هنر منبت در عصر افشاریه، زندیه و قاجاریه

در این مطلب در مورد منبت کاری در زمان سلسه های افشاریه، زندیه و قاجاریه و همچنین پیشرفت این هنر صحبت خواهیم کرد.

عصر افشاریه

هنر منبت‌کاری ‌ایران در زمان افشاریه به همان روال اواخر صفوی دچار اُفت شدید بود که حضور فراوان رنگ و نقاشی در معماری را می‌توان یکی از دلایل افول این هنر دانست. نادر شاه افشار که بیشتر وقت خود را در خدمت کشورگشایی صرف می‌کرد، فرصتی برای رسیدگی به هنر و هنرمندان نداشت و همین امر موجب گردید که اثر چشمگیری به خصوص در رشته منبت در دوره او باقی نماند و چنانچه اثری هم بر جای مانده ادامه منطقی هنر اواخر عصر صفویه بوده است؛ در این دوره کارگاه‌ها ‌بیشتر به صورت شخصی و کوچک فعالیت می‌کردند و رونق کارگاه‌های ‌سلطنتی که در نیمه اول عصر صفویه وجود داشت دیگر در این دوره نبود.

محمد حسن زکی درباره افول هنر منبت در این دوره می‌نویسد: «از نمونه منبت‌های ‌منسوب به قرن دهم و یازدهم هجری برمی‌آید که در آن روزها که رنگ‌آمیزی‌های ‌ظریف در قالی و فرش و نقاشی و خزف رایج و معمول شده و به اوج عظمت رسیده است، دیگر صنعت کنده‌کاری روی چوب رو به انحطاط و پستی نهاده است.»

آری به راستی یکی از عوامل افول هنر منبت کاربرد فراوانی رنگ است که در برخی دوره‌ها ‌بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. درک هیل و اولک گرابر در کتاب معماری و تزیینات اسلامی، کاربرد رنگ در کتیبه‌ها ‌و نقوش به کار رفته در معماری را موجب مشخص شدن عناصر ساختمانی و تزیینی می‌داند و آن را تأکیدی بر برخی قسمت‌های ‌ساختمان با تزیین برمی‌شمارد. وی تاریخ آن را اوایل قرن یازدهم میلادی برابر پنجم هجری در دامغان و مراغه می‌داند و آن را یک ویژگی همیشگی در معماری اسلامی می‌شناسد که سرچشمه آن کشور ایران بوده است. از این گونه نقاشی‌های ‌انجام شده بر آثار چوبی می‌توان به منبر مسجد جامع بوانات فارس مربوط به قرن هشتم هجری و برخی درهای منبت‌کاری ‌شده عصر صفویه و بعد از آن اشاره کرد.

عصر زندیه

دوران حکومت زند، که دوران آرامش و آسایش برای مردمان ایران بود، همراه است با ادامه همان روند هنر در دوره صفویه که به عنوان پل انتقال هنر صفوی به قاجار عمل کرده است. از آنجا که کریم خان انسانی متواضع و مردمی بود و به جای عنوان پادشاهی لقب وکیل‌الرعایا به خود داده بود، او را از تجمل‌گرایی به دور می‌داشت و همین امر باعث کم رونق شدن هنرهای تزیینی و اشرافی در عصر او گردیده است.

یکی از آثار منبت مربوط به اواخر دوره زندیه دَرِ بقعه آقا سید حسین و آقا سید ابراهیم در لنگرود است. این در دارای کتیبه‌های ‌کنده‌کاری شده بر بائوها و پاسارهای بالا و پایین لنگه‌هاست و خطوط کنده‌کاری شده هیچ‌گونه روسازی نداشته و به صورت ساده ساخته و پرداخته شده‌اند. سال ساخت این دَر ۱۲۰۰ هجری قمری (۱۱۶۵ خورشیدی) است. بر تنکه‌ها ‌هیچ‌گونه اثری وجود ندارد و قاب تنکه‌ها ‌را با طرح‌های ‌حصیرباف کنده‌کاری کرده‌اند.

عصر قاجار

عصر قاجار مصادف است با به حکومت رسیدن آقا محمدخان. در این دوران است که برخی هنرهای ایران رنگ و بوی فرنگی به خود می‌گیرد که از آن جمله هنر منبت‌کاری ‌است. منبت‌کاری‌های ‌این دوره دیگر رونق و اصالت گذشته را نداشته و از نظر طرح و فن دچار افت شدید شدند. همان‌طور که قبلاً نیز گفته شد حضور گسترده رنگ و نقاشی بر آثار چوبی یکی از علل این تنزل بود. منبت‌کاران این دوره کمتر سراغ آثار ماندگار بودند و بیشتر در پی ساخت وسایل کاربردی کوچکی چون صندوقچه، جعبه جواهرات، میز و صندلی، قاب و آثاری از این قبیل می‌رفتند.

معمولاً در این دوران منبت به دو روش فرنگی با عمق زیاد و سنتی با عمق کم و تا حدودی با پیروی از سبک قدما انجام می‌گرفته است. منبت‌کاران این عصر برای راحت‌تر اجرا کردن آثار منبت به صورت نقش برجسته، گرایش گسترده‌ای به سمت مشبک منبت یافتند، زیرا در این روش زمینه نقش با وسایلی چون اره کلافه‌ای، اره نوکی و سوهان به طور کامل از کار جدا می‌شد و دیگر نیازی به کندن و پرداخت زمینه نداشت؛ از نمونه‌هایی که با این روش ساخته و پرداخته شده‌اند می‌توان به درهای عمارت بادگیر در کاخ گلستان اشاره نمود.

البته نباید فراموش کرد که برخی هنرهای چوبی در این دوره شکوفایی بیشتری داشتند و از آن جمله می‌توان به هنر قواره‌بری، پارچه‌بری، مشبک، لمبه‌کوبی، ارسی‌سازی و نقاشی لاکی اشاره کرد. با همه این احوال می‌توان در گوشه و کنار ایران آثار منبت‌کاری ‌شده‌ای را دید که ظرافت دارند. در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

بر بالای سردر ورودی بقعه سلطان محمود شاه دینوری در دهکده میل لرزان (خطبه سرا) گیلان زنجیر چوبینی هست که گویا از چوب کیش (شمشاد) ساخته شده است و به گفته آقای ستوده طول آن به حدود سه متر می‌رسد و از کارهای هنری‌ای است که تاریخ ساخت و سازنده آن مشخص نیست. معمولاً ساخت زنجیر چوبی از یک چوب یکپارچه‌ کاری دقیق و سنجیده است که نیازمند دقت، حوصله، مهارت و ذوق هنرمند سازنده است. از دیگر آثار ارزشمند موجود در این بقعه می‌توان به قندیل چوبینی اشاره کرد که هر ضلع آن یازده سانتی‌متر است. این قندیل نیز به روش و شیوه خاصی، به گونه‌ای ساخته شده که بدون داشتن هیچ‌گونه تکه الحاقی از چهار طرف دارای سوراخ‌های گردی است که گوی چوبین از همان چوب در داخل آن تراشیده شده و به صورت کروی درآمده است. از همه اینها گذشته بقعه ستون و سرستون‌های تزیین یافته‌ای با نقوش مارپیچ، شکسته، حصیری و دایره‌های ‌متداخل دارد که تصاویر می‌توانند به خوبی گویای این زیبایی‌ها ‌باشند.

از دیگر آثار اواسط عهد قاجار درِ ورودی بقعه سید عباس و سید اسماعيل در محله ساغری‌سازان شهر رشت است که گویا این در از چوب آزاد ساخته شده است و ارتفاع آن به حدود ۱۸۶ سانتی‌متر می‌رسد. بر بائوهای آن آيه‌الکرسی و کتیبه «عبدالله بن محمد مؤمن سفره چی باشی علی بن موسی ۱۲۴۳» دیده می‌شود. این کتیبه‌ها ‌با خطی زیبا و درشت‌تر از نقوش دیگر نوشته و کنده‌کاری شده، هیچ‌گونه روسازی بر آنها انجام نگرفته و بر پاسارهای این در ترکیبی از نقوش ختایی همراه اشعاری به خط نستعلیق کنده‌کاری شده است. همچنین بر تنکه‌ها نقوش بسیار ظریف ختایی دیده می‌شود که آنها نیز فاقد روسازی هستند. خطوط اصلی و نقوش حاشیه طرح به روش ساده کنده‌کاری شده‌اند و از آنجا که هیچ‌گونه روسازی بر آنها انجام نشده است، می‌توان این اثر را به قالب‌های ‌چاپ قلمکار شبیه دانست و با آنها مقایسه نمود، زیرا از نظر کنده‌کاری و پرداخت بسیار ماهرانه اجرا شده است.

درِ دو لنگه منبت‌کاری ‌شده‌ای متعلق به اواخر عهد قاجار یعنی قرن چهاردهم هجری کار استاد عباسعلی ... در اداره میراث فرهنگی استان تهران نگهداری می‌شود. این در که پاشنه گردان دارد با کتیبه‌هایی از آیات قرآن بر بائوها و پاسارها و نقوش نه چندان آرام و روان اسلیمی و ختایی بر تنکه‌ها ‌با ظرافت خاص همان عصر تزیین یافته و دارای حاشیه‌ای به صورت حصیرباف است؛ پرداخت‌کاری این اثر بسیار عالی است و روسازی‌های ‌معمولی دارد؛ بر بائوها با فاصله‌های ‌مشخص نقش گُل ختایی با روسازی و پرداخت‌کاری مناسب دیده می‌شود؛ بر قسمت‌های ‌منبت شده و برجسته آستری از رنگ سبز برای تزیین و جلوه‌گر نمودن نقوش کشیده‌اند که از نظر ظاهری بر زیبایی اثر افزوده است.

از دیگر آثار چوبی ارزشمند عصر قاجار قاشق‌های ‌چوبی است که با ظرافت بسیار بالا در مناطقی از ایران چون آباده ساخته و پرداخته شده‌اند و نقوش بسیار ریز اسلیمی و ختایی با خطوطی زیبا بر این گونه آثار نقش بسته است که به روش مشبک منبت اجرا می‌شده‌اند. ضخامت این گونه قاشق‌ها ‌گاهی به حدی می‌رسیده که نور به راحتی از آنها عبور می‌کرده و حداکثر ضخامت آنها از ۵/۲ میلی‌متر تجاوز نمی‌کرده است؛ بلندی این قاشق‌ها ‌گاهی به ۶۰ سانتی‌متر رسیده و به راحتی یک لیوان مایع را در قسمت گود خود جا می‌داده است. هانری رنه دالمانی که در زمان قاجار به ایران سفر کرده است در مورد کارهای چوبی ایران می‌نویسد:

«کارهای نجاری کلاً در شهرهای بزرگ و با چوبی که از مازندران با نواحی جنگلی اطراف اصفهان فراهم می‌شود، انجام می‌گیرد. می‌توان گفت مرکز ساخت بهترین کارهای نجاری به خصوص منبت‌کاری ‌و خاتم‌کاری شهر اصفهان است.» (دالمانی، ۱۳۷۸، ص ۵۳۴). وی در جای دیگر اضافه می‌کند: «در قصر سردار اسعد بختیاری در جانقان، درها و پنجره‌هایی به کار رفته که در منبت‌کاری ‌آنها از مس و قلع نیز استفاده شده است. این درها و پنجره‌ها ‌از حیث آرایش و ظرافت و گل و بوته‌های ‌دل فریب به حدی زیبا و اعجاب‌انگیزند که تنها خرده‌ای که بر سازندگان آنها می‌توان گرفت، این است که چرا در زینت و گران‌بهایی این درها تا این حد به خود زحمت داده و افراط کرده‌اند.» (همانجا).

بر بقعه آقا سید حسین و آقا سید ابراهیم در لنگرود درِ چوبی منبت‌کاری ‌شده‌ای وجود دارد که تاریخ ساخت آن سال ۱۲۷۲ هجری قمری (۱۲۳۵ خورشیدی) است. بر پاسارها و بائوها کتیبه‌هایی به خط نسخ کنده‌کاری شده است، نقش این دَر کپی شده از درِ قدیمی دیگر آن است که حدود سال ۱۱۶۵ خورشیدی یعنی هفتاد سال قبل از آن ساخته و بر بقعه نصب شده است.

در پی اشاعه و پیشرفت هنرهای سنتی شاهد تأسیس مدارسی هستیم که پایه و اساس احياء هنر در ایران را پدید می‌آورد. در واقع منشأ صنایع مستظرفه از آنجایی شکل می‌گیرد که میرزا تقی خان امیرکبیر در سال ۱۲۰۵ خورشیدی به همراه هیئتی عازم روسیه می‌شوند و در آنجا از مؤسسات علمی و فنی بازدید می‌کنند، این بازدید میرزا تقی‌خان را به فکر ایجاد مرکزی برای آموزش علوم و فنون می‌اندازد.

وی در سال ۱۲۲۸ خورشیدی طرح ایجاد مدرسه دارالفنون را با همکاری و طراحی میرزا رضا مهندس باشی و اجرای محمد تقی‌خان معمارباشی شروع کرد و در سال ۱۲۳۰ خورشیدی گشایش یافت. در ابتدا در آنجا طب، ریاضی، نظام و زبان‌های خارجی تدریس می‌شد، بعدها کلاس‌های ‌مقدماتی فارسی و عربی نیز به آنها افزوده شد.

اولین رئیس آن میرزا محمد علی‌ خان شیرازی وزیر دول خارجی بود. در سال ۱۲۸۹ خورشیدی پس از سفرهای مطالعاتی کمال‌الملک به اروپا مدرسه صنایع مستظرفه با نیت اصلاح و ترقی نقاشی ایران بنیاد گردید. تأسیس این مدرسه که اقتباس ناقصی از نظام غربی بود موجبات تداوم و روند تأسیس چنین مراکزی را در ایران سبب شد. در اینجا لازم است اشاره هر چند تصویری به برخی آثار اواخر حکومت قاجار موجود در موزه هنرهای تزیینی اصفهان و برخی بناهای تاریخی شود.