ویژگی چوب‌های مورد استفاده در معرق چوب (بخش اول)

ساختن یا نصب کاشی‌ها را معرق گویند. معرق کاری کاشی در دوره سلجوقیان یعنی در قرن ۶ هجری به سمت کمال رفت و بسیار متداول گردید. در قرن هشتم هجری هنرمندان معرق کار به مراتب از هنرمندان عهد سلجوقی جلو افتادند.

در این قرن موفق شدند اجزایی را که اشکال معرق از آنها تشکیل می‌یابد کوچکتر کنند و لطیف‌ترین و زیباترین اشکال بنایی و هندسی را در مجموعه‌ای از رنگ‌های زیبا و براق که جز در فنون و صنایع شرقی خصوصا ایرانی دیده می‌شود، نمایش دهند. مخصوصا ارزانی معرق بیشتر موجب شیوع آن گردیده؛ صنعت معرق کاری در قرن‌های ۹ و ۱۰ هجری به سنت‌های شرقی خود رسید. در این دوره مراکز مهم معرق‌سازی شهرهای اصفهان یزد، کاشان، هرات، سمرقند و تبریز بودند. با ورود کمان اره به ایران معرق چوب توسعه یافته و با گذشت زمان رو به تکامل رفته به طوری که امروزه انواع و اقسام معرق‌ها با زمینه‌های مختلف و با رنگ آمیزی‌های متفاوت تولید شده و حتی به خارج از ایران هم نیز صادر می‌شود.

کاشی معرق

کاشی، مرکب از قطعات مختلف و رنگ‌های گوناگون است که چون کنار هم قرار گیرند نقشی بدیع به وجود آید. معرق کلمه‌ای است که ریشه عربی دارد و به معنی وصله می‌باشد و به طور کلی به اشکالی که از کنار هم قرار گرفتن تکه‌های کوچک و بزرگ تشکیل شده باشد گفته می‌شود.

معرق‌کاری چوب

معرق‌کاری چوب را از جمله هنرها دانسته‌اند ولی در واقع فن و تکنیک می‌باشد، فن برشکاری، انتخاب چوب و رنگ کاری معرق کاری چوب عبارت است از ایجاد نقوش و طرح‌های مختلف که از کنار هم قرار دادن چوب در کنار یکدیگر به وجود می‌آید که بر دو نوع است معرق برجسته و معرق تخت یا صاف.

در معرق برجسته نقش و طرح مورد نظر را بالاتر از سطح چوب قرار می‌دهند و سپس اطراف آن را تزئین می‌کنند ولی در معرق تخت یا صاف ابتدا نقش و طرح مورد نظر را بر روی سطح چوب قرار می‌دهند و داخل طرح را خالی می‌کنند و سپس نقش ایجاد شده را با چوب‌های رنگی و یا صدف می‌پوشانند. در معرق چوب از چوب‌های مختلف، استخوان عاج، صدف، خاتم و ... استفاده می‌شود و در غایت تصویری که دارای رنگ طبیعی می‌باشد به دست می‌آید و در بعضی موارد نقش‌هایی طبیعی از رگه‌های طبیعی چوب به وجود می‌آید.

معرق چوب در ایران فنی جوان و جدید می‌باشد و قدمتی ۵۰ ساله دارد و به درستی مشخص نیست که موطن آن کجا می‌باشد اما در کشورهایی چون چین و هند و ... به صورت‌های مختلف وجود داشته است در معرق چوب‌هایی که کنار یکدیگر قرار می‌گیرند ضخامتی ۲ الی ۳ میلیمتر دارند.

دو نکته اساسی در معرق چوب وجود دارد اول انتخاب چوب می‌باشد که باید ویژگی‌هایی نظیر رنگ، نقوش پیچ‌خوردگی‌ها، گره‌ها و غدد (لوپ و بروسن (لوپ به غدد و جوش‌ها و گره‌هایی در چوب درخت گردو می‌باشد، می‌گویند که معمولا در ۱ متری پایین تنه درخت دیده می‌شود و بروسن نیز جوش‌ها و گره‌هایی است که معمولا در درخت کیکم وجود دارد را می‌گویند.)) را در نظر داشت. چوب دارای رنگ‌های متفاوت می‌باشد مثل گردو که قهوه‌ای روشن و تیره می‌باشد یا توت که زرد و عناب که قرمز می‌باشد. بعضی چوب‌ها مانند عناب دو رنگ می‌باشند و این چوب‌ها که بیرون آنها رنگ روشن‌تری دارد و درون آنها رنگ تیره‌تری دارد مقاومت بیشتری داشته و سخت‌تر از چوب‌های روشن برش می‌خورد. دوم برش چوب‌ها می‌باشد که باید به تناسب تابلو از تیغ اره‌های مناسب استفاده شود و درزها به هم جفت شوند.

معرق چوب دو نوع می‌باشد: ۱. معرق زمینه چوبی ۲. معرق زمینه رنگی

معرق زمینه چوبی خود بر ۴ نوع می‌باشد: الف) زمینه پازلی ب) زمینه پارکتی ج) زمینه آجری  د) معرق روکشی

معرق زمینه رنگی که زمینه آن به رنگ‌های مختلف می‌تواند باشد، ولی معمولا زمینه مشکی می‌باشد. اگر معرق آمیخته به خاتم شود به آن معرق خاتم می‌گویند و در صورتی که منبت در معرق به کار رود به آن منبت معرق گویند.

چوب‌شناسی مقاطع سه گانه چوب

۱. برش عرضی: که سطح برش عمود بر جهت طول ساقه درخت است.

۲. برش شعاعی: که سطح برش موازی جهت پره‌های چوبی است.

۳. برش مماسی: که سطح برش شعاعی و پره‌های چوبی است.

چوب درون و برون

۱. چوب درون: قسمت مرکزی چوب که از فعالیت فیزیولوژیکی باز مانده چوب درون نامیده می‌شود.

۲. چوب برون: قسمت خارجی چوب که وظیفه فیزیولوژیکی را انجام می‌دهد چوب برون نامیده می‌شود.

رنگ چوب برون معمولا روشن و رنگ چوب برون تیره‌تر از چوب برون است. چوب درون مواد زائدی از قبیل کربنات اکسالات دوکلسیم می‌‌باشد. در برخی از چوب‌ها که اختلافی در رنگ چوب برون و برون وجود ندارد در قسمت مرکزی چوب درون نادرست دیده می‌شود که در مورد گونه راش به رنگ قرمز تیره دیده می‌شود.

چوب بهاره، چوب تابستانه

در درختان نواحی معتدله چوب آغاز دوره رویش که آن را چوب آغازی با چوب بهاره می‌گویند با چوب پایان دوره رویش که آن را چوب پایان با تابستانه می‌گویند فرق دارد. چوب بهاره دارای آوندهایی با حفره‌های بزرگتر بوده و روشن بنظر میرسد چوب تابستانه دارای آوندهای کوچکتر بوده و تاریک دیده می‌شود مجموع چوب بهاره و چوب تابستانه یک دوره رویش را نشان می‌دهد.

دوایر سالیانه

دوایر متحدالمرکزی که در مقطع عرضی چوب با چشم غیرمسلح دیده می‌شود بنام دوایر سالیانه خوانده شده و حد فاصل چوب تابستانه سال قبل با چوب بهاره است. در درختان معتدله تعداد دوایر سالیانه است که عمر درخت را نشان می‌دهد.

بافت چوب‌ها: چوب‌ها از نظر بافت به پنج دسته تقسیم می‌شوند:

چوب ریزبافت عبارت از چوبی است که دارای آوندها و حفره‌های یاخته‌ای کوچک بوده و پهنای دوایر سالیانه آن در پهن برگان زیاد و در سوزنی‌برگان کم است و ریزبافت به نظر می‌رسد. چوب درشت‌بافت عبارت از چوبی است با زمینه غیر یکنواخت که اختلاف ابعاد عناصر متشکله چوب بهاره و تابستانه آن زیاد باشد. چوب‌های راست‌بافت دارای الیاف موازی و راست می‌باشد. چوب‌هایی با بافت متقاطع چوب‌هایی هستند که بافت آنها یکدیگر را قطع می‌کنند.

چوب‌های رزینی

چوب‌های رزینی به گونه‌هایی اطلاق می‌شود که دارای مواد رزینی هستند و معمولا تمام چوب‌های سوزنی‌برگان جزو این گروه محسوب می‌شوند.

چوب‌های معطر

برخی از چوب‌ها نیز دارای بوی مخصوصی هستند که در شناسائی آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد مثل زرین و نوش.

چوب‌های ساده

گروهی از چوب‌ها که فاقد هر گونه نقش و نگار می‌باشند مثل شمشاد.

چوب‌های منقش

چوب‌هایی که دارای نقش و نگاری زیبا باشند چوب منقش می‌شوند. اشکال و نقوش چوب معمولا به صورت زیر دیده می‌شود.

۱. چوب‌های مواج: در این گونه چوب‌ها جهت عناصر متشکله چوب با محور ساقه در عین موازی بودن مواج نیز می‌باشند. مانند: افراء

۲. چوب‌های لکه‌دار: در این گونه چوب‌ها پره‌های چوبی به صورت لکه‌های زیبایی در مقطع شعاعی دیده می‌شود. مثل: مازو، راش، چنار

۳. چوب‌های رگه‌دار: در این گونه چوب‌ها، چوب بهاره و تابستانه دارای رنگ‌های مختلف بوده و در برش شعاعی به صورت سکه‌ها و نوارهای یک در میان دیده می‌شود. مثل: شب خسب در صورتی که چنین رگه‌هایی در برش مماسی یافت شود آن چوب‌ها را ماژه گویند.

۴. چوب‌های نواری: در اینگونه چوب‌ها عناصر متشکله چوب موازی با محور ساقه نبوده و بطوریکه در میان در جهات مخالف نسبت به محور درخت به طور مایل قرار گرفته‌اند در نتیجه در برش طولی نوارهایی در چوب دیده می‌شود که با تغییر جهت تابش نور نوارها تغییر جا می‌دهند.

۵. چوب‌های صدفی: برخی چوب‌ها بعلت داشتن رنگ صدفی زیبایی مخصوصی دارند. مثل: زبان گنجشک

رده‌بندی چوب‌ها

از لحاظ بافت و تراکم بافتی چوب را به دو رده تقسیم می‌کنند:

١. نرم‌چوب‌ها: درختانی با برگ‌های سوزنی و پولکی هستند و معمولا در تمام فصول سال سبز هستند که جز مخروطیان یا بازدانگان می‌باشند.

۲. سخت‌چوب‌ها: درختانی هستند با برگ‌های پهن و جز نهاندانگان می‌باشند بیشتر این درختان برگ‌ریزند یعنی در فصل پاییز برگ‌هایشان می‌ریزند. استثنائا یک نوع گونه چینی وجود دارد که پهن‌برگ می‌باشند ولی متعلق به رده نرم چوب‌ها می‌باشد. رده‌بندی چوب از نظر و سایه رنگ:

١. سفید یا بسیار کمرنگ

۲. زرد

۳. سرخ

۴. قهوه‌ای

۵. سیاه

چوب‌های سبک و سنگین و نرم و سخت

چوب‌های بسیار سبک دارای وزن مخصوصا ۰/۵-۰/۲ و چوب‌های بسیار سنگین دارای وزن مخصوص ۱/۲-۰/۹ می‌باشند و در بین این دو گروه چوب‌های سبک، نیمه سنگین و سنگین قرار دارد. همچنین چوب‌های بسیار نرم درجۀ سختی ۱/۵-۰/۸۲ و چوب‌های بسیار سخت دارای درجه سختی ۲۰-۹ دارند و در بین این دو گروه چوب‌های نرم، نیمه سخت و سخت قرار دارند. چوب‌های نرم دارای حفره‌های سلولی با بافتی بیشتر نسبت به چوب‌های سخت می‌باشند.

ساختمان چوب سوزنی‌برگان

عناصر متشکله چوب سوزنی‌برگان به شرح زیر است:

۱. فیبر تراکنید

۲. پره‌های چوبی

۳. پارانشیم چوبی

۴. عناصر تراونده، ضخامت و پونکتواسیونها

ساختمان چوب پهن‌برگان

عناصر متشکله چوب پهن‌برگان به شرح زیر است:

۱. آوند

۲. فیبر

۳. پارانشیم

۴. پره چوبی

انواع تاب‌خوردگی

تاب‌خوردگی را می‌توان تغییر شکل ناشی از کاهش حجم دانست. که بستگی زیادی به شرایط آب وهوایی و رطوبت هوا دارد. تاب‌خوردگی به صورت‌های مختلفی روی می‌دهد که از جمله آنها می‌توان تاب‌خوردگی کاسی، پیچشی، مختلط و کمانی را نام برد.

شناخت چوب‌ها

چوب‌ها دارای نقوش مختلفی می‌باشند که از دوایر سالیانه، راه‌های الیاف تابیدگی و گره‌ها و مواد رنگینه مختلف در بافت چوب بوجود می‌آید. انواع چوب‌هایی که در معرق استفاده می‌شود، به شرح زیر می‌باشد

۱. آبنوس: ریشه یونانی آن ابنس می‌باشد، چوبی سیاه‌رنگ و سخت و سنگین و گرانبها از درختی به همین نام و آن درخت شبیه عناب است که از خانواده پهن‌برگان می‌باشد و برگش چون برگ صنوبر ولی عریض‌تر از آن و خزان نمی‌کند و تخمش مانند تخم عناب است چوب این درخت استحکام بسیار زیادی دارد، چوب آن دو رنگ است، چوب درون آن که مشخص می‌باشد قهوه‌ای بسیار تیره مایل به مشکی می‌باشد و گاهی سایه روشن و لکه‌های سیاه دارد، چوب بیرونی آن صورتی مایل به خاکستری روشن تا خاکستری تیره می‌باشد. قیمت آن بسیار گران و در بازار کمیاب می‌باشد و محل رویش آن در هندوستان می‌باشد به لحاظ گرانی آن در معرق ندرتا استفاده می‌شود.

۲. فوفل: چوب فوفل بادوام می‌باشد و محل رویش آن هند، پاکستان و مناطق گرمسیر آسیا می‌باشد. چوب این درخت چرب و نرم می‌باشد و دیر خشک می‌شود، رنگ چوب آن قهوه‌ای سیر می‌باشد و از خانواده پهن‌برگان محسوب می‌شود و قطر تنه آن، گاه تا ۶۰ سانتی‌متر می‌رسد، فوفل از چوب‌های تزئینی و گران‌قیمت و کمیاب می باشد، لذا در معرق کاری از این چوب نیز به ندرت استفاده می‌شود.

۳. گردو: این درخت در ایران در جنگل‌های کرانه دریای مازندران به ویژه در ناحیه پونل و جنگل‌های آستارا و گیلان به طور روشنی موجود است در پیرامون دهات و نقاط کوهستانی ایران نیز به فراوانی کاشته می‌شود در ایران اسامی مختلفی دارد آن را در رامسر، رودسر، و طوالش، گردکان، در راهیان، قز، در آمل آتوز، شفارود، دز، خراسان و بعضی نقاط دیگر آن را جوز می‌نامند ولی به طور کلی به نام گردو می‌شناسند. چوب آن دارای استحکام زیادی می‌باشد و از خانواده پهن‌برگان است، در آب و هوای نیمه خشک و مدیترانه‌ای به خوبی رشد می‌کند و قطر تنه آن، تا ۱۶۰ سانتیمتر می‌رسد. اصل این درخت از ایران است و از این کشور به جاهای دیگر برده شده چوب آن دارای رگه‌های منظم و نامنظم با رگه‌ها و موج‌های زیبا است، چوب این درخت سنگین بادوام، سخت و با بافت متراکم می‌باشد که در معرق کاری و منبت کاری بسیار استفاده می‌شود از این چوب برای صخره‌ها، تپه ها، تنه درختان، بدن برخی جانوران، موهای انسان زمینه چوبی و به طور کلی برای اشیایی که دارای رنگ تیره می‌باشند، استفاده می‌شود.

۴. بقم: دارای رنگ طبیعی قرمز (قهوه‌ای متمایل به قرمز) می‌باشد، این چوب از خانواده پهن‌برگان می‌باشد و دارای دوام و استحکام زیادی است، محل رویش آن در هندوستان می‌باشد، برگ‌هایش مانند برگ بادام و گلهایش ریز و میوه‌اش گرد و سرخ‌رنگ می‌باشد، از چوب و میوه آن رنگ قرمز که در رنگ کردن پشم و ابریشم استفاده می‌شود، در فارسی به آن بقم و بکم گفته شده است.

۵. عناب: درختی است معروف که از بلندی مانند درخت کنار (تا ۶ متر هم می‌رسد) و زیتون و برگ آن اندکی ضخیم‌تر و طولانی‌تر از برگ کنار (پهن‌برگ). پوست درخت آن سرخ‌رنگ و چوب آن نیز سرخ‌رنگ، نیم‌رنگ و خالدار می‌باشد. چوب آن محکم و سخت می‌باشد در فارسی تبرخون، شیلان، شیلانه، شیلانک، چیلان، چیلانه، سنجد گرگان هم گفته شده است.

پوسته این درخت زرد رنگ و چوب آن همانطور که گفته شد سرخ‌رنگ، قهوه‌ای روشن تا قهوه‌ای مایل به قرمز می‌باشد، چوب بیرونی آن زرد رنگ تا قهوه‌ای روشن می‌باشد.

از چوب‌هایی می‌باشد که در معرق استفاده فراوانی دارد و برای نشان دادن برگ‌های پائیزی پرهای پرندگان، گلها، لباس، بدن برخی از حیوانات، لب‌ها، تپه‌ها و بعضی از اشیاء مورد استفاده قرار می‌گیرد. این درخت در نواحی شمال ایران، خراسان، فارس، یزد، قم، اصفهان، چهارمحال بختیاری و بلوچستان می‌روید، قطر تنه این درخت تا ۵۰ سانتیمتر می‌رسد.

۶. نارنج: به رنگ طبیعی قهوه‌ای بسیار روشن با کرم یا زرد مایل به سفید می‌باشد و در شیراز و مازندران و آذربایجان یافت می‌شود از خانواده پهن‌برگان می‌باشد چوب آن دوام و استحکام زیاد ندارد. در معرق برای اشیائی که رنگ سفید دارند یا بدن بعضی از حیوانات، پرندگان، گلها و صورت انسان و... استفاده می‌شود.

۷. شمشاد: درختی است همیشه سبز بلند و چوب آن محکم و خوش‌نقش می‌باشد لذا آن را از اقسام سروی می‌دانند چوب آن دارای دوام و استحکام زیادی می‌باشد از خانواده پهن‌پرگان است این درخت در نواحی ساحلی و قسمت‌های سفلی و کم‌ارتفاع جنگل‌های شمال ایران از آستارا تا میانه، گرگان می‌روید. قطر تنه آن تا ۳۰ سانتیمتر می‌رسد برگ‌های این درخت دارای ماده سمی است و به عنوان زینت در باغ‌ها و باغچه‌ها کاشته می‌شود رنگ طبیعی چوب این درخت زرد و زرد مایل به کرم می‌باشد. با رگه‌های خاکستری و قهوه‌ای روشن. چوب آن دیر خشک می‌شود و برای نمایش بدن و پاهای پرندگان، تنه درختان بعضی از اشیاء و خط نویسی مناسب است.

۸. تبریزی یا کبوده: درختی است راست و بلند از خانواده پهن‌برگان است پوست چوب آن بسیار نرم و رنگ آن سفید می‌باشد راحت برش خورده و از این چوب برای نمایش صورت انسان، بدن انسان، بدن بعضی از حیوانات، پرندگان و گلها و بعضی از اشیاء استفاده می‌شود، به آن سفیدار، اسفیدار و اسپیدار هم، گفته می‌شود.

۹. کیکم یا کهکم: یکی از گونه‌های افرا می‌باشد، که در جنگل‌های شمالی ایران نیز فراوان است کیکم، کهکم، کرب . کرف و چیت هم به آن می‌گویند، از خانواده پهن‌برگان است و قطر تنه آن تا ۱ متر هم می‌رسد، رنگ چوب آن سفید مایل به صورتی می‌باشد، چوب آن نیمه سخت و سنگین می‌باشد و در معرق کاری و منبت کاری از آن استفاده می‌شود، برای نمایش بدن انسان، بدن بعضی از حیوانات و پرندگان و بعضی از اشیاء استفاده می‌شود چوب درون آن کمی تیره‌تر از بیرون آن می‌باشد.

۱۰. شاه‌چوب: از خانواده پهن‌برگان است و به رنگ قهوه‌ای روشن می‌باشد و از نواحی مختلف ایران تهیه می‌شود، برای نمایش تنه درختان، ساقه گیاهان، بدن برخی جانوران و بعضی از اشیاء استفاده می‌شود.

۱۱. آزاد: رنگ چوب آن قهوه‌ای روشن بوده و از پهن‌برگان می‌باشد، در مناطق شمالی ایران یافت می‌شود، چوب آن نیمه سخت و نیمه سنگین می‌باشد و گاهی در سطح خود دارای پوست ماری بسیار ریز درخشان می‌باشد، برای نمایش لباس، بدن انسان، پرندگان و بعضی از جانوران و اشیاء استفاده می‌شود.

۱۲. بلوط یا فندق وحشی: درختی است تنومند و از خانواده پهن‌برگان در آذربایجان، کردستان، لرستان، فارس در شمال می‌روید و قطر تنه آن تا حدود ۱ متر می‌رسد. دارای بافتی متراکم و چوب آن سخت و الیاف آن منظم و یکنواخت می‌باشد، رنگ آن قهوه‌ای روشن تا قهوه‌ای مایل به قرمز می‌باشد و چوب بیرونی آن از سفید تا خاکستری می‌باشد. ثمره این درخت بلوط می‌باشد و نوعی از آن دارای پوست نازک می‌باشد که شاه بلوط نامیده می‌شود، در آب دیر ضایع می‌شود و در تنه و شاخه‌های درخت بلوط ماده‌هایی موجود است به نام مازو. گاهی حشره‌ای در پشت برگ‌های بلوط لانه می‌کند و دانه‌ای شبیه فندق تولید می‌کند که مازوی بسیار دارد و در رنگرزی و دباغی به کار می‌رود. برای نمایش پرهای پرندگان، تنه درختان، تپه‌ها و گاهی زمین خاکی و... به کار می‌رود.