وسایل لازم در هنر معرق‌کاری

هنر معرق یکی از زیباترین هنرهای چوبی ایران است که به چشم و حساسیت زیادی نیازمند است. این هنر که با چوب های رنگی مختلفی ساخته می شود، به دقت و توجه بسیاری نیاز دارد. به همین دلیل هنرمندهای به نام در این عرصه معمولا دارای تجارب چندین ساله می باشند.

۱. گونیای فلزی

این گونیا وسیله‌ای است که از دو قسمت دسته و یک تیغه فلزی فولادی که در دسته به صورت قائمه جاسازی شده روی تیغه گونیا اعدادی بر حسب میلیمتر و اینچ درجه بندی شده است. برای کار معرق کاری گونیای ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتر است. برای گونیا بودن زیر کار و رسم خطوط عمودی و یا امتحان قائم بودن زوایا و نموداری سطوح از گونیا استفاده می‌شود.

۲. مته

وسیله‌ای است جهت سوراخ کردن این وسیله میله‌ای مارپیچ به دریل بسته شده و استفاده می‌شود. در معرق کاری معمولا از دریل دستی استفاده می‌شود. مته به سه نظام وصل شده و کار می‌کند از مته شماره ۱ تا ۲ در معرق کاری جهت سوراخ کردن چشم پرندگان و... استفاده می‌شود.

۳. مشتی (آچار)

چوبی مستطیل شکل به اندازه تقریبی ۳×۳×۱۰ سانتیمتر می‌باشد که در وسط یک طرف آن شکافی به اندازه ۲ سانتیمتر و قطر پیچ خروسک کمان اره ایجاد شده و برای باز و بسته کردن، پیچ کمان اره استفاده می‌شود.

۴. میزکار

از وسایل اصلی در کار می‌باشد طول آن به اندازه دلخواه و متناسب با مکان و عرض آن ۵۰ تا ۶۰ سانتیمتر و ارتفاع آن ۸۰ تا ۹۰ سانتیمتر می‌باشد ولی ارتفاع آن به صندلی معرق‌کار نیز بستگی دارد.

۵. پیشکار

قطعه چوب یا نئوپانی که به اندازه تقریبی ۲×۱۵×۳۰ سانتیمتر می‌باشد که از عرض اوسط آن یک مثلث متساوی‌الساقین وجود دارد که کار روی قرار می‌گیرد و برش می‌خورد و می‌توان خط را تا انتها برید بدون آنکه از قسمت زیرین برش و تا آخر رسیده باشد. پیشکار روی میز نصب می‌شود و شکاف آن بیرون از سطح میز به طرف معرق‌کار قرار می‌گیرد.

۶. تیزک یا گزک

تیغه‌ای است فولادی به قطر ۱ میلیمتر و ابعاد ۱۵x۱۳ یا ۱۰x۲ سانتیمتر و جنس آن از فولاد خشک است که نوک آن را تیز می‌کند و برای جدا نمودن الگو از زیر کار و جدا نمودن الگوهایی که روی چوب چسبانیده شده‌اند استفاده می‌شود، موقع استفاده از آن باید دقت کرد زیرا خطرناک است.

۷. پرگار

دارای دو شاخک و یک متصل می‌باشد تا در موقع ترسیم دایره با قطرهای بزرگ بتوان شاخک‌های آن را عمود بر صفحه کاغذ تنظیم نمود به یک بازو یا شاخک آن سوزن و شاخک دیگری مغز مداد وصل می‌شود. از پرگار جهت رسم دایره و اشکال اندازه روی کار به جای دیگر استفاده می‌شود.

۸. پیچ دستی یا تنگه

جهت پرس کردن قطعات معرق و محکم نگه داشتن قطعات از این وسیله که در اندازه‌های مختلف وجود دارد استفاده می‌شود. این وسیله در بازار به سانتیمتر فروخته می‌شود.

۹. تخته سنباده

یک قطعه چوب ۳×۵×۱۵ سانتیمتر که لبه آن پیچ خورده یا نیم‌گرد شده (تا سنباده را پاره نکند) و سنباده را بر روی آن میخ کرده یا با چسب نوری می‌چسبانیم از این وسیله جهت صیقلی و هموار کردن قطعات چوبی و سائیدن اطراف الگو استفاده می‌شود.

۱۰. کمان اره

کمان به شکل U می‌باشد به طول حدود ۲۵ سانتیمتر و عرض ۱۵ سانتیمتر که دارای دسته‌ای چوبی و تیغه آن قابل تعویض می‌باشد. هنگام وصل تیغه باید دقت کنید دندانه‌های تیغه باید به طرف پائین باشد، از این راه جهت انواع قوس‌های منظم و نامنظم استفاده می‌شود و می‌توان به وسیله آن روی نئوپان، فیبرو چند لایی‌ها انواع قوس‌ها را انجام داد.

۱۱. تیغ اره (چوب‌بُر)

دندانه‌های این تیغ دو به دو نزدیک به یکدیگر قرار دارد که اصطلاحا به آن پاملخی می‌گویند. از این تیغ اره جهت بریدن قطعات چوبی، سه لایی، فیبرو صدف مصنوعی استفاده می‌شود این اره حالت فنری شکل دارد و در اثر خمیدگی نمی‌شکند، شماره گذاری این تیغه‌ها بر اساس ریزی و درشتی دندانه‌ها است که از شماره (دو صفر) تا (هشت صفر) را شامل می‌شود. در معرق کاری برش چوب از تیغه اره‌های شماره (صفر) تا (دو صفر) استفاده می‌شود.

۱۲. تیغ اره فلز بر

برای برش قطعات فلزی و گاهی صدف طبیعی و عاج و خاتم بکار می‌رود. دندانه‌های آن با فاصله یکسان از یکدیگر قرار دارند، ارۀ فلز بر آبدیده است و از مقاومت کافی برخوردار است. این نوع تیغ اره بر اثر خمیدگی به سرعت می‌شکند، تیغ اره‌های مورد استفاده در معرق شماره‌های ۱و۲ می‌باشد.

۱۳. چکش

چکش تشکیل شده از آهن خشکه (فولاد) چهار گوش که در وسط آن یک سوراخ بیضی شکل جهت دسته آن تعبیه شده برای این از خشکه استفاده می‌شود که در اثر تماس دائم با فلزات نرم و سخت مقاومت نموده و از بین نرود چکشی که در معرق کاری به کار می رود ۱۰۰ تا ۱۵۰ گرمی می‌باشد.

14. چوبساء

فلزی است مستطیل شکل که از ۲۰ تا ۳۵ سانتیمتر طول دارد و در سطح در طرف آن دندانه‌هایی وجود دارد که آج نامیده می‌شود، بنا به تعداد دندانه‌های آن در ۱ سانتیمتر مربع درشتی و ریزی چوب تشخیص داده می‌شود. انتهای چوبساء باریک می‌باشد که دسته‌ای چوبی یا پلاستیکی در آن قرار می‌گیرد. چوبساء انواع مختلفی دارد: گرد، نیم گرد و تخت جهت سائیدن قوس‌های چوبی و سائیدن سرزه‌ها می‌باشد.

۱۵. سوهان

شبیه چوبساء است ولی به جای آج، شیارهایی در دو طرف دارد که به اندازه تمام عرض آن می‌باشد، سوهان انواع مختلف دارد: گرد، چهار گوش، سه گوش، نیم گرد، تخت در انتها باریک شده که دسته در آن قرار می‌گیرد.

بنا به نرمی و زبری اج به ۶ دسته تقسیم می‌شوند:

۱۶. میخ‌کش

وسیله‌ای است جهت بیرون کشیدن میخ از سطح چوب مانند قیچی است با دسته‌ای بلند که دو تیغه منحنی کوتاه در سر که به وسیله دسته‌ها باز و بسته می‌شود.

۱۷. کاردک ولیسه

کاردک تیغه‌ای است مثلث شکل که در رأس آن دسته‌ای چوبی قرار دارد و لیسه تیغه‌ای است مستطیل شکل با دسته فلزی و پلاستیکی و چوبی و نوع دیگر آن ذوزنقه‌ای شکل با دسته چوبی یا پلاستیکی می‌باشد از این وسایل جهت بتونه کاری استفاده می‌شود.

۱۸. صابون

برای سهولت در برش و کم کردن اصطکاک بین چوب و اره از صابون استفاده می‌کند و آن را به دندانه‌های اره می‌کشند.

۱۹. قلم‌مو

قلم‌مو دارای انواع مختلفی است ولی در معرق کاری نوع ساده و معمولی آن جهت چسب زدن روی طرح استفاده می‌شود. قلم‌مو در شماره‌ها و اندازه‌های مختلف ساخته و به بازار عرضه می‌شود و از ۳ قسمت مو، دسته چوبی - فلز متصل کننده مو به دسته چوبی تشکیل شده است، پس از استفاده موهای قلم‌مو را با تینر یا نفت باید شستشو داد تا خشک نشود.

۲۰. لیسه پرداخت‌کاری

قطعه فلز فنری می‌باشد که قابلیت انعطاف‌پذیری دارد اندازه تقریبی آن در حدود ۱۰x۱۸ سانتیمتر و ضخامت آن ۲ میلیمتر می‌باشد. لبه‌های آن بوسیله سوهان نرم پلیسه‌دار می‌شود و با سنگ نفت آج‌های سوهان از بین می‌رود و با وسیله‌ای به نام مصقل پلیسه‌های آن یکنواخت می‌گردد. این وسیله به شکل مستطیل می‌باشد و از آن برای برداشتن واکس (چربی) رزین نیز استفاده می‌شود.

۲۱. نوار چسب کاغذی

از این نوار برچسب برای چسباندن لبه معرق قبل از رنگ‌کاری جهت لبه‌دار کردن سطح کار و ریختن مواد مشکی و همین‌طور جهت ریختن پلی استر شفاف استفاده می‌شود.

۲۲. فشارشکن

وسیله‌ای است برای کنترل فشار باد کمپرسور، فشارشکن از ۲ محفظه که در زیر آن شیر تخلیه آب و یک فشارسنج جهت تنظیم فشار باد و یک شیر در زیر وسیله جهت کم و زیاد کردن فشار تشکیل شده است.

۲۳. پیستوله

وسیله‌ای جهت پاشیدن رنگ می‌باشد در دو نوع کاسه‌رو و کاسه‌زیر می‌باشد. پیستوله‌ها از نظر نوع انرژی مصرفی بادی و برقی می‌باشد. پیستوله‌های برقی خود دارای موتور کوچکی هستند که رنگ را می‌پاشند و پیستوله‌های بادی به وسیله باد تولید شده توسط کمپرسور کار می‌کنند. پیستوله بادی دارای شماره‌های مختلفی می‌باشد مانند ۱/۶، ۱/۸ و... که شماره‌ها نشان‌دهنده قطر سوزن، پیستوله می‌باشد. برای پاشیدن رنگ‌های فوری بهتر است از پیستوله ۱/۶ و پلی‌استر از پیستوله ۲/۵ و ۲ استفاده شود. در پیستوله‌های بادی ۲ پیچ وجود دارد که یکی از آنها پیچ تنظیم مواد می‌باشد که در پشت سوزن قرار دارد و با باز کردن آن مواد بیشتری از پستانک پیستوله خارج می‌شود و با بستن آن مواد کمتری خارج می‌شود. پیچ دیگری که در زیر کاسه و یا در کنار ماشه قرار دارد پیچ هوا می‌باشد که با بستن آن رنگ به طور نوک‌تیز خارج شده و برای زدن لبه‌های کار می‌باشد و با باز کردن آن رنگ به صورت پخش می‌باشد که برای سطوح بزرگ می‌باشد در پیستوله‌های کاسه‌رو رنگ از طریق نیروی جاذبه رنگ‌پاش را تغذیه می‌کند و در پیستوله‌های کاسه زیررنگ توسط مکیدن به داخل پیستوله کشیده می‌شود.

شرح اجزاء پیستوله

١. پیچ مواد - با باز و بسته کردن این پیچ خروج مواد از پیستوله کم و زیاد می‌شود.

۲. تفنگ رنگ‌پاش - که لوله هوا و رنگ از داخل آن عبور کرده و دسته پیستوله و ماشه را تشکیل می‌دهد.

۳. سر شیلنگ - محل اتصال شیلنگ باد به پیستوله می‌باشد.

۴. پیچ تنظیم هوا - با باز کردن آن پاشش رنگ به صورت پخش درآمده و با بستن آن پاشش به صورت تیز و مستقیم می‌شود.‌

۵. کاسه پیستوله - مخزن رنگ می‌باشد.

۶. ماشه - که در واقع کلید قطع و وصل می‌باشد و به تفنگ پیستوله وصل می‌باشد و با فشار آن هوا و دنگ از دهانه پیستوله خارج می‌شود.

۷. طرح رنگ - که با تغییر آن جهت پخش رنگ عوض می‌شود.

اکثریت رنگ‌ها را می‌توان با فشار هوایی برابر ۴۰ تا ۶۰ پوند بر اینچ مربع رنگ‌پاشی کرد. فاصله بین دستگاه رنگ‌پاش از سطح رنگ باید بین ۲۳ تا ۳۰ سانتیمتر باشد. پیستوله باید در زاویه عمود به سطح موردنظر نگه داشته باشد. حرکت پیستوله باید به صورت خطوط موازی باشد و هر لایه رنگ ۲۵ تا ۳۰٪ از لایه قبلی را بپوشاند.

۲۴. تراز

وسیله‌ای است برای هم‌سطح کردن و یکنواخت نمودن سطح کار که با قرار دادن آن روی سطح کار مورد نظر پیش از اقدام به رنگ‌کاری از عدم شیب‌دار بودن سطح کار اطمینان حاصل می‌شود. تراز تشکیل شده است از یک بدنه فلزی که یک لوله شیشه‌ای در وسط آن قرار دارد که درجه بندی شده است و داخل آن مایعی قرار دارد که داخل آن حبابی می‌باشد با قرار گرفتن آن حباب در وسط، به نحوی که در مرکز لوله شیشه‌ای روی نشانگر مرکزی از یک سطح کاملا صاف و تراز خواهد بود.

۲۵. تخته بتونه

تخته‌ای است از جنس فیبر یا نئوپان ساده که اندازه‌ای حدود ۴۰×۴۰ سانتیمتر دارد و دارای پایه به اندازه ۳۶۲ سانتیمتر در دور تا دور تخته می‌باشد. سطح تخته بتونه باید کاملا صاف باشد و بهتر است سطح آن قبلا روغن، الیف خورده باشد تا اشباع شود. بعد از استفاده از بتونه باید تخته را کاملا تمیز کرد تا بتونه روی آن خشک نشود در اینصورت، بتونه بعدی با باقی مانده بتونه قبلی مخلوط نشده و روی کار خش نمی‌اندازد.