چاپ پارچه و رویۀ انجام آن

تولید طرحهای رنگی و نقوش روی پارچه به وسیلهٔ باسمه یا قالب ظاهراً در سدهٔ چهارم پیش از مسیح در هند بوجود آمده است. در کارنامه‌های چینی نوشته شده است که پارچه‌های چاپی از سال ۱۴۰ پیش از مسیح از هند به چین آورده شد. در زبان فارسی واژهٔ چیت به معنی پارچه‌های چاپی است و این واژه در اصل هندیست. استرابو Strabo مورخ رومی در اولین سالهای پس از میلاد مسیح نوشته است که در زمان وی پارچه‌های چاپی از هند به اسکندریه می‌رفت. کشفیاتی که در آثار باستانی مصر شده نشان می‌دهد که چیت تا سدهٔ چهار هم به بازارهای آنجا وارد می‌شده است. در دورهٔ ساسانیان چاپ روی پارچه در ایران تکامل یافت و روشهای نوینی در تزئین پارچه‌های پشمی و کتانی و ابریشمی ابداع گردید.

نخستین پارچه‌های چاپی در شمال اروپا از گورسنت کاساریوس اهل آرلس (St. Caesarius of Arles) (در حدود ۵۴۳ میلادی) بدست آمده است. این پارچه‌ها به سبک شرقی درست شده بود. بالاخره وقتی چاپ باسمه‌ای پارچه در اروپا متداول شد، روش آن با شرق فرق داشت. چیتساز اروپای قرون وسطی یعنی از سدهٔ سیزده به بعد، مادهٔ رنگی را که با چسب ویژه‌ای آمیخته کرده بود از قالبهای خود به پارچه منتقل می‌کرد. این مادهٔ رنگی به پارچه نفوذ نمی‌کرد و فقط روی آن نقش می‌بست. از سوی دیگر چیتسازی مشرقی رنگهای واقعی که تمام الیاف و پود پارچه را رنگ می‌کند به کار می‌برد. امروز سه روش که می‌توان جدا جدا و یا تواماً به کار برد وجود دارد:

۱. باسمه‌کار روی پارچه را، با آمیخته‌ای از خمیر کتیرا و یا موم،  مهر (باسمه) می‌زند. آنگاه پارچه را رنگ می‌زند؛ قسمت مهر شدهٔ آن سفید و بدون رنگ می‌ماند. سپس این مهر را می‌شویند و با رنگ دیگر همین کار را تکرار می‌کنند، گاهی رنگها، قسمتی روی هم قرار می‌گیرند بدین ترتیب نقشهای گوناگونی پدید می‌آید. این روش در ایران متداول بوده و هنوز هم برای بعضی از طرحها از آن استفاده می‌کنند.

۲. باسمه‌کار، دندانهٔ رنگ مانند زاج، کات یا صمغ گیاهی روی پارچه می‌زند. وقتی پارچه را با بعضی از مواد رنگ کنند رنگی روی این قسمت از مهر اثر کرده و ثابت می‌شود و وقتی پارچه را بشویند رنگ قسمتهای دیگر شسته شده و از بین می‌رود فقط این قسمت باقی می‌ماند. این روش مهمترین روشهاست و تا امروز هم به سبب دو رنگی که ضمن چاپ چیت باقی می‌ماند در ایران مرسوم است.

۳. باسمه‌کار رنگ را مستقیماً روی پارچه مهر (باسمه) می‌کند. پاره‌ای از رنگهای طبیعی قدیم را می‌توان به این شکل به کار برد، و همچنین تعدادی از رنگهای مصنوعی امروز را نیز می‌توان مستقیماً به کار برد و پیشه‌ور ایرانی این نوع رنگها را برای دو رنگ دیگر به کار می‌برد.

بیشتر چیتسازان ایران قالبساز استخدام می‌کنند و یا با قالبسازها که قالب را برای هر نقش تعمیر و آماده می‌کنند همکاری دارند. روشی که امروز بیشتر چیتسازان (قلمکارسازان) اصفهان؛ کاشان و یزد به کار می‌برند باسمهٔ چهار رنگ نامیده می‌شود. نقشه را به دقت به قطعاتی تقسیم می‌کنند مثل قطعهٔ میانه، حاشیه، گوشه و غیره، تا اینکه قلمکار بتواند اندازه قالبها را کوچک بگیرد. و چون تمام قسمتها به چهار رنگ مشکی، قرمز، آبی و زردرنگ می‌شود برای هر قسمتی چهار قالب باید درست شود. تصویر ۳۱۴ مجموعهٔ کامل قالبهایی که برای چاپ حاشیه روسری به کار برده می‌شود نشان می‌دهد. چاپ به طریق زیر انجام می‌گردد:

1. رنگ اول مشکی است. قالب آن را قالب مشکی یا سیاه می‌نامند. این قالب خطوط اصلی نقشه را نشان می‌دهد. ماده‌ای که با این قالب چاپ می‌شود کات آهن است که کار دندانه را انجام می‌دهد، و روناس را به رنگ ثابت سیاه مبدل می‌کند.

2. رنگ دوم قرمز است و با قالب چاپ می شود. آن را قالب قرمز یا لعاب می‌نامند. منطقه‌ای که باید رنگ قرمز زده شود معمولاً وسیعتر است و برای اینکه دندانه یکنواخت پخش شود قالبساز آنها را مجوف کرده و نوارهای نمد در میان آنها می‌گذارد. این نوارها مانند جعبهٔ مهر، دندانه را به خود می‌گیرد. دندانه‌ای که در این مرحله به کار برده می‌شود زاج سفید است، که روناس را به رنگ ثابت قرمز روشنی تبدیل می‌کند.

3. رنگ سوم آبی است. قالبی است که به کار برده می‌شود. قالب آبی یا دوت نامیده می‌شود، و رنگ نیلی را به حالت طبیعی گلوسیسید ایندوکسیل GlucisidIndoxyl روی پارچه می‌آورد.

4. رنگ چهارم زرد است و از رنگهایی است که دندانه ندارد و بسیار قدیمی است رنگ زرد ممکنست از رنگهای مصنوعی که امروز مستقیماً زیاد به کار برده می‌شود باشد. ردیف پایین تصویر ۳۱۴ قالب زرد را نشان می‌دهد.

چاپ چیت یا قلمکار شامل مراحل زیر است:

الف) پارچه‌ای که به کار برده می‌شود کرباس دستباف است. اگر قسمتی از طرح رنگی باشد همانطور که قبلاً گفتیم که زمینه نقش باید زرد باشد نه سفید، در آن صورت کرباس را در محلول پوست انار می‌جوشانند سپس آن را آب کشیده خشک می‌کنند.

ب) قلمکارساز جست خشک را به صورت توپ روی میز کارش که تخته کوتاهی است می‌گذارد. یک تکه از چیت را می‌کشد و روی تخته پهن می‌کند، نخستین قالب چاپ را برمی‌دارد، و از یک قدح که کنار اوست آن را با کات آهن مرطوب می‌کند. قدری کتیرا به این دندانه اضافه کرده‌اند که ضمن چاپ شره نکند (ندود). یک تکه پارچه (شال) روی قدح رنگ کشیده‌اند و دورهٔ آن را با نخ طوری بسته‌اند که پارچه فقط با دندانه تماس پیدا می‌کند، و بدین ترتیب قلمکارساز همیشه مقدار معینی رنگ خواهد داشت. قالب مرطوب را روی چیت گذاشته و با دست چپ خود را فشار می‌دهد و دست راست را به عنوان چکش به کار می‌برد و یک ضربه روی قالب می‌زند. البته برای اینکه دستش آسیب نبیند پارچهٔ پشمی یا نمد را چندلا کرده دست خود را با آن می‌پوشاند، این پارچه یا نمد را ترم می‌گویند. بار دیگر قالب را مرطوب کرده و دوباره آن را روی پارچه می‌گذارد و دقت می‌کند که لبهٔ قالب روی خال دفعهٔ قبل بیفتد و همینگونه کار را ادامه می‌دهد.

ج) پس از اینکه چاپ تمام قالبهای سیاه (مشکی) را کامل کرد قالب مربوط به دندانهٔ قرمز را به همان طریق پیش گفته در محلهای معین می‌زند و باز دقت می‌کند که چاپ روی خالهای قبلی باشد.

د) وقتی که تمام توپ پارچه دندانهٔ رنگ قرمز و سیاه خورد، همهٔ آن را به رنگرزخانه می‌برد و در محلول جوشان روناس فرو می‌برد. در همان حمام اول خطوط مربوط به قالب کات آهن، سیاه و خطوط مربوط به قالب زاج سفید، قرمز می‌گردند. در شستشوهای بعدی محلول اضافی روناس پاک شده پارچه را در آفتاب خشک کرده و دوباره به قلمکارساز می‌فرستند.

ه‍) رنگ نیلی را قالب آبی از ظرف رنگ به همان طریق پیش گفته برداشته و رنگ سوم را به کار می‌برد.

و) آخرین مرحله چاپ چیت، مهر زدن رنگ زرد است که به شکل رنگ آبی انجام می‌گیرد و بدین نحو عمل قلمکاری تمام می‌شود.

ز) پارچه را بار دیگر به رنگرزخانه می‌برند و در آنجا در آب می‌جوشانند تا رنگ آن ظاهر شود و وقتی در آفتاب پهن می‌کنند رنگ آن کامل می‌شود.

روش دیگری که برای به دست آوردن رنگ زرد زمینه که در بند الف گفتیم مرسوم است از اینقرار است: ۲۰ تا ۳۰ پارچه چیت رنگ شده را پس از خیساندن روی زمین پهن می‌کنند، و هر کدام را روی دیگری قرار می‌دهند و روی هر کدام را قدری گرد پوست انار نرم می‌ریزند بعد دیگری را روی آن می‌گذارند آنگاه کمی آب روی همه آن می‌پاشند و چندین ساعت به آن دست نمی‌زنند. پس از اینکه آنها را آب کشیدند در آفتاب خشک می‌کنند. این اقدام برای ثبوت رنگ بسیار سودمند است. در مراکز قلمکاری اصفهان و کاشان و یزد که از هر طرح و نقشه، در یک زمان به مقدار انبوه تولید می‌کنند، چیتسازان دسته‌دسته کار می‌کنند، هر دسته یک رنگ را چاپ می‌کند و برای رنگ بعدی آن را به دستهٔ دیگری می‌دهند.