نگاهی به هنر ظریف خاتم

کهن‌ترین اثر نوشتاری که نشان می‌دهد شیراز در چه زمانی بنا شده است مربوط به الواح گلی تخت جمشید می‌باشد ‌که واژه آن را «شی رازی ایش» ذکر کرده است و صاحب‌نظران اظهار داشته‌اند که شیراز در زمان هخامنشیان به عنوان کارگاه هنری و ساختمانی تخت جمشید بوده است.

در کاوش‌های منطقه قصر ابونصر چند مهره به دست آمد که نام اردشیر و شیراز بر آن نوشته شده بود که نشان می‌دهد این بنا به اواخر دوران اشکانی یا اوایل دوره ساسانی تعلق داشته است. با توجه به نقش‌های ساسانی بَرمِ دِلَک و آثار هخامنشی مُحرَز و مشخص است که شهر شیراز در دوره‌های پیش از اسلام وجود داشته است.

در پی کند و کاوهایی که در یکی از تپه‌های جنوب شیراز انجام گرفته است مقداری سفال‌های شکسته مربوط به هزاره سوم پیش از تاریخ به دست آمده است که این نشانگر مجد وعظمت شیراز در دوره‌های پیش از تاریخ و اسلام بوده است. و در دوره‌های تاریخی دیلمیان، اتابکان، آل اینجو وآل مظفر و سرانجام در دوره حکومت زندیه نیز شیراز پایتخت حکومت ایران بوده است.

غزل غزل‌های سنتی، هنر خاتم است. هنر خاتم به شکل بسیار پیچیده‌ای در اتحاد تناقض نمای سیالیت زیبایی، عقلانیت ریاضی و هندسه شکل گرفته است. هنر خاتم نمایش وجد هنر سنتی است، در سماعی از عناصر رنگ و هندسه، زیبایی، قاعده‌مندی و سودمندی کمیت و کیفیت، ریاضی و عاطفه و شهود خرد.

راز شگفت هنر خاتم، ارتباط تنگاتنگ آن با هندسه و ریاضیات و از آن رهگذر دستیابی به بیانی باطنی و درونی در قلمرو زیبایی و تفسیر معنوی و مینوی از هستی است.

هنر خاتم سازی در عهد استیلای مغول بر ایران، از کشور چین به سرزمین ما آمد و خاتم سازان ایرانی به مرور زمان، با اعمال تغییر شکل هندسی آن از مقطع به مثلث، تحول زیادی در آن ایجاد کردند. قبل از حمله مغول، نوعی خاتم در ایران رایج بود که از نمونه‌های آن خاتم منبر مسجد جامع عتیق شیراز باقی مانده و نشانه‌ای از اوج هنر خاتم در ایران سده‌های پیشین است. در دوره صفویه این هنر در اصفهان مورد توجه قرار گرفت و پیشرفت زیادی کرد.

همچنین در دوره زندیه نیز، این هنر در شیراز رونق بسیار یافت و هنرمندان شیرازی آثار با ارزشی را به وجود آوردند. همچنین شیراز در دوره‌های بعدی، موطن و زادگاه بسیاری از هنرمندان شاخص هنرهای سنتی بوده و تاکنون نیز هست.

خاتم هنری از جنس چوب

فرهنگ اسلامی - ایرانی این مرز و بوم، پیشینه‌ای کهن دارد که برخی از زیباترین جلوه‌های آن را می‌‌توان در هنرهای ظریفی چون خاتم کاری، قلم‌زنی، سفالگری، منبت کاری و جز آن مشاهده کرد. در این میان اما منتقدان هنر، خاتم را نمادی از وحدت در کثرت دانسته و آن را زینت‌بخش وادی هنرهای صناعی می‌دانند.

در خصوص هنر خاتم باید چنین گفت که به نوعی می‌‌توان آن را به چیدن قطعات موزاییک بر سطح چوب تشبیه کرد. با این تفاوت که به جای سنگ‌های رنگارنگ در آن قطعات کوچک عاج به کار می‌رود و نقشه آن هم مانند نقشه‌های قالی با محاسبات دقیق هندسی تهیه می‌شود.

استاد محسن صنیع خاتم فرزند مرحوم حاج محمد حسین صنیع خاتم در تعریف این هنر از قول پدر می‌‌گوید: خاتم به معنای ختم رسم است. شاید دلیل اصلی چنین تعریفی از جانب هنرمندی که خود از بزرگان هنر خاتم و در اصل «پدر دوره نوین خاتم» بوده است این باشد که در هنر خاتم اساس گل‌بندی و ساخت خاتم، رسم‌های هندسی به ویژه مثلث‌های کوچک بسیار ریز است و به کارگیری این گونه اشکال هندسی در آن مقیاس در هنرهای دیگر مشابه و مانند ندارد.

لذا خاتم به شیوه رایج امروزی را می‌‌توان چنین تعریف کرد:

هنر آراستن سطح چوبی اشیاء کاربردی و تزیینی با استفاده از مواد اولیه نظیر چوب، استخوان و فلز در قالب اشکال هندسی یا گره. زیرا خاتم مولد گره است و در اصل خاتم را می‌‌توان نوعی شاه‌گره نامید.

خاتم، هنری از پهنای خاورمیانه

خاتم از صنایعی است که به خاورمیانه نسبت داده می‌شود. هنر تزیین اسباب و اثاثه، صندوق، جعبه و سایر اشیائی که با طرح‌های هندسی مرکب از قطعات کوچک چوب یا عاج یا استخوان یا صدف زینت یافته است. این صنعت از زمان بسیار قدیم در مشرق زمین مرسوم بود و یونانی‌ها و رومی‌ها آن را اقتباس کردند.

در زمان قدیم دو طریقه در این صنعت به کار می‌‌رفت: خاتم کاری و ترصیع. در اولی قطعات کوچک استخوان و چوب در یک صفحه چوبی قرار داده می‌‌شد. در دومی شیوه‌ای مفصل و مشکل به کار می‌‌رفت و آن عبارت بود از جمع‌آوری قطعات ریز که به صورت اشکال هندسی در می‌‌آمد و بعدا روی چوب چسبانیده می‌‌شد. خاتم کاری در همه ادوار در دنیای اسلام رواج داشت.

اما در قرن سیزدهم و چهاردهم در زمان سلاطین مملوک در مصر و سوریه این طریقه تزیین، ترقی بسیار کرد. قابل ذکر است که قبل از حمله مغول، نوعی خاتم در ایران رایج بوده که از نمونه‌های آن خاتم منبر مسجد جامع عتیق شیراز می‌‌باشد.

در دوره صفویه این هنر در اصفهان مورد توجه قرار گرفت و پیشرفت زیادی کرد. از شاهکارهای خاتم در این دوره می‌‌توان صندوق مرقد امام موسی کاظم (ع)، صندوق مرقد امام حسن عسگری (ع)، ضریح حضرت سید علاء‌الدین حسین (ع) در شیراز و خاتم بقعه شاه نعمت‌اله ولی در ماهان کرمان که از کهن‌ترین ‌آثار است را نام برد.

در دوره زندیه این هنر در شیراز رونق بسیار یافت و هنرمندان شیرازی آثار با ارزشی چون صندوق مقبره حضرت زینب (س) را به وجود آورده‌اند.

پیشینه خاتم سازی در شیراز به بیش از یک هزار سال قبل می‌‌رسد، به ویژه در زمان سلطنت کریم خان زند و با حمایت وی آثار نفیسی توسط استادکاران شیرازی طراحی و کار شد. در دوران قاجاریه نیز با رو به افول رفتن این هنر سنتی، بهترین خاتم‌های "شش ضلعی" در تهران و شیراز ساخته شد.

آشنایی با مواد و شیوه ساخت خاتم

مواد اولیه در تهیه خاتم چند نوع است:

۱. انواع چوب مانند فوفل، عناب، افرا، بقم، چنار، آبنوس، نارنج

۲. استخوان مانند استخوان شتر و اسب

۳. صدف

۴. مفتول‌های فلزی از جنس برنج و در برخی موارد نقره

۵. نخ پرک

۶. سریشم و لاک

۷. وسایل و ابزار

از مهم‌ترین ابزار و وسایل خاتم که همگی در شکل‌دهی و ساخت آن نقش بسیاری دارند می‌‌توان انواع اره‌ها و سوهان‌ها و رنده و دستگاه پرس نام برد.