پیشینۀ کاشی معرق در ایران

بنا به نظر ونیتیا پورتر (Venetia Porter) ( برای نخستین بار در آناتولی (ترکیه امروزی) در سده هفتم ه.ق، کاربرد فن کاشی معرق آغاز گردید، و یک سده بعد در ایران و آسیای مرکزی فراگیر شد. در بناهای ساخته شده در قونيه در نیمه سده هفتم ه.ق، است که برای اولین بار قطعات کاشی روی سطح وسیع دیوارها استفاده می‌شود. شواهد ذکر شده موجب طرح این پرسش می‌شوند که آیا ابداع فن معرق در آناتولی صورت گرفته، یا حمله مغولان به ایران موجب سوق دادن هنرمندان ایرانی به سوی آناتولی شده و باعث گردیده آنچه را که در هر حال در ایران انجام می‌دادند در آناتولی اجرا کنند. در هر حال با توجه به نمونه‌های اولیه باقی مانده، می‌توان گفت که استفاده از کاشی معرق طی دوره ایلخانی در ایران متداول گردید.

در دوران اولیه اسلامی تزیینات نمای خارجی بناها معمولا آجرکاری و گچ‌بری بود. اوج این هنر در سده‌های چهارم و پنجم ه.ق، بود. بهره‌گیری از کاشی در آرایش بناها ابتدا در تلفیق با گچ‌بری آغاز شد و به تدریج توسعه یافت و تکمیل گردید. قرار دادن قطعات کاشی در کنار قطعات گچ‌بری به اشکال مختلف به ویژه طرح‌های هندسی استادکاران را قادر ساخت که تحولی دیگر در توسعه کاشیکاری به عمل آورند. در اواخر سده ششم ه.ق، نوعی کاشیکاری یا تزیین دو رنگ به آرایه‌های معماری افزوده شد. این شیوه تزئین که ترکیبی از کاشی فیروزه‌ای و آجر می‌باشد به تدریج از قرن ششم تا هشتم ه.ق، کامل شده است. بنا به ضرورت‌های تزیین، نیاز به تراشیدن آجرها یا کاشی‌ها به اجزای کوچکتر پیش آمد. این اجزای کوچکتر، بر حسب طرح‌های تزیینی، در کنار هم چیده می‌شد. به تدریج طرح‌های هندسی در این کار کنار گذاشته و طرح‌هایی مشتمل بر خطوط منحنی گاه بسیار ماهرانه به کار گرفته شد.

معرق کاشی- آجر در ابتدا دارای محدودیت رنگی بوده و تنها از رنگ فیروزه‌ای استفاده می‌شده است که در این دوره کاشی در ترکیب با آجر (مثل گنبد سرخ، مدور و کبود مراغه مربوط به سده ششم ه.ق) و گچ (مقبره خواجه اتابک کرمان مربوط به سده پنجم ه.ق، و مسجد جامع فریومد مربوط به سده ششم ه.ق) و تنها در بعضی قسمت‌های بنا به کار می‌رفته، اما، به تدریج تنوع رنگی پیدا کرده و در بیشتر بخش‌های خارجی بنا استفاده شده اند.

اولین بنایی که از کاشی معرق استفاده کرده‌اند، قبه سبز کرمان مربوط به قرن هفتم ه.ق، (حدود سال ۶۳۰ ه.ق) است. اگر تاريخ ذکر شده صحیح باشد قبه سبز جزء اولین بناهایی است که از تزئینات کاشی معرق استفاده کرده‌اند. طبق نظر پیرنیا: «کاشی معرق بنای قبه سبز قدیمی‌‌ترین ‌‌کاشیکاری ایران است.»، اما، در اواخر دوره ایلخانیان و آغاز عهد تیموریان است که هنر کاشیکاری با سابقه‌ای در حدود سه قرن، به زیباترین شکل خود یعنی کاشی معرق نمایان گردید.

نمونه‌های اولیه در دوره مغولان به این صورت ساخته می‌شد که قطعات کاشی فیروزه‌ای را در محل اتصالات آجری جای می‌دادند. قطعات به جا مانده از غازانیه و ربع رشیدی در تبریز نشان می‌دهد که از سال ۵۷۰۰ ه.ق.، هم فن و هم انتخاب رنگ، به مرحله کاشی معرق سرتاسری ارتقاء یافته بود، بدین ترتیب که قطعات را با شکل‌های مختلفی از کاشی‌های تکرنگ می‌بریدند و به گونه‌ی کنار هم می‌چیدند که طرح از پیش طراحی شده را تشکیل دهند. در دوره ایلخانی فن کاشی معرق رشد و پیشرفت قابل توجهی می‌کند، چنان که گنبد سلطانیه و مزار شیخ عبدالصمد نطنزی اصفهانی در نطنز به سبب فن‌های به کار رفته در آنها برای ردیابی سیر تکوین کاشی معرق در سده‌ی هشتم ه.ق.، از بناهای مهم و کلیدی محسوب می‌شوند.

در مقبره اولجایتو چیرگی جدید روش کاشیکاری معرق و استفاده از این تکنیک به اوج خود رسیده بود. با آگاهی کامل از امکانات پدید آمده، معرق‌ها می‌توانستند در شیوه‌های متنوع و طرح‌ها و نقوش متعدد، در سطوح خارجی و داخلی، مورد استفاده قرار گیرند و به این ترتیب، صحنه‌‌هایی بدیع و چشم نواز به وجود می‌آمد.

در دوره ایلخانیان از فن کاشی معرق در بخش‌های مختلفی از بنا استفاده کرده‌اند؛ در ساخت مقرنس، کتیبه، در تزئین ساقه گنبد، محراب و سردر ورودی و غیره، طرح‌های گیاهی، گره‌های هندسی، کتیبه‌های غیر نوشتاری و کتیبه‌های نوشتاری را با محدودیت رنگی به کار برده‌اند. در واقع در دوره تیموری و صفوی است که گسترش رنگ در کاشی معرق دیده می‌شود. نتیجه، آنکه فن کاشی معرق از دوره ایلخانی به صورت جدی مطرح می‌شود و در بناهای مختلف مثل؛ مساجد، بناهای آرامگاهی و مدارس یافت می‌شود. از بناهای مهم و کلیدی دوره ایلخانی که در آن از فن کاشی معرق استفاده شده می‌توان به گنبد سلطانیه، گنبد غفاریه، برج سلطان حیدر، مقبره بابا قاسم اصفهان، مدرسه امامی اصفهان، مسجد جامع ورامین و مسجد جامع اشترجان اشاره کرد.

از بناهای دوره تیموری که اوج هنر کاشی معرق را به نمایش می‌گذارند می‌توان به مجموعه گوهرشاد مشهد و مدرسه غیاثیه خرگرد اشاره کرد. بناهایی مثل؛ مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام اصفهان، مدرسه چهار باغ که شاهکارهای معماری اصفهان در عهد صفوی شمرده می‌شوند، دارای تزئینات کاشی معرق هستند. به طور کلی می‌توان گفت شکوفایی هنر کاشی معرق متعلق به دوره تیموری و صفوی است.

کاشی معرق تکنیک بسیار وقت‌گیری است، با این وجود، از آنجایی که تکنیک اصیلی بوده و صنعتگران شایسته و حرفه‌ای را می‌طلبد، درست تا سده نوزدهم / سیزدهم در آسیای میانه و ایران از آن استفاده می‌شد. حتی امروزه در ایران، آسیای میانه و افغانستان صنعتگران استفاده از این تکنیک را برای نصب دوباره کاشی‌ها در محل اولیه بر روی بناهای تاریخی ادامه می‌دهند.

تعریف معرق و کاشی معرق

در فرهنگ معین معرق را اینگونه شرح می‌دهند: «قسمی کاشی مرکب از قطعات مختلف ریز ریز که آنها را بر حسب نقش مورد نظر بریده و کنار هم قرار دهند». در لغت‌نامه دهخدا برای کلمه معرق: «کاشی معرق؛ قسمی از خشت کاشی منقش که نقش‌ها را مانند عرق در آن قرار داده‌اند.

«کلمه معرق، که شاید از واژه معرق گرفته شده باشد، عبارت از این است که سنگ‌های رنگینی در میان حاشیه‌های گچ یا آجر غرق کنند».

«این هنر عبارت است از بریدن قطعات کوچک و بزرگ سفال لعابدار به اندازه‌های مختلف طبق طرح و نقشه‌ای که قبلا تهیه شده و از مجموع آن قطعات که پهلوی هم یا در میان یکدیگر چیده می‌شود، بوجود آمده و بوسیله گچ که پشت آن ریخته می‌شود قطعات مزبور بهم می‌چسبد»

«کاشی معرق اصطلاحا به قطعات کاشی ریز و درشتی گفته می‌شود که استادکار بنا به طرح خود به وسیله‌ی تراش دادن به کاشی جسمی یا گلی می‌سازد».

«معرق کاری عبارت است از قطعه‌های بریده شده کاشی که از نقوش مختلف و رنگ‌های متفاوت تراشیده و کنار یکدیگر به شکل قطعه‌ای بزرگ در آمده و روی دیوار نصب می‌شود».