پیشینه و منابع پوست و چرم در جهان

پوست حیوانات از جمله نخستین مواد اولیه‌ای بود که بشر اولیه برای تهیه پوشاک و ابزار مورد کاربرد قرار داد. اما این پوست به شکل طبیعی خود دشواری‌هایی را به همراه داشت. تا هنگامی که تازه بود، نمناک و تر بود. اگر نمناک باقی می‌ماند فاسد و متعفن می‌شد و از بین می‌رفت.

اگر هم خشک می‌شد، هر چند سالم می‌ماند لیکن تبدیل به جسمی سخت و غیر قابل انعطاف می‌گردید و در صورت دوباره مرطوب شدن، فساد آن از سر گرفته می‌شد. از همین رو بشر به تدریج دباغی را ابداع کرد. در دباغی سنتی از عصاره به دست آمده از برگ و چوب درختان و روغن‌های گیاهی و حیوانی و نمک‌هایی مانند زاج سفید استفاده می‌شد. از سویی در دباغی نوین افزون بر گسترش روش‌های سنتی از شیوه‌های تازه‌تری مانند استفاده از نمک‌های کروم به جای زاج دباغی آلدئیدی و استفاده از مواد دباغی سنتزی به کار گرفته می‌شود.

همان‌گونه که گفتیم، صنعت چرم‌سازی حتا امروز هم پس از گذران نزدیک به یک سده از عمر آن و با توجه به تحقیقات علمی انجام شده به منظور کمک به این صنعت هنوز، هنری شگفت‌آور به شمار می‌رود و همانگونه که آمد، شناخت ویژگی‌های منحصر بفرد چرم علیرغم انواع گوناگون آن میسر می‌باشد. این خواص قابل اندازه‌گیری نیز هستند و در چنین روندی چرم‌سازی همواره از مرزهای هنر فراتر رفته و به محدوده علم نزدیکتر می‌گردد. بازخوانی کردن تاریخچه چرم‌سازی به روشنی به ما نشان می‌دهد که چگونه یاری گرفتن از دانش‌های روز همانند یک نظام کلی پیشرفت‌های بزرگی را برای صنعت نوین چرم‌سازی فراهم آورده است.

می توان گفت، این خود نشان اعتبار چرم سازان تجربی است که از گذشته دیرین از راه مشاهدات، صبورانه تحولات و اصلاحاتی را در محصولات خود به وجود آورده‌اند. پیش از فرا رسیدن قرن بیستم، سرعت دگرگونی‌های اساسی که بتواند تحولی را در روند صنعت چرم‌سازی ایجاد کنند، بسیار کند بود به گونه‌ای که حتا در قرن نوزدهم نیز امید چندانی در این زمینه وجود نداشت . می‌توان گفت: برای هزاران سال مواد اولیه قابل رقابت با چرم وجود داشته است ولی برای تبدیل و جانشین ساختن و اثبات سود بخش بودن آن نیاز به تغییرات و آزمایشهای دراز مدتی داشت.

از همین رو پس گذران روندی سراسر رقابت را با صنعت آغاز نمود رقابتی که با کاربرد علم همراه بود و خود منجر به تولید مصنوعی مواد قابل جایگزین شونده گشت . این رقابت تنها از طریق کاربرد علم در تحقیق و صنعت و به کار گرفتن کامل ساختمان پوست میسر می‌باشد.

خصوصیات مفید پوست که حتی در حال حاضر نیز قابل مقایسه با مواد مصنوعی ساخته شده نمی‌باشد باعث شد تا چرم مقام خود را از دوران گذشته تا به امروز حفظ کند. دو خاصیت مهم را می‌توان در محصولات ساخته شده به عنوان خواص مورد نظر ناشی از صنعت چرم‌سازی مشخص نمود. اولین خاصیت توانایی این محصول برای بر آوردن هدف مورد نظر قابلیت انعطاف آن برای وظائف دیگر است و دومین خاصیت زیبایی محصول ساخته شده و راحتی در مصرف آن است.

سوالی که مطرح است این می‌باشد که با توجه به اینکه علم شیمی پایه و اساس چرم‌سازی محسوب می‌گردد چرا تابع اصلاحات تجربی و ابتدایی چرم گردیده است. اول اینکه عملیات چرم‌سازی به اندازه‌ای پیچیده است که توضیح کامل پیرامون تمامی مراحل دشوار است بدین جهت تجربه تنها معیار سالم قضاوت است.

دلیل دوم اینکه روش علمی بکندی تاثیر خود را بخشیده است، مشکل اندازه‌گیری کیفیت و ارزش محصول است توده چرم توسط مشاهده یا لمس کردن دسته‌بندی و کنترل می‌شود در حالی که موفقیت یک روش علمی بر پایه اندازه‌گیری غیر کمی یا کیفی استوار است. تاریخچه نوین چرم و پوست در ایران صنعت چرم‌سازی در ایران جایگاهی 70 ساله دارد سالیان سال چرم به صورت سنتی در این کشور به عمل می‌آمد کاربرد انواع مواد گیاهی هم به عنوان مواد رنگ کننده و هم به عنوان مواد پر کننده متداول بود. برای تکمیل چرم از صمغ‌های طبیعی، زرده تخم مرغ و سریشم استفاده می‌شد. نخستین کارخانه چرم‌سازی به نام چرم خسروی در شهر تبریز گشایش یافت. از فرآورده‌های این کارخانه در ساخت یراق سواره نظام ارتش پوتین‌های ارتشی و قاب اسلحه استفاده می‌شد.

در شهرهای دیگر هم دباغ خانه‌هایی وجود داشت که کار اصلی آنها سالامبورسازی بود. سالامبور ساده‌ترین حالت پوست عمل‌آوری شده است که به عنوان ماده اولیه کارخانه‌های چرم‌سازی به خارج صادر می‌شود. هر چند امروزه نیز صادرات سالامبور در صدر فرستاده‌های فرآوده‌های دامی کشور قرار دارد اما کم و بیش در حال حاضر وت بلو و کراست نیز به فهرست صادرات افزوده شده است. باید دانست کاربرد چرم سبک در ایران مرسوم نبود تا اینکه در نخستین دهه ۱۳۵۰ خورشیدی به وسیله سازمان خواربار کشاورزی جهانی (F.A.O) مرکز بهبود چرم ایران در تهران افتتاح شد.

این مرکز ابتدا زیر نظر وزارت صنایع آغاز به فعالیت کرد ولی بعدها زیر نظر وزارت کار مدیریت می‌شد. امروزه متاسفانه از این مرکز خبری در دست نیست. به دنبال پیگیری‌های سازمان کشاورزی و خواربار جهانی و سازمان یونیدو، کارخانه‌های چرم به صورت صنعتی در ایران پایه گذاری شد. روی هم رفته، چرم بیشتر به دو رشته سبک (شامل پوست‌های بزی و گوسفندی) و چرم سنگین (شامل پوست‌های گاو، گوساله و گاومیش) تقسیم می‌گردید. چرم سبک در ایران با افتتاح کارخانه‌هایی چون چرمینه شیراز، صنایع پوست و چرم لرستان، صنایع پوست و چرم خراسان، خزر خز و چرم مغان جایگاه راستین خود را پیدا کردند. کارخانه‌های زیادی در شهر‌های تبریز، تهران و مشهد وجود داشته و دارند که کار بیشتر آنها ساخت چرم گاوی است.

مهمترین منابع پوست و چرم از نظر جغرافیایی

کشور ما از دیدگاه وسعت آن و دارا بودن شرایط اقلیمی متنوع با سه نوع منطقه بزرگ آب و هوایی قابل تقسیم است:

الف) منطقه آب و هوای سردسیری و کوهستانی (شمال باختری و باختر)

ب) منطقه آب و هوای مدیترانه‌ای (شمال)

ج) منطقه آب و هوای گرمسیری و بیابانی (جنوب و جنوب خاوری) مناطق سه‌گانه یاد شده از هر جهت با هم تفاوت دارند مثلاً کیفیت چراگاهها، آبهای زیرزمینی، شرایط دامداری از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است و همه این مسائل در کیفیت چرم تولید شده موثر است. نگهداری پوست خام در مناطق گرمسیری و سردسیری به مراتب راحت‌تر از مناطق مدیترانه‌ای است.

بهتر آن است از پوست خام منطقه شمال کشور کمتر بهره برد متغیرهایی مانند شرایط انبار، آفت پیش از ذبح، آفت حین انبارداری در کیفیت پوست پیش از شروع تولید موثرند. کیفیت پوست‌های سبک و سنگین اختلاف زیادی با هم دارد. به گونه‌ای که برای مثال به راحتی می‌توان کیفیت پوست خام جنوب آلمان را با شمال آن یا کشورهای اسکاندیناوی مقایسه نماییم.

اولین شاخص اختلاف بین آنها رنگ موست که در وحله اول به چشم می‌خورد. موی قرمز و یا موی خلخالی قرمز که بیشتر در نواحی آلپ دیده می‌شود دارای گرین ریز می‌باشد و حالت کاملاً پر دارد. پوست‌های شکم در اسکاندیناوی دارای خال‌های مشکی بوده و قسمت‌هایی در آن از ساختمان ضعیفی برخوردار است. در کشورهای اروپای شمالی بر خلاف جنوب آلمان گاوها در سنین جوانی ذبح می‌شوند. در مناطق اسکاندیناوی ذبح حیوانات در مزارع و دامداری‌های محلی توسط کشاورزان انجام می‌گیرد در صورتی که در جنوب آلمان پوست‌ها از طریق کشتارگاه‌های صنعتی به بازار می‌رسد پر واضح است که پوست‌های این کشتارگاهها نسبت به پوست‌های مزارع از نظر نداشتن کارد مال و کیفیت پوست کنی و حفظ و نگهداری آن دارای مزایای زیادی است.

بین پوست‌های به دست آمده از جنوب آلمان و پوست‌های آفریقائی و جنوب آسیا هم اختلاف زیادی وجود دارد پوست‌های آمریکا به عنوان مقایسه با پوست‌های نواحی آلپ کیفیت بالایی دارند. در برخی از کشورها اختلافی بین پوست گاوهای گوشتی و شیرده قائل نمی‌شوند. اما در این زمینه پوست‌های گاوهای شیرده را برتر می‌دانیم.