پیشینۀ هنر قلمزنی در ایران (بخش دوم)

هنر قلمزنی در دورهٔ مادها

آثار قلمزنی اندکی از دوره مادها - که در سدهٔ هفتم ق. م در شمال ایران روی کار آمدند - به یادگار مانده است. اشیای به دست آمده از آذربایجان حاکی از این است که از نفوذ سکاها به تدریج کاسته شده و سبک مادها در این زمان جای آن را گرفته است. اگرچه مادهای اسکان یافته در هرسین کرمانشاه از مفرغ‌کاران حمایت کرده و تعدادی از آثار مفرغی را همراه متوفیان خود به گور گذاشته‌اند، امّا بی‌تردید خود مبتكر آن نوع مفرغ‌کاری نبوده‌اند و صرفاً مفرغ‌کاری لرستان را تقلید کرده و در کارهای خود مورد استفاده قرار داده‌اند. مدارک فلزی به دست آمده از زمان مادها به ویژه در قرن شش و هفت پیش از میلاد، اشیای زیویه از توابع سنندج است که در میان آنها آثاری از طلا و نقره و وسایل زینتی و زیورآلاتی، چون جام طلا و مجسمه‌‌هایی از حیوانات به سبک‌‌های آشوری و سکایی و ... به چشم می‌خورد 

گردن‌بند هلالی شکل از طلا، سینه‌بند طلا از زیویه، هزاره اول ق.م، موزه ملّی ایران مزیّن به دو ردیف صحنه‌‌های عریض با چهار نقش برجسته از حیوانات گوناگون که رو به سوی درخت نمادین در وسط دارند، نقوش درخت، قوچ، گاو بالدار با صورت انسانی اشکال اسطوره‌ای و میوه‌‌های کاج، ویژگی‌‌های هنر سکایی دارند که ملهم از هنر آشوری است، نقوش این سینه‌بند و دستبندها به شیوه قلمزنی و برجسته‌کاری با چکش و قلم اجرا شده است.

هنر قلمزنی در دورهٔ هخامنشی

با روی کار آمدن پارس‌‌ها و تشکیل حکومت هخامنشی (۳۳۰-۵۵۰ ق.م) هنر قلمزنی تحول یافت و از جایگاه ویژه‌ای برخوردار شد و بر ادوار پس از خود تأثیر گذاشت. اشیای قلمزنی بسیاری از زمان هخامنشی در مکان‌های گوناگون، چه از طریق کاوش‌‌های علمی و چه به صورت کشف اتفاقی به دست آمده که عبارت‌اند از: شوش، گنجینه جیحون و همدان؛ که دو مورد اخیر به صورت اتفاقی به دست آمده‌اند.

دوره هخامنشی، اوج هنر فلزکاری در زمینه‌‌های ریخته‌گری، چکش‌کاری، ترصیع و ... است. در نقوش برجسته تخت جمشید آثار و نشانه‌‌هایی به شکل ظروف در دست هدیه آورندگان و اسلحه در دست سربازان دیده می‌شود. برخی از اشیا در موزه‌‌ها وجود دارد که حاکی از قلمزنی در این دوره است. به دنبال حمله اسکندر و به آتش کشیدن تخت جمشید، گنجینه‌‌های موجود در آن به آتش کشیده شد و همچنین اشیا و ابزار فلزی بسیاری از آن زمان به دستور اسکندر ذوب و به سکه تبدیل شد، به همین سبب آثار زیادی از قلمزنی دوره هخامنشی به دست ما نرسیده است.

پلاک مفرغی با نقش گاو بالدار، دوره هخامنشی، موزه ملّی ایران انواع فلزاتی چون مفرغ، طلا، نقره و آهن در این دوره از مناطق مختلف برای تخت جمشید آورده می‌شد که حاکی از استفاده زیاد از اشیای فلزی و هنر قلمزنی با نقوش بسیار زیبای هخامنشی است که عبارت‌اند از طوق گردن، سینه‌بند، گوشواره و ... . از جمله اشیای شناخته شده قلمزنی دوره هخامنشی دو لوح سیمین به وزن ۴ کیلوگرم و زرّین به ابعاد ۳۳ × ۳۳ به قطر ۱۵ میلی‌متر به وزن ۵ کیلوگرم است که در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود. اشیای به دست آمده از سواحل رود جیحون در نزدیک بلخ در ترکستان یا ماوراءالنهر چون گردونه زرین که به وسیله دو اسب کشیده می‌شود و دو نفر بر این گردونه سوارند، در قرن پنجم ق. م ساخته شده که از اشیای نفیس موزهٔ بریتانیاست.

در زمان هخامنشی برای ساخت فرم و شکل اشیا و همچنین قلمزنی آنها از دو شیوه؛ ریخته‌گری یا قالب‌ریزی و چکش‌کاری استفاده می‌شده. مجسمه سه شیر مفرغی، ریخته‌گری، حکاکی و قلمزنی شده دورهٔ هخامنشی که از تخت جمشید به دست آمده است.

تنوع در فرم‌‌های ظروف این دوره فراوان است و از جنبه اشکال تزیینی نیز به شیوه‌‌های مختلف اجرا شده‌اند که عبارت‌اند از: ظروف مثل کوزه، جام بشقاب، ریتون از جنس طلا و نقره، سلاح‌ها و زیورآلات، روکش درها و کتیبه‌ها. ظروف اکثراً به شکل کوزه و از جنس نقره، با بدنه مخروطی و شیارهای عمودی موازی با دو دسته به شکل حیوان به عقب برگشته که حیوانات شبیه بز کوهی، اسب و ... هستند که در نقوش تخت جمشید در دست هدیه آورندگان دیده می‌شود.

کاسه‌‌ها دارای کف و بدنه پهن و لبه تخت به خارج برگشته‌اند که با گل‌‌های کوکب و گلبرگ‌‌های بزرگ که سطح بدنه را در بر گرفته و کف آنها دارای نقوش بادامی شکل است که با تصاویر حیواناتی چون بز کوهی مزیّن شده‌اند. نقش مایه‌‌های تزیینی هنر قلمزنی این دوره اکثراً به اشکال حیوانات و جانوران و نقوش گیاهی چون؛ برگ‌‌های نخل، گل‌‌ها و غنچه‌‌های لوتوس وگل و گلبرگ‌ها و شیارهای افقی است. زیورآلات مثل؛ دستبند، گردن‌بند، گوشواره که با فیروزه، لاجورد، زُمرد، کریستال، يشم و عقیق مرصع‌کاری و روکش درهای چوبی از نقره یا مفرغ قلمزنی شده‌اند. کوزه یا تنگ فلزی با دو دسته به شکل بز شاخدار با شاخ‌‌های برگشته و دست‌‌های جمع شده از دوره هخامنشی از همدان به دست آمده.

هنر قلمزنی در دورهٔ سلوکی

در دورهٔ سلوکی با ساخت شهرهای جدیدی مانند مرو و نسا و انتقال کارگاه‌‌های هنری به این شهرها، هنر قلمزنی با تأثیرپذیری از هنر هلنی ادامه یافت. به گونه‌ای که تأثیر هنر یونانی در فلزکاری این زمان کاملاً مشهود است، در کاوش‌های باستان‌شناسی در این دو شهر، آثاری از هنر فلزکاری و قلمزنی به دست آمده است.

تعدادی از ظروف در این دوره به دست آمده که حاکی از تلفيق نقوش هنر یونانی و ایرانی است. پلاک فلزی به دست آمده از دوره سلوکی از جنس مفرغ که قلمزنی و حکاکی شده و متأثر از نقوش یونانی است. ريتون طلای هخامنشی به دست آمده از همدان به شکل شیر بالدار که در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود. همچنین مجسمه مفرغی از انسان به سبک یونانی که شبه مشعل در یک دست دارد و دست دیگر آن شکسته و کلاه تاجی بر سر و گیسوان آویخته در گردن دارد که به شکل ریخته‌گری اجرا شده است. پلاک دوره سلوکی که از مسجد سلیمان به دست آمده است و مجسمه مفرغی، دوره سلوکی به دست آمده از نهاوند، و در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود.

هنر قلمزنی در دورهٔ اشکانی

با روی کار آمدن پارت‌‌ها در سال ۲۵۰ ق.م تا ۲۲۴ میلادی هنر قلمزنی با همان شیوه هخامنشی با اندک تغییری به عمر خود ادامه داد. با وجود تأثیرپذیری هنر قلمزنی ایران از موتیف‌‌های دوره سلوکی و هلنی با بررسی هنر قلمزنی دوره اشکانی می‌توان دریافت که هنر قلمزنی دوره اشکانی اکثراً تحت تأثیر دورهٔ هخامنشی است، تا هنر یونانی؛ و شکل، تقریباً همان اشکالی است که در دورهٔ هخامنشی متداول بود و تنها تغییرات جزیی در نقش آنها دیده می‌شود، به عنوان مثال، نقوشی به شکل قلب، جای نقوش تخم مرغی شکل هخامنشی را گرفته و گلبرگ‌‌های لوتوس باریک‌تر و نوک‌تیزتر شده‌اند.

ساخت مجسمه‌‌ها و پیکره‌‌ها از جنس طلا و نقره و مفرغ به شیوه ریخته‌گری در دورهٔ اشکانی از رونق ویژه‌ای برخوردار شد و زیورآلات مرصع با سنگ‌‌های قیمتی با همان شیوهٔ هخامنشی ادامه یافت. در این دوره به دلیل هجوم اسکندر آثار هنری مهمی در دست نیست و به سبب هرج و مرج و کم توجّهی پارتیان به هنر، تنها در اواخر این دوره ساخت آثار قلمزنی رو به رشد نهاد و نمونه‌‌های آن مجسمه‌‌های مفرغی در گورهای شمی در نزدیک مال‌میر خوزستان.

پلاک مدور نقره‌ای، دوره اشکانی از املش گیلان به دست آمده و در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود. است، که ترکیبی از هنر یونانی از جمله سرِ مجسمه و هنر بومی ایرانی در ساخت تنهٔ آن که به کارهای برجسته‌سازی زمان ساسانی شباهت کامل دارد. از جمله دیگر آثار هنری این دوره دو کاسه با نقوش برجسته، یکی نقره‌ای در موزه برلین و دیگری طلایی با نقوش بسیار زیبا در موزهٔ آرمیتاژ نگهداری می‌شود، و یک پلاک مدور نقره‌ای که دارای نقوش زنجیره‌ای در حاشیه و نقش ستاره چهارپر در وسط؛ و نقطه‌چین‌‌هایی برجسته سه‌تایی با نقوش نقطه‌چین کوچک در اطراف است که به شیوهٔ ریخته‌گری و قلمزنی اجرا شده است. در این دوره اکثراً در جواهرسازی و مرصع‌کاری از قلمزنی فلز استفاده می‌شد و این هنر رشد چشم‌گیر و قابل توجهی داشت.

هنر قلمزنی در دورهٔ ساسانی

با به قدرت رسیدن ساسانیان و تشکیل حکومت آنان به دست اردشیر بابکان در سال ۲۲۴ تا ۶۵۰ میلادی و گسترش سرزمین‌‌های تحت سلطه آنان، با تولید و ساخت اشیای فراوان هنری از جمله فلزی؛ و گسترش تجارت میان ایران، یونان و روم ساخت اشیای قلمزنی از رونق زیادی برخوردار شد و این امر سبب تأثیر موتیف‌‌های هنری روم به هنر ایران به ویژه بر روی ظروف نقره‌ای شد، از جمله تصاویر زنان در حال رقص که در حالت‌‌ها و اشکال گوناگون تکرار شد.

نمونه ظرف نقره‌ای بیضی شکل لب شکسته که در داخل آن نقش دو زن ایستاده و دو درخت در دو دست داخل نوار مطلا وجود دارد که برگرفته از نقوش یونانی است. به دلیل توجه درباریان ساسانی به اشیای هنری، هنر در این دوره در اختیار درباریان قرار گرفت و هنر مردمی نیز متأثر از هنر درباری است. اشیای به جا مانده از این دوره اکثراً از جنس نقره است.

ظرف نقره‌ای بیضی شکل، احتمالاً از دورهٔ ساسانی، از همدان به دست آمده در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود که گاهی با طلا ترصیع شده‌اند. آثار هنری قلمزنی به دست آمده از این دوره به ویژه آثار زرّین و سیمین، مهارت ویژه هنرمندان را نمایان می‌سازد. ظروف قلمزنی شده این زمان به شکل بشقاب، کاسه، تنگ، ریتون، ظروف کشکولی با نقوش متنوع و ظریف به شکل مجسمه حیوانات است. بشقاب‌‌ها اکثراً دارای نقوش با تصاویر شکار شاهان شاه یا ملکه بر تخت نشسته و ملازمان با حیوانات ترکیبی است. ظرف نقره‌ای نقش برجسته سوار در حال تیراندازی به شیر و یک شیر دیگر در زیر پای اسب به قطر ۶/۲۸ سانتی‌متر از دوره ساسانی در نزدیک ساری به دست آمده است که به شیوه برجسته‌کاری و قلمزنی اجرا شده است.

بشقاب نقره از دوره ساسانی که در ساری به دست آمده و در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود. نقش زمینه‌‌های ظروف بیشتر با نقوش گیاهی؛ مثل برگ مو، پیچک و نقوش به شکل قلب گل انار که در دوره اشکانی تحت تأثیر هنر هلنی با نقوش و موتیف‌‌های ایرانی تلفیق شده است. در این اشیاء گاه نقوش انسانی، و حیوانی چون پرندگان و بوته‌‌های انار و میوه درختان مزین شده‌اند.

در سایر ظروف نقوش ویژه درباریان مثل، نوازندگان و رقاصان بر روی زمینه این نقوش جای گرفته‌اند. جام نقره‌ای که درون آن ساده است و در سطح خارجی آن نقوش برجسته چهار رامشگر دیده می‌شود و در وسط یک مرغ کاکل به سر با منقار بلند نقش شده. این جام مربوط به دوره ساسانی است و از نقده به دست آمده است. همچنین بشقاب نقره‌ای که داخل آن مطلا است و در قسمت داخل نقش شش گل برگ به چشم می‌خورد و در حاشیه و در وسط نقش گل رز یا حاشیه زنجیره‌ای دیده می‌شود. در نوار وسط ظرف نقش برجسته گل رز و حاشیه زنجیره‌ای وجود دارد. این بشقاب احتمالاً مربوط به دوره ساسانی است و از همدان به دست آمده. هر دو ظرف به شیوه ریخته‌گری و قلمزنی اجرا شده‌اند. ظروف نقره‌ای دوره ساسانی که از نقده به دست آمده و در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود.

اکثر ظروف ساخته شده در دوره ساسانی در مرزهای خارج از ایران کنونی به دست آمده‌اند؛ و تعدادشان اندک است و احتمالاً در نبردهای میان ایران و روم و نیز حمله اعراب تعداد زیادی از این اشیا به غارت رفته‌اند. در این دوره هنرمندان با زراندودکردن ظروف نقره‌ای و روکش کردن غلاف چوبی شمشیرها، دهانه اسب و روکش و مرصع‌کاری کمربند و همچنین با قلمزنی آثار فلزی و مفرغی به این هنر رونق بخشیدند؛ و اشیای متعدد چون جنگ‌افزار، مجسمه، قطعات پایه تخت به شکل حيوانات ترکیبی با سر پرنده ساختند و این هنر را به اوج اعتلای خود رساندند.

در دوره ساسانی ساخت اشیا به سه طریق زیر انجام می‌شد:

۱. به وسیله چکش‌کاری بر ورق سرد.

۲. به وسیله ریختگی و ساخت ظروف آستردار از ورق.

۳. تراش با چرخ که احتمالاً با الگوپذیری از چرخ سفالگری توانسته بودند. چرخ تراش فلزات تهیه کنند و به وسیله آن آثار بسیار ظریف و سبک می‌ساختند و پس از اتمام ساخت حجم ظرف، اثر قلمزنی و حکاکی می‌شده است. شیوه ساخت این گونه بود که ورق نقره و مس یا طلا را مسطح می‌کردند و به وسیله چکش‌کاری و یا با کاربرد قالب‌‌های محدب و سایر قالب‌ها، ابزار فلزی ساخته می‌شد. یا این که به شیوه قالب‌گیری، ابتدا شکل یا مدل ظروف نقره را از گِل یا موم می‌ساختند سپس قالب را در محفظه پُر از خاک رس بسیار نرم قرار داده و نقره مذاب درون آن می‌ریختند، حرارت فلز مذاب، موم را ذوب می‌کرد و پس از خنک شدن شیء آن را پرداخت می‌کردند و بعد تزیینات را به وسیله قلمزنی و حکاکی روی آن انجام می‌دادند. با توجّه به گسترش هنر قلمزنی در دوره ساسانی که حاکی از پیشرفت تکنیک ساخت و شیوه‌‌های متنوع تزیینی ظروف قلمزنی است و نیز بررسی اشیای فلزی دوره اسلامی می‌توان دریافت که هنر قلمزنی دوره ساسانی در دوره اسلامی ادامه یافته و اساس هنر قلمزنی دوره اسلامی بر مبنای دوره ساسانی قرار گرفته است.

هنر قلمزنی در دورهٔ اسلامی

با ورود دین مبین اسلام به ایران و پذیرش آن توسط ایرانیان، هنرمندان تحت تأثير آیین همه جانبه‌نگر جدید قرار گرفتند و با تداوم هنر ساسانی، با توجّه به حرمت استفاده از طلا و نقره، ظروف ساخته شده در اوایل این دوره بسیار اندک است و در فرجام از این دو فلز گرانبها برای ترصیع فلزات دیگر مثل مفرغ و آهن استفاده شده است. در قرون اولیه اسلامی، اعراب که خود هنر خاصی نداشتند، هنر قلمزنی دوره ساسانی را مورد تقلید قرار داده و در سده‌‌های بعد در اثر علاقهٔ هنرمندان ایرانی به مذهب و گرایش آنان به دین اسلام، با تأثیرپذیری از آرا و عقاید اسلام، در خلق آثار فلزی استفاده کردند.

از جمله با استفاده از خطوط کوفی در حکاکی آیات و احادیث و ... بر روی فلز، جلوهٔ بیشتری به این هنر بخشیدند. در دوره سامانیان هنر قلمزنی در اثر تبادلات تجاری به سایر ممالک اسلامی راه یافت. آثار این زمان به دلیل حرمت طلا و نقره اکثراً از مس، مفرغ، آهن، برنج و روی ساخته و تزیین می‌شد. در سده‌‌های اولیه اسلامی فلز اصلی مورد مصرف فلزکاران اسلامي مفرغ بود اما از قرن پنجم قمری کاربرد فلز برنج متداول شد. اشیای قلمزنی شده دوران دیلمیان در موزه‌‌های ایران از جمله آثار معروف این دوره است.

از سده‌‌های اولیه تا قرون سوم و چهارم قمری اشیای فلزی در ایران به سبک زمان ساسانی ساخته می‌شد. در قرن چهارم قمری به ساخت اشیای قلمزنی توجّه بیشتری شد و ظروف به صورت ساده و بی‌پیرایه در زندگی روزمرهٔ مردم کاربرد یافت. در این دوران به تدریج از نظر ساخت شکل و تزیینات در هنر قلمزنی اسلامی تغییراتی ایجاد شد و این هنر در خراسان رشد چشم‌گیری داشت. مکتب قلمزنی خراسان در سدهٔ چهارم قمری شکل گرفت و در دورهٔ سلجوقی به اوج کمال خود رسید.