ویژگی چوب‌های مورد استفاده در معرق چوب (بخش دوم)

در مطلب قبل در مورد چوب های مورد استفاده در هنر معرق صحبت کردیم. در این مطلب نیز به ادامه آن مبحث و ویژگی انواع چوب ها خواهیم پرداخت.

۱۳. اقاقيا: از خانواده پهن‌برگان و مانده اصلی آن امریکا می‌باشد و در ایران کاشته می‌شود و ارتفاع آن ۱۰ تا ۲۰ متر قطر آن به ۸۰ سانتیمتر می‌رسد، چوب آن سخت و بافت متراکم و دیر خشک می‌شود، در مقابل حشرات، مقاوم است رنگ آن سفید تا سفید مایل به سبز و چوب درونی آن زیتونی تا قهوه‌ای طلایی می‌باشد، برای نمایش برگ‌ها و پرهای پرندگان و بعضی اشیاء به کار می‌رود.

۱۴. ممرز یا آلش: از خانواده پهن‌برگان می‌باشد و در ارتفاعات جنگل‌های شمال ایران می‌روید و قطر آن تا ۸۰ سانتیمتر می‌رسد، این درخت از گونه اولس است آن را آستارا و منجیل و طوالش و کوهپایه گیلان اولاس یا اولس و در کلاردشت و تجور گوزل و در اطراف رشت فق یا فق و در شیرگاه سازی، ساری و بهشهر و میاندره، ممرز و موز می‌خوانند، چوب آن سخت و نیمه سنگین و دارای الیاف نامنظم و رنگ آن سفید مایل به کرم یا رگه‌های سیاه می‌باشد. برای منبت کاری و معرق کاری مورد استفاده دارد برای نمایش آسمان، ابر و... مناسب است.

۱۵. توت: از برگ آن برای پرورش کرم ابریشم استفاده می‌کنند، درخت توت در هر خاکی می‌روید ولی خاک‌های بارخیز را بیشتر می‌پسندد و تند می‌روید، نیاز درخت توت به آب کم است در نواحی مختلف ایران از جمله تهران می‌روید، چوب درخت توت زرد رنگ می‌باشد و استحکام زیادی ندارد ولی در مجاورت خاک دوام زیادی دارد، چوب آن نیمه سنگین و نیمه سخت است از آن کاسه تار می‌سازند در معرق برای نمایش پرهای پرندگان و برگ‌های درختان، خط نویسی و ... است.

۱۶. راش: از خانواده پهن‌برگان می‌باشد و در شمال ایران می‌روید و قطر آن تا ۱/۵ متر می‌رسد. چوب آن نیمه سخت و سنگین می‌باشد و دارای چشمه‌های ریز می‌باشد و رنگ آن از قرمز روشن تا پر رنگ می‌باشد. در معرق کاری و منبت کاری مورد استفاده دارد و برای نمایش نوک پرندگان، گلها، بدن چرندگان، لباس و بعضی اشیاء مناسب است.

۱۷. زردآلو: از خانواده پهن‌برگان و در شمال و نواحی دیگر ایران کشت می‌شود. چوب آن سخت و با بافت متراکم می‌باشد. چوب بیرونی آن سفیدرنگ و درون آن از نارنجی تا قهوه‌ای روشن می‌باشد. برای نمایش برگ‌ها، اجزای پرندگان، تنه درختان، اجزاء انسان و ... مناسب است

۱۸. چنار یا دلب: از خانواده پهن‌برگان می‌باشد. در اصفهان، تهران، خراسان، کرج، ارومیه و ... می‌روید. قطر تنه درختان قدیمی آن تا ۴ متر می‌رسد. چوب آن نیمه سنگین و کم دوام و به رنگ کرم مایل به فندوقی می‌باشد. برای نمایش بدن پرندگان، صورت انسان و ... می‌باشد.

۱۹. توسکا: از پهن‌برگان می‌باشد و دو گونه توسکای قشلاقی و توسکای ییلاقی که در جنگل‌های شمال ایران تا ارتفاع ۲۰۰۰ متری دیده شده است، چوب آن نیمه سنگین نرم و به رنگ صورتی کمرنگ تا پررنگ می‌باشد. برای منبت‌کاری و معرق‌کاری مناسب است. در معرق برای نمایش لباس و اجزاء پرندگان و حیوانات مناسب است.

۲۰. پسته: از پهن‌برگان و ریزبرگ می‌باشد و در جنوب شرق ایران، بلوچستان، فارس، خراسان، قزوین، کرج، دامغان، کرمان، رفسنجان و ... می‌روید. چوب آن ریزبافت و الیاف آن ظریف می‌باشد. رنگ آن سفید مایل به زرد تا سبز و چوب درون آن قرمز مایل به قهوه‌ای با رنگ‌های زرد و سبز می‌باشد و برای نشان دادن پرهای پرندگان، لباس، انسان، بعضی از اشیاء و ... استفاده می‌شود. این چوب به دلیل چرب بودن به ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرد و باید قبل از استفاده و یا قبل از رنگ‌کاری چربی آن، گرفته شود.

۲۱. زیتون: این درخت در نواحی منجیل و رودبار و بیشه‌های آن نقاط و در کرانه‌های شمالی دریای خزر و اطراف گرگان، بهشهر، سعدآباد، آهنگر محله، علی آباد کتول، رامیان شاه پسند، سعید آباد، و مینودشت بسیار است و در اطراف بم و در فارس میان فیروزآباد و میمند نیز دیده شده است. بعضی‌ها اصل این گیاه را از ایران دانسته و از اینجا به سوریه و ایتالیا برده شده و بعضی دیگر معتقدند اصل زیتون از ایتالیا است، این درخت را در گرگان چوب سید می‌نامند و از آن عصا می‌سازند، ارتفاع آن ۷ تا ۸ متر و حداکثر تا ۱۵ متر و محيط تنه‌اش از ۳ تا ۴ متر بالغ می‌شود. جزء برگ پهن‌ها و ریزبرگ می‌باشند. تنه‌اش ناصاف و دارای شکاف‌های مشخصی است ولی در گیاهان جوان صاف و رنگی مایل به سبز دارد. چوبش سخت و مقاوم و با بافت متراکم می‌باشد و زرد و دارای خطوط قهوه‌ای مشخصی می‌باشد. با الیاف کج برای نمایش درختان، شاخه‌های درختان مناسب است و این چوب نیز چرب می‌باشد و کم استفاده می‌شود. قبل از استفاده و با رنگ‌کاری چربی آن را باید گرفت.  

۲۲. سنجد: درختی است نزدیک به تیره زیتونیان که کوتاه و پرخار و برگ‌هایش شبیه برگ بید و گل‌هایش خوشه سفید یا زرد و بسیار خوشبو است. جزء پهن‌برگ‌ها می‌باشد و در نواحی خشک ایران، خراسان، بلوچستان، دامن، البرز، سمنان، دامغان و ... می‌روید. الیاف آن موازی و چوب آن نرم ولی سخت می‌باشد. رنگ آن زرد و روشن تا قهوه‌ای مایل به زرد می‌باشد. برای نمایش صخره‌ها، تپه‌ها، و بعضی جاها که نیاز به خطوط موازی دارند مناسب است.

۲۳. شیردار: در شمال ایران از ۱۵۰ تا ۲۶۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا به ویژه در ارتفاعات متوسط و فوقانی جنگل است. در گل داغ، دیلمان، نور ، طوالش می‌روید. چوب بیرون آن سفیدرنگ و چوب درون آن قهوه‌ای روشن تا خاکستری روشن متمایل به قهوه‌ای رنگ است. چوب فاقد بدون طعم و معمولا دارای الیافی موازی و ظریف‌کار، با آسان، لاک خوب می‌پذیرد. درخشان و دارای پرمگس‌های زیبا در مقطع شعاعی است.

۲۴. گلابی: از پهن‌برگان و در شمال غرب ایران و بعضی از نواحی خوش آب و هوا کشت می‌شود، قطر آن تا ۷۰ سانتیمتر می‌رسد. چوب آن نیمه سخت، ریزبافت و محکم و رنگ آن کرم مایل به صورتی خاکستری روشن می‌باشد. برای نمایش تنه درختان، برگ‌های کوچک، پرندگان و ... مناسب است.

۲۵. افرا: درختی است بزرگ با برگ‌های پنجه‌ای در مناطق معتدل نیمکره شمالی می‌رویند دانه‌هایش بالدار است و سامار می‌نامند. از چوب این درخت در منبت‌کاری و ساختن از آن استفاده می‌شود و همچنین در خراطی به کار برده می‌شود. چوب آن سبک و نرم و به رنگ سفید می‌باشد برای نمایش اشیاء سفیدرنگ، تخم پرندگان و ... مناسب است تا به حال ۷ گونه از آن در، جنگل‌های ایران شناخته شده است که عبارتند از افرای سفید، افرای نرم، افرای اقندی، افرای چناری، افرای بداغی، افرای تاتاری، افرای کانادایی، افرای قرمز، یکی از گونه‌های افرا که در، جنگل‌های شمال ایران نیز بسیار فراوان است و به اسامی: علی کرب، کرف، کرکو، تلین، که پلت، کیکم، ککم و چیت خوانده می‌شود. در معرق‌کاری کاربرد فراوانی دارد.

۲۶. سرخدار: از سوزنی برگ‌ها می‌باشد چوب آن با بافت متراکم و سخت و محکم می‌باشد و رنگ آن زرد روشن تا قرمز نارنجی مایل به قهوه‌ای و برای گل‌ها و برگ‌ها و بدن پرندگان و بعضی حیوانات مناسب است چوب آن چرب می‌باشد و باید قبل از استفاده از رنگ‌کاری چربی آن گرفته شود.

۲۷. پلت: در شمال ایران تا ارتفاع ۲۰۰۰ متری از سطح دریا می‌روید در طوالش، مازندران، مینودشت، گیلان و آستارا و...

چوب بیرون آن سفید و چوب درون آن خاکستری است، چوب فاقد بدون طعم است و دارای الیافی موازی ریز بافت و نسبتا سنگین است و دوام و استقامت متوسطی دارد خوب لاک می‌پذیرد و کار کردن با آن آسان است و توانایی نگاهداری میخ را دارد و دارای درفشانی است.

۲۸. کرکف: در شمال ایران از ارتفاع ۱۸۰۰ تا ۲۶۰۰ متر در زرین گل، گرگان و زیارت می‌روید چوب بیرون آن سفید و درون آن خاکستری روشن است، چوب فاقد بدون طعم است و دارای الیافی موازی، ریز بافت و ظریف نسبتا دارای دوام و استقامت کم است، لاک خوب می‌پذیرد، دوام آن متوسط و بی‌دوام در رطوبت است.

۲۹. زبان گنجشک یاون: از خانواده پهن‌برگان و چوب آن نیمه سنگین، سخت و از سفید مایل به زرد تا قهوه‌ای مایل به خاکستری و با رگه‌های کمرنگ می‌باشد و برای نمایش تپه‌ها و تنه درختان، برگ‌ها زمینه خاکی و... می‌باشد.

۳۰. درخت عرعر: در نقاط خشک ایران یافت می‌شود چوب بیرون آن متمایل به رنگ زرد و عریض است. چوب درون آن نارنجی متمایل به خاکستری است چوب بدون بر و نسبتا سنگین و دارای الاستیسته است نسبت به شکستگی مقاومت نشان می‌دهد و به سختی شکاف برمی‌دارد، دارای درخشانی زیبایی است و نسبتا بادوام است به خوبی لاک و الکل می‌پذیرد و کار با چوب آن آسان است.

۳۱. افرای سیاه: چوب بیرون آن سفید و چوب درون سنگینی متوسط و سخت است. کار کردن با آن آسان است، و یکنواخت شکاف برمی‌دارد، موقع خشک شدن شکاف و پیچشی برمی‌دارد چوب فاقد بدون طعم و بسیار بادوام است بخصوص وقتی خشک نگاهداشته شود لاک خوب می‌پذیرد و دارای پره‌های چوبی درخشانی است و در منبت‌کاری و معرق‌کاری مورد استفاده دارد.

۳۲. ملچ: گونه‌ای از نارون می‌باشد که در جنگل‌های متوسط از گرگان تا آستارا دیده می‌شود در آستارا وطوالش، وزم می‌نامند این درخت را از نور، کجور، کلارست و مازندران کتول ورامیان ملچ و در مینودشت شلدار می‌نامند.

از خانواده پهن‌برگان می‌باشد دارای چوبی با بافت غیر متراکم و نیمه سنگین و نیمه سخت می‌باشد رنگ آن قهوه‌ای روشن تا کرم تیره می‌باشد، برای نمایش زمینه‌های خاکی، تپه‌ها و ... می‌باشد.

۳۳. کاج ایرانی: بومی ایران نیست و پایگاه آن در دشت eldar گرجستان شرقی می‌باشد ولی از قدیم در ایران کاشته می‌شود، چوبی است بیرون آن سفید و چوب درون آن زرد مایل به قهوه‌ای روشن است بدون بر و نسبتا سخت و به طور متوسط درشت‌بافت است و دارای الیافی یکنواخت و نسبتا ضعیف است.

۳۴. اُرس: شمال شرقی و شمال مرکزی ایران از ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ ارتفاع از سطح دریا و در خراسان، توشخانه، نواحی منجیل و کوههای بین چالوس و تهران می‌روید. چوب بیرون آن زرد روشن و چوب درون آن زرد مایل به قهوه‌ای روشن است دارای الیافی یکنواخت و ریز بافت و نسبت به فساد مقاوم است معطر و کار با آن آسان است برای تهیه مصنوعات چوبی استفاده می‌شود.

۳۵. نوش (سرو خمره‌ای): در شمال ایران و دره کتول می‌روید، چوب بیرون آن سفیدرنگ و چوب درون آن سفید تا میخکی متمایل به قهوه‌ای روشن است. چوب معطر و کمی درشت‌بافت و نرم است. بسیار بادوام و در برابر فساد مقاوم است و سریعا چوب تاب برنمی‌دارد برای تهیه مصنوعاتی که دوام زیاد چوبی ضروری است مورد استفاده دارد.

۳۶. زربین: حوزه انتشار آن در مدیترانه، آسیای صغیر و ایران می‌باشد و تا ارتفاع ۲۰۰۰ متر از سطح دریا گاهی نیز تا ارتفاع ۲۰۰۰ متر از سطح دریا دیده می‌شود این درخت در منجیل، علی آباد کتول - زرین گل، رودبار و تفتان می‌روید. چوب بیرون آن سفید رنگ و چوب درون آن سفید تا زرد روشن و درشت بافت است دارای الیافی یکنواخت معطر، نسبتا سخت و بادوام است. به علت دوام آن در هنرهای زیبا و خاتم‌کاری و منبت‌کاری استفاده می‌شود.

۳۷. شب خسب: در شمال ایران تا ارتفاع ۴۰۰ متر از سطح دریا مخصوص ارتفاعات پایین جنگل نقاط مرداب است از آستارا تا گرگان. چوب بیرون آن قهوه‌ای روشن و چوب درون آن قهوه‌ای و همراه با رنگ زرد طلایی و منقش به نوارهای تیره و روشن نازک است. چوب دارای جزئی الیاف متقاطع و موازی و سنگین و سخت است و چوب درون آن بسیار بادوام درخشان ریز بافت و کم و بیش درشت‌بافت و نسبتا محکم است و به نحوی خشک می‌شود و لاک و الكل خوب می‌پذیرد به علت زیبایی چوب برای کارهای هنری و تزئینی و منبت‌کاری قابل استفاده است.

۳۸. آلوچه: در شمال ایران و ارتفاعات آن و جنگل‌های رشت می‌روید چوب بیرون آن سفید تا قهوه‌ای روشن و چوب درون آن قهوه‌ای روشن و دارای الیاف موازی و ریزباف و سخت، سنگین و بادوام متوسط و نسبتا محکم است به خوبی لاک می‌پذیرد و کمتر شکاف و ترک برمی‌دارد و به خوبی نیز خشک می‌شود در کارهای هنری و تزئینی خاتم‌کاری و معرق استفاده دارد.

۳۹. جل: در ارتفاعات متوسط جنگل‌های شمال، طوالش، گیلان، مازندران و آستارا گونه‌ایست برما جنوب اروپا، آسیا و شمال ایران، چوب درون آن میخکی روشن و درشت بافت، سخت و نسبتا سنگن است دوایر سالیانه مشخص و آوندها کوچک و فراوان و پره‌های چوبی ظریف است چوب در تهیه مصنوعات کوچک و تزئینی بخصوص در خاتم، منبت و معرق‌کاری مورد استفاده دارد.

۴۰. پلاخور: ۴ گونه از آن در ایران می‌روید، این درختچه در زیارت، گرگان و ارتفاعات نور و گیلان و ارسباران منتشر می‌شود. چوب بیرون آن سفیدرنگ و چوب درون آن زرد خاکستری متمایل به قهوه‌ای با رشته‌های سیاه‌تر است چوب دارای الیافی موازی و یکنواخت نرم و نسبتا سخت است چوب زیبایی است و کارهای تزئینی مورد استفاده دارد.

۴۱. ارغوان: نواحی نسبتا گرم و معتدل آسيا، جنوب اروپا، شمال ایران از ۱۸۰ تا ۹۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا از قبیل دره‌های گرگان، نوده و رستم آباد. چوب بیرون آن سفیدرنگ و چوب درون آن قهوه‌ای روشن تا زرد مایل به قهوه‌ای است چوب زیبا و دارای خطوط و رشته‌های تیره، نسبتا سخت و سنگین و دارای الیاف موازی چوب در تهیه مصنوعات تزئینی، منبت‌کاری و... مورد استفاده دارد.

۴۲. کرب: گونه‌ای از افرا است در ایران در شمال ایران از ۱۱۰۰ - ۲۶۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا، گرگان، زرین‌گل، ارسباران، آستارا، کاردشت نور می‌رویند. چوب بیرون آن سفید و چوب درون آن قهوه‌ای روشن یا سرخ روشن است، چوب فاقد بدون طعم و معمولا دارای الیافی ظریف و ریزبافت و نسبتا سخت با درخشانی زیبا است و نسبتا هم کشیده می‌شود دارای توانایی زیاد و نگاهداری میخ و نمونه‌هایی از آن دارای نقوش و بعد است و در منبت‌کاری و معرق‌کاری مورد استفاده دارد.

۴۳. آقطی: در شمال ایران، کوه‌های گیلان، لاریجان و مازندران می‌روید. چوب بیرون آن سفید رنگ و چوب درون آن زرد تا زرد کهربایی است، چوب وقتی که کاملا خشک گردد بسیار سخت و زیبا است و دارای الیافی موازی است و به سختی می‌کشد و در موقع خشک شدن پیچ برمی‌دارد. چوب کاملا خشک آن زیبا است در تهیه مصنوعات تزئینی، خاتم‌کاری و منبت‌کاری و... استفاده دارد.

۴۴. سماق معمولی: در شمال ایران در فواصل استپ و جنگل‌های شمال ایران می‌روید چوب بیرون آن سفیدرنگ و چوب درون آن سبز مایل به زردی تا سبز تیره منقش مایل به زرد و دارای خطوط قهوه‌ای تیره است. چوب نسبتا سبک و سخت با درخشانی مخصوص با بافتی ریزبافت و گاهی درشت‌بافت است در منبت‌کاری، خاتم‌کاری و... مورد استفاده دارد.

۴۵. توسکا قشلاقی: در ایران تا ارتفاع ۱۰۰۰ متر از سطح دریا دیده می‌شود و ویژه قسمت‌های ساحلی است، چوب درون آن غیر قابل تشخیص از چوب بیرون آن است. چوب بیرون آن در موقع قطع سفیدرنگ است و کم کم در اثر اکسیداسیون به سرخ روشن تبدیل می‌شود. نرم، سبک و دارای الیافی صاف، ظریف و ریزبافت درخشان و بی‌دوام است، کار با آن آسان است و رنگ خوب می‌پذیرد و به آسانی شکاف برمی‌دارد. در معرق‌کاری و منبت‌کاری مورد مصرف دارد.

۴۶. به: در شمال ایران از آستارا تا گلی داغ و مخصوص متوسط ارتفاعات متوسط است چوب بیرون آن سفید و چوب درون آن قهوه‌ای روشن است. چوب دارای الیافی موازی و ظریف و ریزبافت و فاقد بو طعم است، سخت و سنگینی آن متوسط است و در موقع خشک کردن پیچ و شکاف برمی‌دارد، نسبتا خوب لاک می‌پذیرد در صنایع هنری و ظریفه کاربرد دارد.

۴۷. درخت پر: در جنوب اروپا، آسیای غربی، شمال ایران و به حالت وحشی در جنگل‌های ارسباران وجود دارد و چوب بیرون آن نازک و سفید و چوب درون آن سبز زیتونی و خاکستری متمایل به زرد طلایی است و دارای نقوش همراه با رنگ‌های زرد تیره و رشته‌های قهوه‌ای و خاکستری با جزئی درخشانی است. نسبتا سبک، سخت و ریزبافت و گاهی درشت‌بافت و دارای الیافی موازی در صنایع مستظرفه چون منبت و معرق و خاتم‌کاری مورد استفاده دارد.

۴۸. زرشک: در آذربایجان و نادرست، دامنه‌های جنوبی و شمالی البرز می‌روید و در یزد و کاشان نیز کشت می‌شود به ارتفاع ۲/۵ متر می‌رسد و شاخه‌های تازه به رنگ زرد یا زرد ارغوانی است و در طول سال به خاکستری رنگ می‌گردد، دارای عدسک‌های سیاه رنگ است و گاهی در خاتم‌کاری و معرق‌کاری مورد استفاده می‌گردد.

۴۹. توسکا ییلاقی: در شمال ایران تا ارتفاعات ۱۶۰۰ تا ۲۰۰۰ متر از سطح دریا است. چوب آن سفید تا سفید سرخ رنگ و بدون بو، سبک و دارای الیافی صاف و ظریف و ریزبافت و درخشان است، کار با آن آسان و رنگ خوب می‌پذیرد و بی‌دوام است و به آسانی شکاف برمی‌دارد، در منبت‌کاری و معرق‌کاری مورد مصرف دارد.

۵۰. افرای سیاه: این درخت بومی آمریکای شمالی و جنوب کانادا است و به ایران وارد شده است سرعت رشد آن زیاد است. چوب آن کم‌دوام است و سبک، پوست درخت آن خاکستری مایل به زرد فاقد چوب درون می‌باشد و چوب بیرون آن مشخص می‌باشد. چوب دارای رنگ سفید شیری است، چوب بیرون آن دارای رگه‌هایی از رنگ‌های جگری و قهوه‌ای می‌باشد در ساخت وسایل تزئینی و معرق‌کاری مورد استفاده دارد.

۵۱. دار دوست: در شمال ایران می‌روید و به صورت پیچ بالا رونده است، دارای ساقه‌ای حداکثر به ضخامت ۱۰ سانتی‌متر، پوست آن خاکستری و نازک و چوب بیرون آن از چوب درون آن مشخص نیست رنگ چوب آن خاکستری روشن، رویش آن کند می‌باشد در ساخت وسایل زینتی و معرق‌کاری مورد استفاده دارد.

۵۲. فندق: این درختچه در جنگل‌های ارسباران، آستارا، طوالش، دینوچال، دارم و زنجان بین استپ و جنگل و در جنگل‌های گل داغ می‌روید.فندوق‌ها به طور کلی دارای چوب بسیار زیبای صورتی رنگ بوده و برای کارهای ظریف و هنرهای زیبا به کار می‌رود، در معرق‌کاری مورد استفاده دارد.

۵۳. سیاه‌ال: در شمال ایران تا ۱۰۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا از آستارا تا گل و همچنین در نقاط خشک انتشار دارد، چوب بیرون آن سفید تا قهوه‌ای متمایل به سرخی است. چوب درون آن قهوه‌ای روشن چو فاقد طعم و بو، سنگین و سخت دارای الیافی ظریف و ریزبافت و دارای مقاومت زیاد در فشار موازی، با الیاف کار با آن مشکل است، در معرق‌کاری و منبت‌کاری از آن استفاده می‌شود.

۵۴. زبان گنجشک قهوه‌ای: رنگ درون آن قهوه‌ای و برون چوب آن کمرنگ‌تر می‌باشد، دارای رگه‌ها و نقوش زیبا، برای کار معرق مناسب می‌باشد.