هنر سنگ و سنگ‌تراشی در ایران

کهن‌ترین آثار معماری جهان اهرام ثلاثه مصر است که از آثار نیمه‌ی دوم هزاره‌ی سوم قبل از میلاد می‌باشد. این اثر شگفت‌انگیز از سنگ‌های سخت طبیعی با ریشه‌های عمیق و در ابعادی بزرگ و با بهره‌گیری از ملات‌های آهکی در طبقات زیرین و از ملات گچ در قشرهای روئین و رعایت اتصالات و پیوند کامل ساخته شده است. مسلماً نوع جنس و مقاومت مصالح سنگی و نیز نحوه شیب‌داری بنا، باعث ماندگاری و عمر این آثار شده است.

آثار سنگی موجود در جنوب شرقی یونان، به نام دروازه شیران «میس» به حدود ۱۲۵۰ سال قبل از میلاد تعلق دارند. آثار سنگی دیگری نظیر بنای ستون‌دار «پارتيون» در آتن، یادگاری از سده‌ی چهارم و پنجم قبل از میلاد هستند که از حدود ۴۶۰ قبل از میلاد به یادگار مانده‌‌اند.

بناهای تخت جمشید که دارای تالارهای متعدد، به ویژه تالاری به نام تالار صد ستون بوده، از آثار سده‌ی پنجم قبل از میلاد است. در این بنا سنگ‌ها در ابعاد بزرگ بر روی یکدیگر و با رعایت پیوندهای اساسی استقرار یافته و ستون‌های بلند آن، همراه با انواع سرستون‌سازی‌ها می‌باشد که برخی از ستون‌های این بنا حدود ۲ متر ضخامت و 80/21 متر ارتفاع داشتند، که امروزه قدری از ارتفاع آنها کم شده است . به طوری که این بنا از زیباترین انواع حجاری و همچنین پیکرتراشی‌ها برخوردار بوده تا جایی که این بنای عظیم را در شمار ارزنده‌ترین آثار معماری جهان می‌شناسند.

معبد زرتشت واقع در نقش رستم نیز در شمار آثار با ارزش سنگی است که به صورت مربعی با اضلاع به اندازه 30/7 متر و ارتفاع 60/11 متر ساخته شده است.

سنگ‌های به کار رفته در این بنا از انواع مقاوم است و با رعایت پیوند دقيق در رج‌های منظم و گونیا تراشیده شده و اجرای اصولی آن حکایت از معماری پیشرفته ایران باستان می‌کند.

در دوره‌ی اشکانیان بناهای طاقی از سنگ مرمر مرسوم شده و در دوره‌ی ساسانیان از وجود سنگ و خشت و آجر در ساختمان بناها استفاده می‌شد. همچنین پاره‌ای از بناها، نظیر آتشکده‌ها و معابد، فقط با مصالح سنگی ساخته شده است.

در بناهای مساجد و مدارس همچنین کاخ‌ها و سایر بناهای دیگری که در ادوار مختلف اسلامی بنا شده، از سنگ برای پی‌سازی و همچنین ازاره‌سازی به صورت اتصالات منظم و ریشه‌ای تا ارتفاعی قابل توجه، استفاده شده و نیز فضای داخلی و خارجی بناها با سنگ‌های مقاوم مفروش شده و به طور کلی از سنگ به شکل‌های مختلف در دوران اسلامی در بناها بهره کافی برده شده است.

از سنگ مرمر شفاف به عنوان شیشه و وسیله‌ای برای رسانیدن نور به شبستان‌های مساجد و حمام‌های عمومی استفاده شده است. مانند شبستان زمستانی مسجد جامع اصفهان و مسجد جامع یزد و حمام گنجعلی‌خان کرمان و بسیاری دیگر.

در عصر زندیه و قاجاریه از وجود سنگ برای ستون‌های باربر در بناهای مساجد عمومی و بزرگ و برای ستون‌های پیش ایوان و موارد مشابه استفاده می‌شد.

آثار هنری سنگی (حجاری)

شکل دادن و نقش‌پردازی سنگ به روش‌های برش، تراش خراش و تلفیقی، به منظور ساخت و تزئین اشیاء با ابزارهای مختلف را «حجاری» می‌گویند.

سنگ‌ها که پوسته‌ی سخت و جامد زمین را تشکیل داده‌اند، توده‌ی اصلی کانی‌ها را نیز به وجود آورده‌‌اند. سنگ‌ها به دلیل برخوردار بودن از ویژگی‌های سختی، مقاومت، دوام و فراوانی در طبیعت، به عنوان ماده اولیه‌ی تولید گروهی از آثار صنایع دستی ایران به شمار می‌روند.

سنگ‌ها بسیار متنوع‌اند و هر کدام با توجه به شکل و جنس خود برای کاربرد خاصی مورد استفاده قرار می‌گیرند. ویژگی هر سنگ از روی استحکام، رنگ، شفافیت، رگه، سختی و شکست آن مشخص می‌شود.

جدا شدن و گسیخته شدن تکه‌هایی از سنگ‌ها در امتداد سطوح معین و صاف بر اثر ضربه یا فشار وارده را «شکست» یا «رخ سنگ» گویند.

سنگ‌ها با توجه به عناصر موجود در آنها رنگ‌های متنوع و ثابتی دارند. آثار هنری سنگی، «خود رنگ» هستند و نیازی به رنگ زدن ندارند، تنها گاهی، با توجه به فرسایش و آلودگی با مواد مختلف، کدر خواهند شد که با سایش سطحی، شفافیت و درخشندگی خود را باز می‌یابند.

سنگ‌ها، به دلیل تراکم بافت ساختمانیشان، رنگ‌‌پذیر نیستند ولی سطح آنها را می‌توان با مواد رنگی رنگ کرد (که البته پایدار نیست). طیف رنگ‌هایی که در سنگ‌ها مشاهده می‌شود شامل: سیاه، سفید، شیری، زرد، نخودی، خاکستری، صورتی، بنفش، زرشکی، عنابی، فیروزه‌ای، سبز، لاجوردی، قهوه‌ای، یشمی و آجری است.

انواع سنگ

سنگ از نظر شکل ظاهری دارای تنوع فراوان است، اما از نظر کلی سنگ‌ها را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد که تمام آنها از مجموعه ذرات و مواد متبلور و فشرده تشکیل می‌شوند.

الف) سنگ‌های آذرین یا آتشفشانی

ب) سنگ‌های رسوبی، رُسی

ج) سنگ‌های دگرگونی

تصویر: ستون‌های سنگی پیچ در پیچ مسجد نصیرالملک شیراز، دوره‌ی قاجاریه

الف) سنگ‌های آذرین- مبدأ این سنگ‌ها در عمق زمین بوده که بر اثر تغییرات ارضی این سنگ‌ها از درون زمین خارج شده و به نام سنگ‌های خروجی نیز معروف شده‌اند . این گونه سنگ‌ها سه دسته‌‌اند.

١. سنگ‌های بلوری - این دسته سنگ‌ها از دانه‌های بلوری و متبلور تشکیل شده، جنس آنها سخت و مقاوم می‌باشد. در این دسته می‌توان به سنگ گرافیت و هم‌جنس و هم‌مانند آن که سختی آن بسیار مشهود است، اشاره کرد. در ادب فارسی آن را سنگ خارا می‌گویند و از دوران باستان در ساختمان‌های سنگی نظیر معبد آناهیتا کاربرد داشته است.

٢. سنگ‌های دانه بلوری - ترکیب خمیرگونه این سنگ‌ها به صورت دانه، دانه سرد و مقاوم شده است. در انواع این دسته می‌توان سنگ‌های «پرفیو گرانیت» را جستجو کرد. جنس این سنگ سخت و مقاوم است و وزن مخصوص آن زیاد می‌باشد.

 ۳. سنگ‌های آتشفشانی - در اثر جابه‌جایی ترکیبات سنگی و خمیرگونه زمین در موقع پرتاب از قعر زمین به فوریت سرد و منجمد می‌گردد. به همین دلیل، حالت بلورهای دانه‌ای در این سنگ‌ها بسیار کم و ناچیز می‌باشد. برخی از این دسته به صورت کف باد، پوکه سنگ یا شیشه گونه به وجود می‌آید.

به طور کلی جنس سنگ‌های آذرین و خانواده آنها سخت بوده و تراش در آنها به دشواری انجام می‌گیرد. از این رو مصرف آنها در ساختمان کم است. برخی از این سنگ‌ها در بناهای تاریخی و همچنین برای پل و تونل‌سازی، و پله‌های ساختمان‌های عمومی یا به عنوان سنگ ازاره به صورت ریشه‌دار و موارد دیگر مصرف می‌گردد جنس شیمیایی این سنگ‌ها اغلب سیلیسی بوده و مقاومت آنها در مقابل فشار از همه طرف یکسان می‌باشد. به علت سختی نوع آنها، تراش و حجاری بر روی آنها به کندی صورت می‌گیرد. به خاطر همین ویژگی از این گونه سنگ در اماکنی استفاده می‌شود که در معرض سایش باشند. به طور کلی تغییر‌پذیری آنها بسیار کم و عمر آنها بسیار زیاد می‌باشد. ب) سنگ‌های رسوبی ته‌نشین - این سنگ‌ها از روی هم خوابیدن رسوبات در آب دریاها یا رودخانه‌ها و آبرفت‌ها به وجود آمده و نوع آنها از چگونگی غلطیدن دانه‌های ریز و درشت بر روی یکدیگر تعیین می‌شود.

جنس این سنگ‌های قرمز رنگ از نوع آذرین بوده و کار با آن بسیار ساده و اهمیت آنها در ساختمان زیاد می‌باشد. از نظر ترکیبات شیمیایی این سنگ‌ها یا از دسته کربناتی «سنگ آهک» و یا از نوع سولفاتی «سنگ گچ» هستند. اهمیت این‌گونه سنگ‌ها از لحاظ شکل ظاهری و استحکام آنها مشخص می‌گردد.

ج) سنگ‌های دگرگونی - این گونه سنگ‌ها، از دسته سنگ‌های آذرین هستند که در اثر حرارت و فشار به شکل جدیدی دگرگونی در آنها پدید آمده، به وجود آمده‌اند به همین نام نیز مشهور شده‌‌اند. بدیهی است دگرگونی این سنگ‌ها هم بر اثر فشار و هم از گرمای زیاد بر سنگ‌های آذرین نیز حاصل می‌گردد.

در مواردی بر سنگ‌های ته نشسته عمل دگرگونی انجام می‌شود که این دسته به سنگ‌های ته‌نشین دگرگونی موسوم می‌باشند. کاربرد این سنگ‌ها در ساختمان فراوان است.

انواع مرمرها از این دسته هستند.

شناخت سنگ‌ها

سنگ‌ها به سه طریق، یعنی شکل ظاهری، درجه سختی و رنگ آنها شناسایی می‌شوند.

شناخت سنگ از نظر شکل ظاهری - تشخیص نوع سنگ از نظر شکل ظاهری احتیاج به تجربه زیاد داشته و لذا فقط به وسیله خبرگان و سنگ‌شناسان به درستی ممکن است.

شناخت سنگ از نظر سختی و استقامت – سنگ‌ها از نظر سختی به ۱۰ درجه تقسیم می‌شوند:

١. سنگ‌هایی که در زیر فشار ملایم ساییده می‌شوند، مانند گوگرد.

٢. سنگ‌هایی که با ناخن خط بر می‌دارند، مانند سنگ گچ.

3. سنگ‌هایی که با تیغه‌ی چاقو خراشیده می‌شوند، مانند سنگ آهک.

4. سنگ‌هایی که با تیغه‌ی چاقو به سختی خراش بر می‌دارند، مانند انواع تراورتن‌ها.

۵. سنگ زمرد تیغه‌ی چاقو بر این سنگ هیچ‌گونه اثری نمی‌گذارد.

6. سنگ‌های که به وسیله‌ی شیشه می‌توان بر سطح آنها خراش وارد کرد، مانند فلدسپات‌ها.

۷. سنگ کوارتز: این سنگ می‌تواند سطح شیشه را بخراشاند.

۸ سنگ عقیق: این سنگ روی شیشه خراش می‌گذارد.

9. سنگ یاقوت: این سنگ به راحتی روی شیشه خراش وارد می‌کند.

۱۰. سنگ الماس: سخت‌ترین نوع سنگ است که فقط با خود این سنگ می‌توان آن را خراش داد. برش شیشه‌های قطور با الماس به راحتی انجام می‌گیرد.

شناخت سنگ‌ها از نظر رنگ - شناخت سنگ‌ها از روی رنگ به دو دسته انجام می‌گیرد:

1. جلای سنگ‌ها - سنگ‌هایی که دارای جلای فلزی باشند، این جلا ممکن است به صورت قطعات بزرگ یا ریز باشد. مانند سنگ طلا و سنگ مس و سنگ آهن، این سنگ‌ها دارای املاح فلزی هستند.

۲. رنگ مات - به طوری که مشخص است این سنگ‌ها دارای رنگی کبود و مات و در وضعیتی متفاوت می‌باشد، مانند گوگرد و اکسید آبدار آهن «لیمونیت» و انواع سنگ‌های سیاه.

در بعضی موارد شناخت از نظر رنگ می‌تواند به سه شکل انجام شود. «جلا، مات، بی‌رنگ» در نوع بی‌رنگ می‌توان سنگ‌هایی مانند سنگ گچ، سنگ آهک و سنگ نمک بلوری را ذکر کرد.

معادن سنگ ایران - به علت اینکه ایران کشوری کوهستانی است، انواع سنگ‌های مختلف در آن به وفور یافت می‌شود . ضمناً به سبب جابه‌جایی آب اقیانوس و دریا، انواع سنگ‌های رسوبی و آهکی و آتشفشانی و دگرگونی در آن یافت شده که اغلب این سنگ‌ها برای استفاده در ساختمان به ویژه نماسازی‌ها مناسب هستند که برخی از آنها نیز به خارج از کشور صادر می‌گردد.

سنگ تراورتن - این سنگ سفید رنگ است جنس آن آهکی و در رنگ‌های زرد و گردویی نیز یافت می‌شود. اغلب این سنگ‌ها دارای رگه‌های کم‌رنگ هستند. مقاومت این سنگ‌ها متوسط است و در نماسازی‌های مختلف و در فرش کف‌ها و پله‌های ساختمان استفاده می‌شود. معادن این سنگ در اکثر نقاط ایران وجود دارد و نوع مرغوب آن در محلات، قم و مشهد می‌باشد. نوعی از این سنگ دارای رنگ قرمز می‌باشد که معدن آن در سردار شهر از توابع آذرشهر آذربایجان است. این سنگ، سنگی صادراتی و بسیار مرغوب است.

سنگ مرمریت - رنگ این سنگ سفید است و جنس آن آهکی می‌باشد . دارای رگه‌ها و یا دانه‌هایی است. در برخی از آنها گوش ماهی نیز دیده می‌شود و به رنگ‌های لیمویی و صورتی خوش‌رنگ نیز یافت می‌شود.

سنگ مهره - معدن این سنگ در کوه مهر واقع در آذربایجان می‌باشد. رنگ آن صورتی و از آن در نماسازی‌ها استفاده می‌شود.

سنگ جگری - این سنگ دارای رگه‌های زیبا و در مواردی دانه‌های سفید رنگ بوده و جنس آن سخت و دارای مقاومت زیاد است. این سنگ دارای معادن پراکنده می‌باشد. نوع مرغوب آن در خرم آباد و سنندج یافت می‌شود و از آن برای ازاره‌سازی، نماسازی‌ها و همچنین در کف پله‌ها و کف‌پوش‌ها استفاده می‌شود.

سنگ مرمر - این سنگ در انواع گوناگون یافت می‌شود. نوعی سنگ مرمر مشهد دارای رگه‌های رنگین و زیبا بوده و در نماسازی و کف‌پوش‌ها از آن استفاده‌ی زیاد می‌گردد. از وجود پلاک این سنگ در ازاره‌سازی‌ها و همچنین کف‌پوش رواق‌های بارگاه حضرت امام رضا (ع) به صورت معرق سنگ بسیار استفاده شده است.

مرمر کردستان دارای رنگی سفید همراه با رگه‌های سفیدتر از رنگ خود سنگ می‌باشد. سنگ مرمر اصفهان و محلات نیز مرغوب است. سنگ مرمر قم و کرمان نیز جالب و دارای شهرت زیاد می‌باشد. به طور کلی بهترین و شفاف‌ترین نوع مرمرها را می‌توان در یزد جستجو کرد. از این سنگ در قدیم به صورت تراش، مانند صفحه‌ای جهت نوررسانی نیز استفاده شده است.

در بناهای قدیمی از مرمرهای یاد شده جهت نماسازی‌های داخلی و به خصوص خارجی به صورت سنگ‌های ریشه‌دار استفاده شده، امروزه از آن به شکل سنگ پلاک جهت نماسازی‌ها و کف‌پوش‌ها و پله‌ها استفاده می‌گردد.

سنگ خاکستری - این سنگ با رگه‌های سیاه همراه بوده، دارای نوع دیگری به شکل ابری نیز می‌باشد. معدن نوع اول در همدان و معدن نوع دوم در مشهد است. این سنگ به صورت سنگ ریشه‌دار و همچنین پلاک در نماسازی‌ها به کار می‌رود. در مشهد این سنگ به نام سنگ «خلج» مشهور است.

سنگ سیاه - این سنگ به صورت رگه‌دار است که به صورت تیشه‌ای و ریشه‌دار برای ازاره‌سازی‌ها و به صورت پلاک در نما و به شکل صیقلی در کف‌پوش‌ها و نماسازی‌های خاص مصرف می‌شود. معدن این سنگ در کوه بی‌بی شهربانو در ولی‌آباد از توابع قم قرار دارد. این سنگ دارای نوعی مرغوب و بدون رگه نیز هست که به نام سنگ قره چمن معروف می‌باشد. مقاومت این سنگ زیاد و قیمت آن گران و نوع آن عالی است.

سنگ داغون - این سنگ دارای مقاومت فراوان است. جنس آن سخت و در مقابل سرما و یخبندان بسیار مقاوم می‌باشد. از این سنگ بیشتر به صورت ریشه‌دار استفاده می‌شود و معدن آن در قم است.

سنگ توف - این نوع سنگ به علت مقاومت زیادی که دارد، بیشتر در ساخت دیوار مورد استفاده قرار می‌گیرد. سنگ توف سازش زیادی با انواع ملات ندارد.

سنگ گچ - سنگ گچ مصرف داخلی ساختمان را دارد، زیرا در مقابل رطوبت هوا و برف و باران مقاومت کمتری از خود نشان می‌دهد.

سنگ آهک - سنگ آهک یا کربنات کلسیم نوعی سنگ رسوبی است که پس از پخته شدن در ۹۰۰ درجه‌ی سانتی‌گراد به آهک تبدیل می‌شود.

علاوه بر سنگ‌های مذکور، سنگ‌های قهوه‌ای، سبز، زرد در ایران نیز یافت شده که رنگ بعضی از آنها بسیار جالب است و به خارج نیز صادر می‌گردد. از خرده سنگ‌های مذکور به شکل نمره‌‌‌‌بندی در ساخت موزاییک جهت کف فرش‌ها و سایر موارد استفاده می‌شود.

مواد و مصالح در سنگ‌تراشی

انواع سنگ‌ها از مواد و مصالح سنگ‌تراشی هستند که عبارت اند از:

• سنگ‌های قیمتی مانند: الماس، زمرد، یاقوت، زبرجد و ... .

• سنگ‌های نیمه قیمتی مانند: فیروزه، عقیق، مروارید، لاجورد، کهربا و ... .

• سنگ‌های ابزاری مانند: مرمر، تراورتن، گرانیت، بازالت و... .

• سنگ‌های ساختمانی مانند: سنگ چینی، گرانیت، مرمریت، تراورتن، سنگ ماسه و ... .

از دیگر مواد و مصالح سنگ‌تراشی می‌توان به انواع چسب سنگ، سیمان، بتونه، کاغذ کالک، روغن و آب اشاره کرد.

ابزارهای سنگ‌تراشی

در گذشته برای ساخت و تزئین آثار هنری سنگی از ابزارهای دستی مختلف، مانند انواع قلم، چکش، پتک، سوهان، سنباده و ... استفاده می‌شده است، ولی امروزه با به کارگیری فناوری جدید، بیشتر از تجهیزاتی مانند سنگ‌بُرها و سنگ‌تراش‌های ماشینی بهره می‌گیرند. همچنین از ابزارهای اندازه‌گیری مانند خط‌کش و گونیا و وسایل ایمنی نیز استفاده می‌شود. مهم‌ترین ابزارهای سنگ‌تراشی عبارت‌اند از:

چکش - چکش‌ها از جنس فولاد هستند و در اندازه‌های مختلفی وجود دارند.

قلم - قلم نقّاری که از فولاد خشک ساخته می‌شوند و بلندی آنها در حدود ۱۵ سانتی‌متر است. انواع قلم‌ها عبارت‌اند از: قلم درشت، قلم میان تهی، قلم دَم قاشقی، قلم شانه و قلم نوک تیز.

سوهان – سوهان‌ها با توجه به کاربردشان این‌ها هستند: سوهان‌های خم شده‌ی نیم‌رخی، سوهان باریک، سوهان دُم موشی و سوهان دو سر صاف.

کاغذ سمباده - که برای صیقل دادن به کار می‌رود.