وضعیت هنر نقاشی در هنرستان‌های بغداد و عراق

در قرن هفتم هجری (۱۳ م) مسلمانان از ایران و روم در زدن سکه‌ای که بر آن نقش و صور ترسیم شده بود تقلید نمودند. چگونگی این موضوع در کتاب الخطط مقریزی در قسمت سکه و نقود اسلامی مفصلا مسطور است و هم در تعیین موضوع کتب ادبی و تاریخی و غیره از آنان پیروی کرده نقش و نگار پارچه‌ها و منسوجات و آرایشگری و تزیین ظروف شیشه و غیره از اثاثیه و لوازم خانه را هم به تقلید ایشان ترتیب می‌دادند - گرمابه‌ها وحمام مهمترین خانه و ابنیه بود که مسلمانان در نقش و نگار دیوارهای آن توجهی زیاد می‌نمودند و طولی نکشید که فن نقاشی در اسلام از تصاویر اسباب خانه و نقش و نگار ابنیه و عمارات به نامه‌ها و کتب منتقل گردیده و کتاب‌های خطی را به کشیدن چهره‌ها و صور آرایش دادند و بدین روش تنوع فنی و هنر گوناگون و آموزشگاه و هنرستان‌ها که ما ضمن این فصل به زودی درباره آن سخن می‌گوئیم بوجود آمد.

در اینجا شایسته و سزاوار است پیش از همه یادآوری کنیم که در نقاشی و صورت‌کشی ایرانی موضوعاتی زیاد مکرر گردیده و اساتید هنر يك طرح را مکرر ریخته و يك صورت را چندین جا کشیده‌اند. علتش آن است اساتید و صورتگران که جهت آرایش و زینت دواوين شعرا و کتب افسانه و حکایات و تصویر بعضی کتب ادبی و تاریخی کارمی‌نمودند، خلف هر يك از آنان این موضوعات را به روش و اسلوب سلف در طرح‌ریزی و وضع نگارش تصویر اختیار و تقلید نموده و بکار برده‌اند.

قدیمی‌ترین کتب خطی اسلامی که تصاویری زیاد را داراست کتاب‌هایی است که ترجمه شده و در طب و علوم و فنون میکانیکی تألیف گردیده و مشهورتر از همه آنها کتاب «الحيل‌الجامع بين‌العلم والعمل» جزری، پس از آن کتاب عجایب‌المخلوقات قزوینی است و بعضی از کتب ادبی دیده شده که در آنها رعایت بی‌اندازه و توجه زیادی در این خصوص بکار رفته، مخصوصا در هر يك از دو کتاب «کلیله و دمنه» و «مقامات حریری» صورت‌ھایی برای روشن شدن گزارش متن و شرح کشیده شده و نقاشی نموده‌اند. انجام این عمل به دست استادان مسیحی شرقی و مردان کلیسا با بعضی از مسلمین بود که به اسلوب فنی ایشان زیاده متأثر بودند و این بعد از آن شد که مسلمین فنون و هنر خود را از ملل و مردمی گرفتند که کشور آنها به دست ایشان فتح شده بود.

اما ایرانیان بیشتر توجه ایشان به تصویر کتب تاریخی و شرح حال یا تراجمی بوده که در آنها نام شاهان و تصاویر ایشان برای همیشگی و دوام به یادگار بماند. پس از آن دواوين شعرا و حکایات ایشان است که بوستان سعدی و گلستان او مخصوصا از آن جمله است - سپس دیوان حافظ و منظومات خمسه نظامی خواهد بود، لیکن کتاب شاهنامه فردوسی در اینجا در بالاترین پایه قرار گرفته و اول مقام را احراز نموده زیرا که آن کتاب در هر دوره از نقاشی و شاهکار اساتید ایرانی آرایش و زینت گردیده.

ما در آخر فصل پیش اشاره نمودیم که اول هنرستان نقاشی و صورت‌کشی در اسلام مدرسه بغداد یا هنرستان عراق بوده و اساتید فنی صورت‌ھایی کوچك را در نسخه‌های خطی کتب اسلامی که دوره‌ی آن پیوسته به روزگار خلافت خاندان بنی‌عباس است به این هنرستان نسبت می‌دهند.

هنرستان مزبور با وجود داشتن این نام، هنرستان عربی خالص نبوده چنانکه ایرانی خالص بودن آن هم بعید خواهد بود. اگرچه کشور ایران یگانه سرزمینی بود که این هنر و فن در آن بروز و ظهور نموده سپس پیشرفت و ارتقا یافته و راه را برای هنرستان‌های دیگر باز کرده و نقاشی در آنجا به اوج عظمت و کمال رسیده، با وجود این نمی‌توان آن را ایرانی خالص شمرد. جای تردید نیست که بیشتر کار کارکنان و هنرآموزان برای تأسیس بنیاد هنرستان بغداد از اهل معابد و پرستش‌گاههای شرقی، از طوایف مختلفه بوده و این هنر را از آنها اخذ نموده‌اند. چنانکه مابین ایشان هنروران و قهرمانان نهضت علمی جهت نقل و ترجمه کتب قديمه به زبان عربی پیدا شده و نیز در بین آنان بهترین هنرپیشه‌گان درجه اول وجود داشته که هر يك به عرب‌ها عمل معماری و هنر موزائيك و خاتم‌کاری و کاشی‌سازی و غیره را یاد داده‌اند.

با این ترتیب طولی نکشید که مسلمین از این پیشه و هنر به بهره و نصیبی که ذکر آن بعد از این خواهد شد بهره‌ور گردیدند و اول کسی که این کار را نموده ایرانیان بودند که بیشتر استادان هنر در میان ایشان پیدا شده و همین کشور ایران بود که بعد از تهاجم مغول توانست مواهب و عطایای خدادادی فرزندان خود را نشو و نما داده و این هنر را به حد کمال برساند و نیز از هنر مردم شرق اقصی و آسیای مرکزی متأثر شده تا اینکه از فنونی که ما آن را نتیجه هنروری دو قرن نهم و دهم هجری (۱۵ و ۱۶ میلادی) می‌شناسیم بهره‌مند گردد.

چون موضوعات فنی و طرح نقاشی در هنرستان بغداد همواره بدون تغییراتی اساسی تکرار می‌یافت، لذا آنچه که بدست ما رسیده و از جمله نقاشی قرون اولیه اسلامی شمرده می‌شود با ملاحظه قدمتی که در آن می‌رود و شامل نسخ خطی قديمه خواهد شد با وجود این مربوط به ماقبل نیمه قرن ششم هجری نگردیده و راجع‌به بعد از آن خواهد بود.

از جمله چیزی که رعایت آن لازم است این است که نقاشی‌های کتب خطی هنرستان بغداد همیشه جزئی از متن کتاب بوده و از این عمل شروع و بیان موضوع متن کتاب را منظور می‌نمودند. از این جهت میدان جلوه و نمایش این مواهب فن در این هنرستان عربی بزرگتر و پهناورتر از عرصه و فضای میدان فارسی آن است.

اشخاصی که در این تصاویر به چهره و سیمای نژاد سامی نشان داده می‌شوند کشیده بینی بوده و صورت ایشان از ریشی سیاه پوشیده شده و در چهره و رخسار آنها علامت و آثار نشاط و هوش و دقت تعبیر موجود بوده و در صورت مذکور ظرافت و زیبائی و نازک‌کاری‌هائی که ما در هنر ایرانی می‌شناسیم مشاهده می‌شود.

شاید از زیباترین تصاویری که در هنرستان بغداد صورت گرفته و کشیده‌اند تصاویری باشد که ما آنان را در نسخه مقامات حریری می‌بینیم و بیشتر این صور دلالت بر توانائی و قدرت اساتید آنها داشته، مهارت و زبردستی ایشان را در کشیدن تصاویر جمعی و حرکات مختلفه آنان به خوبی می‌رساند و معلوم می‌دارد که آنها دقتی بی‌اندازه در کشیدن صور حيوانات و غیره داشته و اوقاتی زیاد برای انجام آن مصروف نموده‌اند.

گذشته از این گاهی شباهت مابین بعضی از تصاویر این هنرستان و بین صوری که به دست مسیحیان کنیسه و پرستش‌گاههای شرقی کشیده شده به درجه‌ای می‌رسد که ما به بعد نمی‌شماریم، این نقوش و صور اسلامی جزء کار خود مسیحیان باشد. مخصوصا نسبت به پنج قرن که از آغاز ظهور اسلام تا تاریخ پیدایش این هنرستانی‌ که ما درصدد وصف آنیم می‌گذرد چنین شباهت پدیدار است. چنانکه تاج‌های نور و دوائری که اطراف سر اشخاص را احاطه نموده و از کشیدگی بینی، به خطى واضح از رنگ و روش معمولی ساده که زینت اشجار و پوشش زربفت اشخاص و آرایش گلها و شکوفه در آن انجام گرفته و شاخه‌های درختان و ملائکه و فرشتگانی که دارای بال‌های گشوده می‌باشند. ما تمام این دقایق و نکات را با وجھي مشترك بين تصاویر مسیحیان معابد شرقی و بین صوری مشاهده می‌نمائیم که هنرپیشه‌گان هنرستان بغداد آنها را طراحی نموده و کشیده‌اند و شاید که این شباهت و ارتباط مربوط به تأثير دوفن رومی به فن دوره ساسانی شود چنانکه ظهور آن به خوبی در صنعت نسجی و پارچه بافي آن زمان مشاهده می‌شود.

مشهورتر از تمامی نقاشان و کارکنان این هنرستان «عبد الله بن فضل» بوده که در ۶۱۹ ھ (۱۲۲۲م) کتاب می‌نوشته و آن را نقاشی می‌نموده و نسخه خطی از کتاب خواص عقاقير(گیاه‌ها) از اثر اوست که از آن صوری چند در مجموعه (کلکسیون) دکتر سار (Sarre) در برلن و دکتر مارتن (Martin) در استوکهلم وجود دارد.

تأثیر فن بیزنطی (رومی) در صور اشخاص این تصاویر به لباس‌های گشاد و آرایش گل و بوته نباتی آن پدیدار است که این صور به فروع نباتی و شاخه‌ها  پوشیده شده و اوراق کهنه و غبارآلود این کتب خطی هم‌اکنون در موزه‌های دنیا و کلکسیون‌های فنی اروپا و امریکا موجود است. چنانکه از آنها یکی در موزه متروپولیتن نیویورك وجود دارد و در آن صورت طبیبی را کشیده که دوا برای رفع سرفه بیماری تهیه نموده و در تصاویر مزبور رنگ‌های شش‌گانه سبز - کبود – سرخ - زرد و غیره بکار رفته و تاولاوچین لباس در آن مرتب و دور از طبیعت است، به طوریکه این کیفیت در حدود خود نوعی از موضوع آرایش و زینت گردیده و از این نسخه خطی صورت دیگری است که در موزه «لوور» موجود است و در آن نیز طبیبی را نشان می‌دهد که تهیه دوا می‌نماید.

یحیی بن محمود بن یحیی بن حسن واسطی در سال ۳۳۴ هجری (۱۳۳۷ م) نسخه‌ای از مقامات حریری را نگاشته که در آن زیاده از صد تصویر کشیده شده و در آن نوادر ابی زید سروجی و حیل بدیع او را نشان داده و مثل می‌زند و این نسخه هم‌اکنون در کتابخانه ملی پاریس است که آن را شیفر (Schefer) مستشرق به كتابخانه مزبور تقدیم و اهدا نموده و تمام این صور اسناد و مدارك قسمتی از زندگانی و نظام اجتماعی این دوره و عصر است.

مابین آنان دو صورت کشیده شده که موکب عروس را در هودج و محملی بیشتر بسته و سوارها آنها را مشایعت و پیروی می‌نمایند و آنان پرچم‌هایی بدست

گرفته و طبل زده و آلات موسیقی و ساز می‌نوازند و نیز مابین بسیاری از این صور و تصاویری که موزه ملی مصر در دیوار یکی از گرمابه‌های دوره خلفای فاطمی کشف نموده شباهت و قرابتی زیاد است و این شباهت و بهم نزدیکی آنان غرابتی نخواهد داشت زیرا که سقوط و انقراض سلطنت فاطمیین در ۵۶۷ ه  (۱۱۷۱م) اعلام انتقال بسیاری از اساتید هنر و فن مصر را به بلاد جزیره (عربستان) نموده و آن وقتی بود که بغداد مرکز بزرگی برای هنر و کتاب گردیده بود و در آنجا نسخه‌های دیگری از مقامات حریری است که تاریخ آن از سال ۷۲۳ هجری (۱۳۱۳م) است و آن را برای عامل خراج دمشق نوشته‌اند و بعضی از صور اشخاص در این نسخه ناتمام و رنگ‌آمیزی آنان هم به تمامی انجام نگرفته و از جمله تصاویری است که برای ما طریقه‌ای را نشان می‌دهد که اساتید فنی در طرح‌ریزی و تحدید و اندازه‌گیری صور آن قبل از عمل رنگ‌کاری پیروی می‌نمودند.

در کتابخانه وین نسخه خطی دیگری از مقامات حریری وجود دارد که جدیدتر از نسخه قبلی است و بر آن امضای «ابوالفضل بن اسحق» دیده می‌شود تاریخ انجام نگارش آن سال ۷۳۳ ھ ( ۱۳۴۴ م) می‌باشد و صنعتی در آن شروع شده که سادگی اولیه را از آن برکنار نموده و آن دو طریقه تعقید را سیر نموده و می‌پوید و از بدیع‌ترین صور این کتاب خطی دو صورت است: اول آن صورتی است که تصویر امیری را به روی تخت کشیده و در دست او جامی به رسم شاهان ساسانی دیده می‌شود و در اطراف او رجال حواشی و اطرافیان گرد آمده و دو فرشته او را با بال‌های طلائی پاسبانی می‌کنند و در جلو تخت امیر دسته از سازنده‌ها و پهلوانان‌اند که امیر را به شوق و طرب و نشاط و شعف می‌آورند، صورت دوم شخصی را نشان می‌دهد که به دیدن دوست خود آمده و کسالت مزاج او را به بستر انداخته و لباس و پوشش دیدارکنندگان و اهل خانه و تخت خواب مريض به فروع نباتی و شاخه‌ها و گل و بوته و خطوط هندسی آرایش یافته و در این نسخه مخلوط نمونه‌ای از هنر و فنون نقاشی آسیای مرکزی تأثیر نموده، دانشمندان هنرشناس چنین می‌اندیشند برخی از این تصاویر که نسبت آن را به هنرستان بغداد می‌دهند در افغانستان کشیده شده و در تحت توجه و عنایت دولت غزنوی بوده که فردوسی شاهنامه خود را برای آن دولت به نظم درآورده و این تصاویر در آنجا نقاشی شده و در غرفه‌ای که صور و نقوش آن را زینت می‌نمود بعمل آمده ولیکن حقیقت امر آنست که در این مورد دلیلی مثبت دیده نمی‌شود که آن زمان در افغانستان یا بخارا یا خیوه و ری صوری که با طرز و روش فنی که به هنرستان بغداد نسبت می‌دهند ساخته شده باشد، زیرا که اثر فن ایرانی در آن موقع در قسمت شرقی دولت شاهنشاهی ایران رواج بوده و هم در وسط و مرکز این کشور این فن را معمول می‌داشتند، علاوه بر این ظروف سفالی که به مدرسه ری نسبت می‌دهند دارای نقوشی است که در طرز ساختمان و وضع رنگ‌آمیزی شباهتی زیاد را دارا می‌باشد به طوری که در این فصل بیان شد صوری در مجموعه (آلبوم) کتابخانه اسلامبول موجود است که آن را استاد ساکسیان در کتاب خود از نقاشی ایرانی نشر داده و تاریخ آن را به نیمه دوم از قرن ششم هجری (نصف ۲ از قرن ۲م) مراجعه داده و مدعی است که نقاشی نامبرده از جمله صنایع فنی این هنرستان است که در مشرق ایران ظهور یافته ولیكن این ادعا با عقیده و رأی بسیاری از مورخین فنی اسلامی مخالف است و در حقیقت ممکن نیست که این تصاویر را به دوره قبل از عصر مغول مراجعه داد.

اثر فنی هنرستان بغداد در بقیه اجزاء کشور پهناور امپراطوری اسلامی مانند سوریه و مصر هم امتداد یافته و در آنجا اوراقی از نسخه کتاب الحیل الميكانيكيه جزری است که آن را در سال ۷۵۵ ه (۱۳۵۴ م) محمد بن محمد بن احمد بن ناصرالدین محمد نوشته که در خدمت ملك صالح صلاح‌الدین از مماليك ممتاز شایسته و مشهور مصر بوده و تمامی آن مابین موزه‌ها و کلکسیون آثاری اروپا و امریکا توزیع شده و در موزه لوور پاریس هم یکی از آنان موجود است، که ساعت آبی را نشان می‌دهد و صورت ساعت را به شکل نیم‌دایره کشیده و آن را روی دستگاهی جا داده که در آن جام‌ها و طاوس‌ها دیده می‌شود.

خلاصه آنکه تمام مشخصات هنرستان بغداد در تصویر اشیاء روی اسلوبی قرار گرفته که ساده و بدون تحمیل یا تکلیف است و بیشتر چیزی که تاثیر فن مسیحی شرق را در صنعت و کار آنان نشان می‌دهد طريقه تصویر اشخاص است که آن را درباره صورت‌کشی کشیش‌ها و روحانيين و فلاسفه یونان استعمال می‌نمودند و هم در آنچه که راجع‌به تمثال اشخاص و چین و تای لباس ملی آنها است این اسلوب بکار رفته لیكن تأثیر ایرانی در طرز آرایش آن آشکار بوده و در مورد نسبت بین اجزاء مختلفه بدن در تصویر اشخاص هم معلوم است.