چله‌کشی در هنر قالیبافی

قبل از شروع چلّه‌کشی و بافت باید ابتدا ابزار و وسایل مورد نیاز را تهیّه کنیم و بهتر است که قبل از تهیّه مواد مورد نیاز نکات زیر را مورد توجه قرار دهیم‌.

نکاتی چند در مورد چلّه‌کشی

دار

همانگونه که در مباحث قبلی اشاره شد یکی از مواد اصلی و مورد نیاز برای بافت دار می‌باشد. داری که برای بافت انتخاب می‌شود باید از سلامت کافی برخوردار باشد و در مورد دارهای چوبی باید جنس چوب دار از نوع مقاوم و مستحکم باشد و در صورت امکان سعی شود که از چوب سفید روسی برای ساختن دار استفاده شود و در مورد دارهای فلزی بهتر است که از آهن نو و مقاوم با قطر لازم (کمتر از ۴ میلی‌متر نباشد) استفاده شود واز دارهائی که هرگونه کجی و ناصافی در قسمت‌های مختلف اعم از سردار - زیردار و راست‌روها دارند استفاده نشود چون باعث ‌‌ایجاد عیوبی چون کجی و سرکجی می‌شود.

ابعاد دار متناسب با ابعاد فرش باشد. به‌ این صورت که عرض دار در مورد ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌های بزرگ ۴۰ الی ۵۰ سانتی‌متر و در مورد ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌های کوچک ۱۰ الی ۲۰ سانتی‌متر بیشتر از عرض فرش باشد تا بافنده موقع بافت جای دست مناسب برای بافت و پودکشی داشته باشد. در ضمن سلامت و راحتی بافنده مورد توجه قرار بگیرد. و دار در محل مناسب از نظر نور و فضا قرار بگیرد. و در ضمن بهتر است که سردار کمی متمایل به عقب باشد تا بافنده تسلط لازم روی آن داشته باشد.

ابزار

از عوامل مهم در بافت فرش وجود ابزار مناسب می‌باشد. و برای راحتی بافنده و جلوگیری از ‌‌ایجاد عیوب باید از ابزار سالم و متناسب با رجشمار فرش استفاده نمود. بطور مثال استفاده از قلّاب یا دفهٔ نامناسب و کج به تارها آسیب می‌رساند و در ضمن باید از ابزار متناسب با ظرافت فرش استفاده نمود برای مثال از دفه‌‌ای که برای فرش ۳۰ رج استفاده می‌شود نمی‌توان برای فرش ۶۰ رجی استفاده کرد. این نکته لازم است ذکر شود که از مصرف ابزار معیوب باید خودداری نمود و در صورت امکان از ابزار نو و سالم استفاده شود. حال اگر بافنده مجبور به استفاده از ابزار معیوب شود بهتر است که آن را به دست متخصّصین ابزارسازی دهد تا بازسازی شود و نقص آن برطرف شود.

مواد اولیّه

باید ضخامت و نازکی خامه‌ها، پودها و نخ چلّه متناسب با رجشمار فرش انتخاب گردد. در ضمن مقدار آن مناسب باشد بطور مثال در صورتی که از مواد اولیّه نازک‌تری نسبت به رجشمار استفاده شود پائین زدگی بوجود می‌آید و در صورتی که مقدار خامه‌های متن اصلی و حاشیه‌ها کافی نباشد باعث می‌شود که عیب دو رنگی بوجود آید.

در ضمن باید از ثبات رنگ خامه‌ها اطمینان حاصل شود. در جدول زیر نسبت بین مواد اولیّه و رجشمار نشان داده شده است. با دقّت در جدول فوق مشاهده می‌کنید که با افزایش رج شمار نمره خامه مصرفی افزایش می‌یابد و همانگونه که در مبحث متریک خواندید با افزایش متریک خامه، ظرافت خامه مصرفی نیز افزایش می‌یابد. در مورد نخ چلّه، پود ضخیم و پود نازک همانگونه که می‌بینید از نخ‌هائی با نمرات ثابت در رجشمارهای متفاوت استفاده می‌شود که‌ این نمرات برای نخ چلّه ۲۰، پود نازک ۲۰ و پود ضخیم ۱۰ و ۵ می‌باشد و تفاوت ضخامت ‌نخ‌های پنبه مصرفی در رجشمارهای متفاوت به تعداد لای آنها مربوط می‌شود.

در مورد مقدار مواد اولیهٔ مورد نیاز برای فرش مبحث بعدی مطالعه شود. همانگونه که مشاهده می‌شود هرچه رجشمار فرش افزایش می‌یابد نمرات خامه مصرفی بالا می‌رود و یا به عبارتی خامه‌ها ظریف‌تر می‌شود. =تصویر= در مورد پود ضخیم از نمرات رایج ۱۰ - ۵ استفاده می‌شود با افزایش رجشمار فرش از پود ضخیم با تعداد لای کمتر استفاده می‌شود و در مورد پود نازک نیز از پود نازک با نمره ۲۰ استفاده می‌شود لکن با افزایش رجشمار فرش از پود نازکی با تعداد لای کمتری استفاده می‌شود. بعد از تهیّه ٔ مواد اولیّه مناسب برای جلوگیری از درهم شدن مواد اولیّه بهتر است خامه‌ها و پود ضخیم و نازک را به صورت توپک در آوریم و در بالای دار آویزان کنیم.

برای تبدیل کلاف‌ها به توپک از دو روش استفاده می‌کنیم :

۱ - تبدیل کلاف‌ها به توپک بوسیله دستگاه هرزه گرد.

۲-‌‌‌‌‌انداختن کلاف‌ها روی پا و پیدا نمودن سرنخ کلاف و تبدیل کلاف به توپک.

روش محاسبه مقدار مواد مصرفی (اولیّه) برای بافت فرش

هنگام تهیّه مواد اولیّه باید با توجه به رجشمار و ابعاد فرش مواد مورد نیاز را مورد توجّه قرار دهیم. با توجّه به رجشمار ‌فرش‌ها را با درشت بافت، نیم ریز بافت و ریز بافت طبقه بندی می‌کند با افزایش رجشمار به همان نسبت باید از مواد اولیّه با کیفیّت و ظرافت بالاتر استفاده نمود و به همان نسبت میزان هزینه تمام شده آن نیز افزایش می‌یابد. میزان مصرف خامه برای رجشمارهای 35-30-25، ۶ - ۴/۵ کیلوگرم به ازاء هر مترمربع و برای رجشمارهای ۵۰-۴۵-40، ۴ - ۳ کیلوگرم به ازاء هر مترمربع می‌باشد. با افزایش رجشمار، میزان مواد مصرفی کمتر می‌شود ولی در فرش با رجشمار پائین، مواد بیشتری مصرف می‌شود لکن به همان نسبت، مواد اولیّه‌‌ای که برای رجشمارهای بالاتر مورد نیاز است گران قیمت‌‌‌تر می‌باشند چون از کیفیّت بالاتری برخوردار هستند.

در مورد میزان مصرف نخ چلّه و پود، حدود 700-1000 گرم نخ چلّه و 1/5 -1 کیلوگرم پود به ازاء هر مترمربع مورد نیاز است. مقدار مواد مصرفی موارد فوق برای رجشمارهای کمتر از ۶۰ صدق می‌کند و بحث در مورد ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌های با رجشمار بالاتر از ۶۰ که بافت آنها به مهارت و دقت بالائی نیاز دارد در حوزهٔ مبحث ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌های هنری و نفیس می‌باشد از حوصله‌ این کتاب خارج است.

تعریف چلّه (تار)

عبارتست از یکسری ‌نخ‌های عمودی که به موازات هم روی سردار و زیردار قرار می‌گیرند و در بیشتر موارد جنس آن از پنبه و در بعضی موارد از ابریشم و پشم است. پنبه به علّت‌ این که نسبت به پشم از مقاومت بیشتر و کشش کمتری برخوردار است‌‌‌ ترجیح داده می‌شود. در مواردی که رجشمار فرش بالا است و ما باید از نخ چلّهٔ نازک استفاده کنیم و پنبه نمی‌تواند در مقابل فشار حاصل از کشش تارها، مقاومت کند ما باید از چلّه ابریشمی استفاده کنیم.

استفاده از چلّه‌های پشمی بعلّت سهل الوصول بودن و خاصیّت گرمازائی آن دربین ‌‌ایلات و عشایر متداول است. تار، نقش پی را برای قالی دارد و زمینه‌ی بافت را تشکیل می‌دهد و عمل بافت بر روی آن انجام می‌شود. روش محاسبه تعداد تارهای مورد نیاز برای چلّه‌کشی برحسب‌ این که نقشه از نظر ‌‌‌‌‌اندازه چه نوعی باشد روش محاسبه متفاوت است.

۱ – نقشه‌های سراسری در‌ این نقشه‌ها تعداد خانه‌های بزرگ را می‌شماریم در ۱۰ ضرب کرده تا تعداد گره‌ها بدست می‌آید و برای بدست آوردن تارها، گره‌ها را در ۲ ضرب می‌کنیم تا تعداد تارهای مورد نیاز بدست ‌‌آید. در ضمن بسته به ابعاد فرش برای هر طرف، از ۲ الی ۶ تار برای شیرازه در نظر گرفته می‌شود. مثال: اگر نقشه‌‌ای داشته باشیم که در عرض از ۲۰ خانه تشکیل شده باشد. ۲۰ را در 10 ضرب می‌کنیم عدد ۲۰۰ تعداد گره‌های مورد نیاز است. حال برای بدست آوردن تارها عدد ۲۰۰ را در دو ضرب کنیم عدد ۴۰۰ که بدست می‌آید تعداد تارهای ما می‌باشد. و اگر ۶ تار هم برای شیرازه‌ها در نظر بگیریم کل تارهای مورد نیاز ۴۰۶ تار می‌باشد.

2- نقشه‌های ½ و ¼ در مورد‌ این نقشه‌ها برای بدست آوردن تعداد تارهای مورد نیاز ابتدا تعداد خانه‌های عرضی نقشه را می‌شماریم و در ۲ ضرب می‌کنیم تا تعداد کل خانه بدست آید سپس تعداد کل خانه‌ها را در ۱۰ ضرب می‌کنیم تا تعداد کل گره‌ها بدست می‌آید . سپس عدد بدست آمده را در ۲ ضرب می‌کنیم تا تعداد تارها بدست آید. در نهایت با تعداد تارهای مورد نیاز برای شیرازه جمع می‌کنیم.

مثال: اگر نقشه‌‌ای ¼ در دست داشته باشیم که تعداد خانه‌های آن ۳۰ باشد برای محاسبه تارهای مورد نیاز به صورت زیر عمل می‌کنیم . (در مورد کناره پیچ‌ها برای هر طرف ۴ تار در نظر گرفته شود.) و با توجّه به‌ این که گره وسط مشترک است ۱ گره از کل گره‌ها کم می‌کنیم. تعداد کل خانه‌های بزرگ نقشه فرمول تعداد کل گره‌ها فرمول تعداد تارها فرمول تعداد تارها به اضافهٔ تعداد تارهای شیرازه فرمول تعداد کل تارهای مورد نیاز فرمول ۳- نقشه‌های واگیره در مورد نقشه‌های واگیره فرمول به صورت زیر می‌باشد: 10 * (تعداد دفعاتی که باید تکرار شود * تعداد خانه‌های نقشه) } 2 = تعداد تارهای مورد نیاز برای چلّه‌کشی تعداد تارهای مورد نیاز برای کناره پیچ‌های دو طرف + {10*2* (تعداد خانه‌های حاشیه 1 طرف) +

روش محاسبهٔ طول چلّه برحسب‌ این که نقشه از نظر ‌‌‌‌‌اندازه چه نوعی باشد متفاوت است.

1- نقشه‌های سرتاسری در‌ این نقشه‌ها تعداد خانه‌های طولی نقشه را محاسبه می‌کنیم و در صورت داشتن حاشیه، باید تعداد خانه‌های حاشیه نیز محاسبه شود سپس تعداد خانه‌های طولی نقشه را در عدد 10 ضرب می‌کنیم تا تعداد کل رج‌ها به دست آید و با توجه به رجشمار فرش، طول فرش را محاسبه می‌کنیم و باید طول سر ریشه‌های دو طرف فرش و جای دست بافنده را نیز در نظر داشته باشیم و مراقب باشیم که طول دار مناسب طول فرش مورد‌‌ نظر باشد.

2- نقشه‌های1/2 (قدی) در مورد‌ این نقشه‌ها نیز خانه‌های طولی فرش را می‌شماریم در عدد ۱۰ ضرب می‌کنیم تا تعداد کل رج‌ها بدست‌‌ آید و با توجّه به رجشمار فرش، طول فرش را محاسبه می‌کنیم در‌ این نوع نقشه‌ها نیز باید طول حاشیه‌های پایینی و حاشیه‌های بالایی فرش، طول سر ریشه‌ها و جای دست بافنده را مدّ نظر داشته باشیم.

3- نقشه‌های ¼ (ربعی) طول خانه‌های نقشه را محاسبه می‌کنیم در عدد ۱۰ ضرب می‌کنیم تا تعداد رج‌های مورد نیاز برای ½ طول فرش بدست‌‌ آید. سپس عدد فوق را در ۲ ضرب می‌کنیم تا تعداد کلّ رج‌ها بدست ‌‌آید و برای محاسبهٔ دقیق‌‌‌تر عدد فوق را از ۱ کسر می‌نمائیم. (به خاطر رج مشترک وسط فرش) و سپس با توجّه به رجشمار فرش، طول چلّه‌های مورد نیاز را محاسبه می‌کنیم در‌ این نوع نقشه نیز باید طول سر ریشه‌ها و جای دست بافنده را مدّ نظر داشته باشیم.

4- نقشه‌های واگیره در مورد نقشه‌های واگیره محاسبه به روش زیر می‌باشد: = تعداد رج‌های کلی فرش { 2 * (تعداد خانه‌های حاشیه‌های پایینی فرش) + (تعداد دفعاتی که در طول باید تکرار شود * تعداد خانه‌های نقشه)}* 10 عدد بدست آمده را از تعداد دفعاتی که نقشه باید تکرار شود منهای عدد یک، کسر می‌کنیم .

به طور مثال اگر رج‌های کل نقشه ۶۰۰ رج باشد و نقشهٔ واگیره به صورتی باشد که باید ۱۰ مرتبه تکرار شود عدد ۶۰۰ را از ۹ کسر می‌کنیم که عدد حاصله برابر با ۵۹۱ رج خواهد بود. بعد در نهایت با توجّه به طول ریشه‌ها و جای دست بافنده، طول چلّه‌ها را محاسبه می‌کنیم . در پایان لازم است‌ این نکته را ذکر کنم که محاسبات فوق باید دقیق و مطابق رج شمار فرش باشد چون در صورت هرگونه ‌بی‌دقتی که منجر به اشتباه در محاسبه شود به خصوص آنکه طول چلّه‌ها مناسب طول فرش نباشد منجر می‌شود که بافنده از اعمالی مثل سر چلّه دادن استفاده کند که به سهم خود باعث می‌شود که ارزش فرش کاهش یابد.

توضیح چند اصطلاح پیش از چلّه‌کشی ذرع

قبل از پیدایش سیستم متریک از واحد ذرع برای تعیین طول استفاده می‌نموده‌اند. که در مناطقی چون فارس معادل 104 cm و در مناطقی چون آذربایجان معادل cm ۱۱۲ و همچنین در منطقه کرمان معادل ۱۰۸cm می‌باشد. گره ذرعی : 1/16 ذرع را گره ذرعی گویند. و با توجّه به متفاوت بودن ‌‌‌‌‌اندازه ذرع در مناطق مختلف ‌‌‌‌‌اندازه گره ذرعی در آذربایجان معادل ۷cm و در مناطق فارس نشین معادل ۶/۵ سانتی‌متر و در کرمان معادل ۶/۷۵ سانتی‌متر است.

رجشمار: به تعداد گره‌ها، یا به تعداد رجها در واحد گره ذرعی، رجشمار گویند. مهمترین رجشمارهای معمول در ‌قالی‌بافی ۲0، ۲۵، ۳۰، 35، 40 ، 45 ،50، 60 و 70 می‌باشد. البته ‌فرش‌هائی با رجشمار بالاتر از ۷۰ وجود دارد که به صورت ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌های نفیس و سفارشی و موزه‌ای بافته می‌شود. به طور کلی ‌فرش‌ها از نظر رج شمار به سه گروه: درشت یافت، نیمه‌ریز یافت و ریز بافت تقسیم می‌شوند ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌هایی که رج شمار آنها کمتر از ۴۰ باشد درشت بافت، ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌هایی که رجشمار آنها بین ۶۰ - ۴۰ باشد نیمه‌ریز بافت و ‌‌‌‌‌‌‌فرش‌هایی که رجشمار آنها بالاتر از ۶۰ باشد ریز بافت هستند.

مقاط: استفاده از‌ این واحد در منطقه خراسان رایج است و معادل 12000 ریشه (ایلمک) می‌باشد که برای محاسبه مزد بافنده و خرید و فروش فرش کاربرد دارد. قبال: از‌ این واحد در منطقه آذربایجان استفاده می‌شود معادل ۱4۰۰۰ ریشه (ایلمک) می‌باشد و برای محاسبه مزد بافنده و خرید و فروش فرش مورد استفاده قرار می‌گیرد.

رگ: رگ یا رج اصطلاحی است که طرّاحان نقشه فرش برای تعیین نمودن رجشمار نقشه از آن استفاده می‌کنند. (محاسبه تعداد گره‌های نقشه) و معادل ۴ برابر رجشمارهای فرش می‌باشد. به طور مثال کاغذ 160 رگی معادل رجشمار 40 می‌باشد. چارک: به ¼ ذرع چارک گفته می‌شود که در سیستم متریک، معادل ۲۶ سانتی‌متر می‌باشد.

بهر: به 1/64 ذرع بهر گفته می‌شود که در سیستم متریک، معادل ۱/۶۲۵ سانتی‌متر می‌باشد.

متر: یکی از واحدهای ‌‌‌‌‌اندازه‌گیری در سیستم متریک، متر می‌باشد که برای‌‌‌‌‌ اندازه‌گیری طول بکار می‌رود. دسی‌متر: معادل ۰/۱ (یک دهم) متر می‌باشد. البته امروزه از دسی‌متر نیز برای عمل سیه‌بندی استفاده می‌شود (در چلّه‌کشی توضیح داده خواهد شد).

سانتی‌متر: معادل ۰/۰۱ (یک صدم) متر می‌باشد. میلی‌متر: معادل 0/001 (یک هزارم) متر می‌باشد. میکرون: معادل 1/1000 میلی‌متر می‌باشد. جدول تعداد ریشه در یک متر مربع با ذکر رجشمار با قبال و مقاط.