هنر نقاشی در زمان خوارزمشاهیان، تیمور لنگ و سلاجقه

هنر نقاشی در زمان های بسیار دور نیز وجود داشته است و پیشینه ای چندین هزارساله دارد. به طوری که در زمان های سلاجقه، خوارزمشاهیان، مغول ها و تیمور لنگ این هنر دارای فراز و نشیب های بسیاری بوده است. در این مطلب به وضعیت این هنر در آن زمان ها می پردازیم.

سلاجقه

(۴۲۹ - ۷۰۰ ه ) - (۱۰۲۷ - ۱۳۰۰ م)

گفته شد که دولت خلفای عباسی از آغاز قرن دهم میلادی چگونه رو به ضعف نهاده و طوری بود که نفوذ ایشان از حدود عراق تجاوز نمی‌نمود وچگونه غلامان جیره‌خوار ترك در خدمت خلفا فزونی یافته و به تدریج قدرت سیاسی را از آنها گرفته و نفوذ ملی ترک‌ها در تمام حدود و نواحی سلطنت امپراطوری اسلامی زیاد گردید.

سلاجقه که به این اسم شناخته شده‌اند نسب ایشان به سلجوق می‌رسد که زعیم و قائداین طایفه و رئیس قبیله ترکمان حدود ماوراء‌النهر بوده و او توانسته نفوذ خود را بر خراسان برقرار دارد و بعد از وی قوه سلاجقه زیاد گردید تا اینکه طغرل بيك نواده سلجوق بر ولايات غزنویان استیلا یافته سپس به جانب بغداد شتافت و در ۴۴۷ هـ (۱۰۵۵ م) به بغداد ورود نموده و به حکومت شیعی آل بویه خاتمه داد.

خلیفه وقت هم رشته امور سیاسی و کشورداری را به عهده او واگذاشته و بدین طريق سلاجقه نفوذ خود را زیاد نموده دارای حکومت ایران و عراق و آسیای صغير و شام گردیدند.

در دوره سلطنت الب ارسلان که جانشین طغرل بیک بود سلاجقه در ملاذگرد به دولت بیزانطین شکستی سخت داده (۴۶۴ ھ) - (۱۰۷۱ھ) ارمنستان را به تصرف خود درآوردند و جلو ایشان برای حمله بردن به آسیای صغیر و تهدید قسطنطنیه بازگردید.

دولت سلاجقه در زمان ملکشاه و وزیر او نظام‌الملك که آن دو اهتمامی زیاد به رعیت‌پروری و دادگستری و احترام و مهربانی به علما و شعرا داشتند، به اوج عزت و کمال رسید و در دوره این شاه و وزیر، مدارس و دانشگاه‌ها و مؤسسات دانشی متعددی پیدا شده و نظام‌الملك از این‌گونه بنگاه‌ها در چندین جا بنا و تأسیس نمود.

وقتی که ملکشاه وفات یافت (۴۸۵-۱۰۹۲) دولت او ضعیف شده و متصرفات وی مابین پسران و خویشان او که مشاغل حکومتی داشته و عنوان اتابکان برایشان اطلاق می‌شد تقسیم گردید.

با این وصف جای تردید نیست تمام مدتی را که سلاجقه از آغاز دخول ایشان به بغداد تا زمان وفات سلطان سنجر (۵۵۲ ه) - (۱۰۵۷م) در ایران حکومت نموده‌اند از خجسته‌ترین زمان‌ها و برجسته‌ترین دوره و عصر ترقی فنون و هنر ایرانی بوده و از اشخاص نامی و برگزیده دورۂ سلاجقه:

امام محمد غزالی - حکیم عمر خیام - دو حکیم مشهور و فیلسوف دانشمند معروف می‌باشند.

دولت خوارزمشاهیان

(۴۷۰ - ۶۱۷ھ) - (۱۰۷۷ - ۱۲۲۰م)

در آغاز کار این خانواده - انوشتکین که از طرف ملکشاه سلجوقی عامل خوارزم بود وفات نمود و پسرش جانشین او گردید. او خواست که با سلاجقه به مخالفت برخیزد.

سلطان سنجر او را از خوارزم رانده و متواری نمود ولیکن دیگر بار که به ایران بازگشت کرد او و جانشینان وی نفوذ خود را در ایران فزونی داده، سپس به مذهب شیعه درآمدند و آنان قصد داشتند که به خلافت بنی‌عباس خاتمه دهند ولی چنگیزخان با سپاهیان مغول مزاحم احوال ایشان شده نگذاشتند که حکومت خود را ادامه بدهند.

در دوره حکومت این خانواده نیز بسیاری از ادبای فارسی زبان و شعرای ایرانی مانند نظامی و شیخ عطار و دیگران به ظهور رسیدند.

مغول‌ها 

(۶۵۶ - ۷۳۶ ھ) - (۱۲۵۸ - ۱۳۳۶ م)

دسته‌ای از مغول به امر و فرمان چنگیزخان قسمت ماوراء‌النهر و بلاد شرقی ایران را در ۶۱۸ هجری (۱۲۲۱ م) به تصرف خود درآورده و مغول‌ها به هر نقطه از نقاط که می‌رسیدند آنجا را خراب و ویران می‌نمودند و فتنه مغول بزرگترین بلای ناگهانی است که در تاریخ ایران بروز نموده و این کشور را کاملا به جانب خرابی و ویرانی کشانید.

مابین مغول کسی که قدم ایشان را در کشور ایران استوار نمود هلاکو خان بوده که در نیمه قرن ۷ هجری (۱۳ میلادی) از طرف برادر بزرگتر خود در این کشور حکمرانی می‌نمود و در ۶۵۶ به بغداد استیلا یافته مستعصم خلیفه عباسی را به قتل رسانید و در این کشور پهناور تشکیل خانواده‌ای داد که تا سال ۷۳۶ حکومت می‌نمودند و آن خانواده ایلخانی و مغول است.

اصطكاك مغول با افراد ملت ایرانی سبب تهذیب اخلاق ایشان شده و وضع اداری و آمیزش آنها بعد از هلاکو خان دارای یک سلسله متانت و رشد و پیشرفت گردید و طولی نکشید که مغول دین اسلام را قبول نموده و زیاد حریص بودند که خود را به عموزاده‌های خود مغول‌های بودائی چین اتصال و ارتباط دهند و بدین جهت دوره حکومت این خانواده در ایران نسبت به فنون و هنر و زندگانی اجتماعی و تربیتی از دیگر دوره‌ها امتیاز یافته.

موفقیت و پیشرفت اصول ملوك‌الطوایفی در ایران موجب انقراض دولت جانشینان هلاکو شد و دولت مغول پس از پنجاه سال حکومت و فرمانروایی سقوط نموده و به دولت‌های كوچك محلی چندی تقسیم گردید مانند:

دولت آل مظفر در فارس و کرمان (۷۱۳ - ۷۹۵ه) - (۱۳۱۳-۱۳۹۳م) و دولت کرت در هرات و دولت جلایر در عراق و غیره از دولی است که تا ظهور تيمور لنگ دوام نموده و فتوحات امیرتیمور در آخر قرن هشتم هجری (۱۴ میلادی) به تمامی آنان خاتمه داد.

تیمور لنگ و جانشینان او

(۷۷۱- ۹۰۶ ه) - (۱۳۶۹-۱۵۰۰ م)

تیمور لنگ در بلاد ماوراء‌النهر سال (۷۳۶-۱۳۳۵) متولد شده و او از خانواده اصیل ترك و از بزرگ زادگان ترکستان است.

تیمور موقعی که نفوذ خود را در میهن خویش برقرار و پایدار نمود از آنجا به جانب ایران حرکت کرده، حکامی را که در این کشور به طرز ملوك‌الطوایفی حکومت می‌نمودند بهم زده و همه را تحت يك سلطنت درآورد. سپس به جانب روسیه رهسپار شده تا مسکو پیشرفت نمود پس از آن به هند حمله کرده و فتوحات خود را در آنجا ادامه داد تا اینکه دهلی را در ۸۰۱ هجری (۱۳۹۸) به تصرف خود درآورد و طولی نکشید که در حدود آنقره (آنکارا) هم ببایزید سلطان عثمانی شکستی فاحش داد (۸۰۴ هجری - ۱۴۰۲ میلادی)

تیمور لنگ در فتوحات خود خرابی‌ها کرده و در بی‌رحمی و وحشی‌گری خود را به منتهی درجه رسانیده بود ولیکن اگر که شیراز و دهلی و دمشق و بغداد را خراب نمود این عمل او برای آن بود که به پایتخت خود جلوه و شکوه و عظمت و جلال داده باشد، چنانکه امروزه مقبره و آرامگاه او که یکی از عجایب فن معماری دوره اسلامی است در سمرقند برپا است و مورد توجه عموم مردم دنیا می‌باشد.

بعد از وفات تیمور در ۸۰۷ ھ - ۱۴۰۵ م بین ورثه او نزاع درگرفته و در آخر کار چهارمین پسر او (شاهرخ) توانست که خویشان و نزدیکان خود را وادار کند تا حکومت ویرا تصدیق نمایند و او بدین طریق به تخت ایران نشست. سپس بلاد ماوراء‌النهر را نیز به تصرف خود درآورده، هرات را پای تخت خویش قرار داد و عده زیادی از شعرا و هنروران را به هرات کشانیده، ادب و هنر در دوره او و جانشینانش رونق و شکوهی تمام یافت.