نگهداری و تعمیر سازهای سنتی (بخش اول)

نگهداری و حفاظت از ساز یک هنر است اگر توجه کرده باشید، مراحل ساخت یک ساز، نیاز به زحمات زیادی دارد که سازنده باید متحمل آن شود. و سزاوار نیست که با سهل انگاری، آن زحمات بر باد رود.

سازی که به دست استادی مجرب ساخته می‌شود، اثری هنری است و جزو میراث فرهنگی و ملی محسوب می‌شود:

که میراث خود را بداردی دوست که گنجی ز پیشیناین اندر اوست

در مورد حفاظ و نگهداری ساز ضمن شرح حال و چگونگی ساختن سازهای سنتی ایران در «فصلنامه کرمان» شمارة ۲ سال ۱۳۷۰ در صفحة ۷۲ مطالبی از نگارنده، دربارة بهتر نواختن و نگهداری از ساز چاپ شده که عيناً نقل می‌شود: «با تحقیقات و تجربیاتی که در این مدت ۵۲ سال کار و کوشش و زحمت برای هنر سازسازی سنتی به کار برده‌ام و با ملاقاتهایی که با استادان سازندة ساز و استادان نوازنده داشته‌ام و دارم از هر کدام نکته‌هایی آموخته و آنها را به کار بسته‌ام تا توانسته‌ام به لطف و کمک خداوند کارهایی ارائه دهم که مورد قبول و تأیید استادان محترم قرار گیرد، لازم دانستم بگویم که هنوز هم این تحقیقات ادامه دارد و نیز باید نکته‌هایی چند برای استفاده و نگهداری از کلیه سازها را شرح دهم، اولاً یک ساز تمیز و پاکیزه انسان را بیشتر به سر شوق می‌آورد تا تمرین کند.

ثانياً همیشه باید با دستهای تمیز به ساز دست زد یا برای نواختن از آن استفاده کرد. برای نگهداری از ساز باید همیشه از جلدهای محکم استفاده کرد که در اثر ضربه به آن آسیبی نرسد و دیگر اینکه برای تمیز کردن آن نباید از کهنه خیس یا الکل استفاده کرد، اگر لکه‌ای روی ساز پیدا شده آن را با دستمال تمیز نمدار پاک نموده و بلافاصله با دستمال خشک دیگری کاملاً خشک کرد که اثری از رطوبت روی آن باقی نماند. هر سازی باید به شیوة خاص خود تمیز گردد، مثلاً ویلن را باید همیشه پس از استفاده به خاطر کلیفن‌هایی که از آرشه می‌ریزد تمیز کرد که اثری روی ساز باقی نگذارد و اگر قبلاً كليفن ریخته شده و قشری ایجاد کرده باشد، باید با پولیش مخصوص آن را تمیز کرد هرگز دست روی موی آرشه نکشید و موهای آرشه را بعد از تمرین شل کنید که آرشه از حالت طبیعی خود خارج نشود. دیگر اینکه برای به اصطلاح خوش‌رنگ شدن ساز به آن رنگ یا روغن جلا یا لاک الکل نزنند.

ساز را در هوای یکنواخت و محل مخصوص نگهداری کنید. هرگز آن را جلوی آفتاب یا محلی که زیاد گرم باشد قرار ندهید آن را در مقابل کولر نگذارید، زیرا رطوبت ساز را خراب می‌کند و اگر سازتان را در جلد می‌گذارید، باید هر چند وقت یک‌بار در جعبه را باز کنید و آن را در معرض هوا بگذارید. در جعبه باید تنباکو یا مواد حشره‌کش خشک بریزید. که از آفات چوب خور و پوست خور مصون باشد هیچ‌گاه سازتان را دستکاری نکنید، مثلاً به دهنه یا رو دستة تار دست نزنید یا برای خوش صدا کردن سه‌تار صفحه آن را نازک نکنید، و به آن سوراخ اضافه نکنید. اگر ساز شما را استاد ساخته باشد همه تدبیرها دربارة خوش صدایی آن به عمل آورده است.

بعد از نواختن سه تار کوک آن را شل کنید و باز بعداً آن را کوک کنید، همچنین این عمل را برای عود به کار ببرید، چنانچه خدای نکرده ساز شما بشکند بلافاصله باید آن را به استاد تعمیر کار مجرب بدهید تا روی اسلوب صحیح آن را مرمت نماید. سر خود کار تعمير را به عهده نگیرید و چسب لای درز آن نزنید که این خلاف است و بعداً برای تعمیر کار ایجاد اشکال می‌کند. در موقع تمرین با سازتان بهتر است از آستین مخصوص که دو سر آن کش دارد استفاده کنید تا عرق دست ساز شما را خراب نکند ناگفته نماند که اینجانب از زمان کودکی تاکنون همیشه در پی آموزش و کار سخت و تمرین بوده‌ام. باید بدانید کسی که ساز شما را مرمت می‌کند باید از تبحر خاصی برخوردار بوده و مورد قبول اساتید باشد بدون تحقیق سازتان را به مرمت کار نسپارید، زیرا بسیار افراد هستند که خود را تعمیرکار می‌دانند ولی از کم كيف ساخت ساز آگاهی ندارند و با سرهم‌بندی کردن ساز آن را به صاحبش تحویل می‌دهند. تعمیر کار باید در کارش خبره و استاد باشد یا از محضر استاد بهره‌ها برده باشد.»

زنده یاد استاد روح الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران نوشته است: «صنعتگران دیگر استاد جعفر و برادرش استاد عباس صنعت نیز هر دو از تار سازان ماهرند. عباس صنعت شاگرد یحیی است و اکنون هم حیات دارد ولی کارگاهی ندارد اما اگر دوستانش ساز خوبی داشته باشند که محتاج اصلاح باشد، بخوبی از عهده بر می‌آید. استاد جعفر شاگرد او بوده است.» اگر خوب توجه کنیم به این مطلب می‌رسم که تعمیرکننده و مرمت کار باید حتماً استاد باشد. در سال ۱۳۲۳ و در زمان جوانی که مشتاق کار سازندگی بودم و در به در دنبال استادانی بودم که از آنها کسب فیض نمایم، با استاد وارطان که به حق تعمیرکار ماهری بود، آشنا شدم و از راهنمایی‌هایش بهره گرفتم. بارها گفته‌ام که تعمیر و مرمت یک اثر هنری بسیار مشکلتر از ساخت آن است، زیرا در ساختن، دست سازندة باز است و هر کاری را که می‌خواهد به سهولت انجام می‌دهد، اما هنگام تعمیر چون آن اثر باید مثل روز اول بازسازی گردد، دست تعمیرکننده بسته و منحصر است به کاری که باید روی آن اثر انجام دهد و حق هیچ‌گونه دخل و تصرفی ندارد. مرمت کننده باید امانت‌دار باشد، چیزی اضافه یا کم نکند. این امانت‌داری در وجود استاد وارطان به وفور وجود داشت و من تلاش کردم بهره‌ای بردارم و به کار بندم. استاد وارطان به علت تبحر و صداقت در کار مورد احترام اساتید زمان خود بود. انسانی خوش‌قول، خوشرو و جدی در کار خویش. روانش شاد.

تعمیر سازهای سنتی

اگر بخواهم در خصوص تعمیر و بازسازی سازهای سنتی مطالبی بنگارم، به دلیل آن که خرابیها انواع مفصل و گوناگونی دارد و نمی‌شود به جزئیات آن پرداخت، مطلب خیلی طولانی خواهد شد. اما در این نوشتار به خرابیها و شکستگی‌های متداول که بیشتر مواقع در اثر سهل‌انگاری اتفاق می‌افتد اشاره کرده و راه ترمیم آن ارائه می‌شود.

آیا می‌دانید بهترین تعمیرکننده و مرمت کار کیست؟ آیا می‌دانید چه کسی ساز شما را مانند روز نخست تعمیر می‌کند خود شما! این خود شما هستید که می‌توانید و قادر هستید بهترین تعمیرکار باشید. این تعمیرکاری در وجود شما نهفته است و باید به نحو احسن آن را به کار بندید چنانچه از سازی که دارید به بهترین شکل حفاظت و نگهداری کنید، هیچوقت احتیاج به تعمیرکار پیدا نخواهید کرد. هر از گاهی باید پوست و پرده آن را عوض کنید، یا اینکه به تعویض سیمها بپردازید. به نظر می‌رسد در این کتاب به طور مفصل چگونگی این تعويض‌ها شرح داده شده است. به هر صورت، چنانچه در طول زمان از سازتان خوب مواظبت نکرده باشید، احتمال دارد که دچار شکستگی و آسیب شود. بیشتر شکستگی‌های ساز در اثر ضربه خوردن به کاسه است و ممکن است کاسه تار از بیخ دسته بشکند و دسته از بیخ کاسه جدا شود.

یا اینکه یک طرف بیخ دسته بشکند. این نوع شکستن از ارزش ساز به طور محسوسی می‌کاهد و در زمان خرید و فروش، خریدار وارد بلافاصله به بیخ دسته نگاه می‌کند. چنانچه از طرف روی بیخ دسته متوجه نشود، پوست نقاره را باز می‌کند تا کاملاً بیخ دسته را بررسی نماید. دیگر اینکه ممکن است در اثر افتادن عمودی ساز، به ته کاسه لطمه بخورد و ته کاسه ترک یا ترکهای متعددی بردارد یا اینکه کلاً از وسط درز یا قسمت چسبیده به درز از همدیگر جدا شود، یا اینکه کاسه به طور افقی ترک بردارد، که هر یک راه مخصوصی برای ترمیم دارد.

از دیگر قسمتهایی که در موقع جا به جا کردن ساز در معرض خطر قرار می‌گیرد، سرپنجة آن است که امکان دارد به موانعی برخورد کند و شکستگی و یا ترک بردارد، یا اینکه کاملاً سرپنجه از سر دسته جدا شود و موارد دیگر. ناگفته نماند ساز اگر به بهترین نوع هم تعمیر شود، دیگر آن ساز اولیه نیست، پس باید در نگهداری آن دقیق باشید، و آن را به عنوان مونس تنهایی و جوابگوی آلام درونی گرامی بدارید. ضمناً توصیه می‌شود که هرگز سازی را از کسی به امانت نگیرید و نیز سازتان را به کسی امانت ندهید، حتی اگر نزدیکترین کس شما باشد، چه بسا دوستی‌ها و مناسبتها به این خاطر به دشمنی بدل شده است. به هر تقدير، اگر سازتان دچار اشکال شد، در وهلة اول سعی کنید به سازندة آن مراجعه کنید، زیرا به کم و کیف کار خود وارد است.

برای تعمیر و مرمت سازهای شکسته نیاز به وسایلی است که باید در دسترس تعمیرکار قرار داشته باشد. از جمله قید، گیره دستی، ارّة دندانه ریز نازک، چکش لاستیکی، سوهان آج درشت و آج ریز، مته دستی، سرمته انواع مختلف، مقداری سیم مسی نمره ۵/۱ میلی‌متری، انبردست، سیم چین، درفش نوک تیز، مقداری ریسمان پنبه‌ای باریک اما محکم، خط‌کش چوبی ۱۰۰ سانتی‌متری، نخ قرقره، سریشم گرم، چند تکه پارچة تمیز، کاغذ سمبادة آج متوسط و آج ریز.

همچنان که قبلاً گفته شد، شکستگی‌ها به قدری متنوع است که شرح تک‌تک آنها محال است. اما به شکستگی‌های معمولی‌ای که گهگاه در اثر بی‌توجهی صاحب ساز اتفاق می‌افتد برمی‌خوریم، که باید بلافاصله تعمیر به این نحو تعمیر شود: شکستگی تار از بیخ دسته و کاسه که امکان دارد به چند شیوه بشکند. ۱- دور تا دور بیخ دسته از کاسه جدا شود که نوع بد آن است. ۲- امکان دارد یک طرف بیخ دسته ترک بردارد و طرف دیگر به کاسه تار متصل باشد و ۳- ممكن است دسته و کاسه طوری بشکند که مقداری از بغلهای کاسه در اطراف دسته برجای بماند و از کاسه هم جدا شود. ۴- نوع دیگر شکستگی آن است که، ساز به فاصلة چند سانتی به طور عمودی از بیخ دسته بشکند که هر یک از این نوع شکستگی‌ها تعمیر و مرمت خاصی دارد، گر چه این مرمت در هر چهار مورد نوعی اشتراک دارند و باید همیشه مدنظر تعمیرکننده باشد، و آن این است که تنظیم دسته با کاسه به هم نخورد و مانند روز اول تنظیم شود که به مهارت زیادی احتیاج دارد.

در اینجا تأکید می‌شود که برای چسباندن این چهار نوع یا با سایر انواع شکستگی حتماً باید از قید استفاده شود، در غیر این صورت درز شکستگی کاملاً به هم جفت و چسب نمی‌شود و با وسایل دیگری از قبیل گیره‌دستی یا بند یا کش که معمولاً مرمتکاران از آن استفاده می‌کند، درز کار به هم کمی چسبد و مقداری سریشم لای درز باقی می‌ماند که خود باعث افت کار است اما بستن لای قید که مخصوص چسباندن دو لبة تار در موقع ساختن است، این حسن را دارد که در اثر فشار متناسب قید، تمام سریشمهای لای درز بیرون می‌آید و کار مثل روز اول به هم می‌چسبد به طوری که فقط برای استاد خبره قابل تشخیص است. حال که متوجه مزایای قید شدید، بهتر است از آن استفاده کنید. برای چسباندن دستة تار که از بیخ دسته جدا شده است باید ابتدا قید را در محل قرار دهید که بتوانید از هر چهار طرف بر آن مسلط باشید.

اول زیر قید تکه‌ای پارچه قرار دهید که کاسه تار روی زمین یا میز کار زخمی نشود و برای دو طرف کاسه تار، چنانچه نمد دارید از نمد و اگر ندارید از قطعه‌ای موکت به ابعاد ۲۰×۲۰ سانت استفاده نمایید که بغل‌های کاسه تار زخمی نگردد و رنگ آن خط بر ندارد. سپس کاسه تار را لای قید قرار دهید و اندازة پیچ‌های دو طرف قید را میزان کنید، زیر دسته هم تکه‌ای چوب قرار دهید که دسته و کاسه در یک امتداد واقع شوند. بعد از آماده کردن قید و وسایل لازم و قرار دادن کاسه تار لای قید قبل از چسب زدن، دسته را در محل شکسته شده قرار دهید و پیچهای قید را میزان کنید، ببینید درز دسته بيخ کاسه دقیقاً در جای خود قرار می‌گیرد یا نه، اگر مانعی نبود، می‌توانید به نقاط شکسته شده، چسب بزنید و آن را بچسبانید. برای این کار ظرف سریشم را در کاسة آب داغ قرار داده تا سریشمهایی که قبلاً مقداری آب به آنها اضافه کرده‌اید، حل شود، آن را خوب به هم بزنید تا کاملاً یکنواخت گردد. همین که سریشم آمادة به کار شد آن را با مقوایی محکم که برای این کار آماده کرده‌اید، بطور دقیق هم به دسته تار و هم به محل جدا شدة بیخ کاسه بزنید و سعی کنید مقدار سریش زیاد نباشد. سپس دسته در محل شکستگی قرار دهید و آرام آرام پیچهای قید را محکم کنید تا جایی که در محل شکستگی مختصر حرکتی داشته باشد. برای این کار اگر شخصی را وارد کمک کنید بهتر است.

خط‌کشی یک متری روی دسته و لبة كاسه بگذارید (البته لازم به ذکر است که قبلاً باید گوشیهای تار را باز کنید و نیز پرده‌ها را ببرید تا کاملاً تار لخت شود (در صورت میزان بودن دسته با کاسه تمام خط‌کش از لبة شیطانک تا لبة پیش کاسه بر هم منطبق می‌شود در غیر این صورت لازم است با بالا بردن سر دسته یا پایین آوردن سر دسته، دسته را با کاسه قرینه کنید.