رۀ قالب مخصوص خود را دارند، ولی خطوط اصلی طرح در رنگ مشکی است، بنابراین حتماً باید در آغاز رنگ مشکی روی پارچه چاپ شود و بعد رنگ های دیگر، زیرا بقیۀ رنگها هریک قسمتی از رنگ مشکی را پر می کند تا در پایان طرح اصلی خود را نشان دهد. گفتنی است که در چاپ قلمکار تا هفت رنگ را به راحتی می توان کار کرد.

تمهید مقدمات چاپ قلمکار

پس از اینکه پارچه های مازو شده به کارگاه قلمکارآمد، به وسیلۀ جارو کمی آب روی آنها می پاشند و چند دقیقه انها را روی هم قرار می دهند. تا رطوبت پارچه گرفته شود؛ سپس پارچه ها را به صورت منظم تا می کنند. تا چروک هایشان صاف و پارچه آمادۀ چاپ شود. بعد نوبت به «پر زدن» پارچه میرسد یعنی آنکه لب پارچه ها را استادکاران به سنگ می زنند. تا کاملا صاف شده و چاپ به راحتی روی آن انجام شود.