پیشینۀ منبت‌کاری

کلمه‎ی منبت به معنی کنده کاری روی چوب می‌باشد و منبت کار کسی است که روی چوب عمل کنده کاری را انجام می دهد.

این فن سابقه ای بسیار طولانی دارد تا حدی که آغاز تاریخ منبت را می توان به زمانی که انسان برای اولین بار با ابزارهای تیز و برنده آشنا و چوب را تراش داده است نسبت داد. منبت کاری در ایران پیشینه ای بسیار طولانی دارد و یادگاری از دوران گذشته می باشد، شاید بتوان گفت که تاریخ منبت کاری در ایران به زمانی می رسد که ایرانیان با مصرف چوب آشنا شده و در واقع منبت کاری را نمی توان جدا از تاریخ استفادهی چوب دانست و برای رسیدن به مراحل تکاملی فعلی راهی بس طولانی را پیموده است.

آن چه که از تحقیق و یافته های دانشمندان باستان شناسی و مورخ می توان فهمید این است که استفاده‌ از چوب در ایران به دوران عصر حجر مربوط می شود. استفاده از چوب برای ساخت خانه ها توسط مردم بومی ایران قبل از مهاجرت آریایی ها به ایران را مربوط به 4200 سال قبل از میلاد مسیح می دانند.

قطعات چوبی که در یکی از مقبره های شهرستان فسا در استان فارسی مربوط به 5000 سال قبل بدست آمده است نشان دهنده‌ی این است که ایرانیان باستان از چوب برای ساخت ابزارهای مختلف استفاده می کرده‌اند.استفاده از چوب در دوران مختلف در ایران مرسوم بوده و در کشاورزی و خانه سازی و همچنین ساخت آلات و ابزار استفاده می شده است.

از ظهور سلجوقیان تدریجاً استفاده از چوب، شکل عوض کرده و کنده کاری روی چوب مرسوم شد که متأسفانه نمونه های چندانی از هنر صنعت چوب در این دوره در دست نیست ولی با توجه به دو قطعه از یک منبر ساخت قرن ۱۲ میلادی یعنی حدود اواخر دورهی سلجوقیان است که هم اینک در موزه نگهداری می شود، که نشان می دهد تزئین چوب با گل و بوته های برجسته و فرو رفته (شبیه به منبت امروزی) رواج داشته است.

آثار صنعت منبت کاری در دوره‌ی چنگیز و تیمور نسبتاً بیشتر است و نقوش ایرانی و طرح‌های چینی فراوان به چشم می خورد، از آثار این دوره می‌توان منبر مسجد نائین به تاریخ سال ۷۱۱ هجری قمری و با اشکال هندسی و برگهای مدور تزئین شده و نیز مرقد حضرت عبدالعظیم در شهر ری را نام برد.

در عصر تیموریان شیوه‌ی منبت‌کاران دوره‌ی مغول ها ادامه یافت و از نمونه های خوب این دوره دو لنگه در متعلق به نیمه های دوم قرن پانزدهم میلادی (قرن ۹ هجری قمری) قابل توجه است که در موزه‌ی متروپولیتین نگهداری می شود. رویه‌ی این دولنگه در به قطعات مربع تقسیم و داخل هرکدام نیز تقسیمات دیگری شده و تزئینات آن عبارت است از اشکال هندسی و برگهای ظریفی که معمولا تذهیب کاران دورهی تیموری از آنها استفاده می کردند.

در دوره‌ی زندیه و قاجار منبت‌کاری رو به انحطاط رفته و ساختن درهای منبت و قطعات بزرگ جای خود را به قطعات کوچکتر مانند رحل قران و قاب آئینه داد. به طور کلی آثار معتبری از گذشتگان در دست نیست و علت آن امر را می توان عمر کوتاه چوب که به مرور از بین می رود و همچنین عدم نگهداری درست وسایل چوبی به دلیل نبودن مواد و وسایل حفاظتی (مانند لاکها و رنگ هایی که امروزه استفاده می شود) دانست. ولی با اینحال آثار نسبتاً قدیمی از منبت کاری در کشور ما به جای مانده که بیشتر برروی در مقبره ها، منا بر و در مساجد انجام شده و دلیل سالم ماندن آنها نیز به خاطر احترام مذهبی مردم به این اماکن می‌باشد که قدمت بعضی از آنها تا 1000 سال هم می رسد. در حال حاضر منبت‌کاری در گوشه و کنار ایران رواج دارد و می‌توان گفت که در شهرهای تهران، اصفهان، شیراز، آباده، شاهرود و...نسبتاً منبت‌کاری بیشتر انجام می‌شود.

طرح های اصیل ایرانی که شامل اسلیمی ها، ختایی، گل و بوته، گل و مرغ و... می باشد که تدریجاً انواع طرحهای خارجی مانند گوشواره ای، فرشته ای، و... جای آنها را می گیرند.