نقش انواع رنگ‌ها در رنگرزی تار و پود

رنگها از نظر ملموس بودن و غیر ملموس بودن و نیز جایگاه بروز خود تعاریف متفاوتی دارند که از آن میان ما به دو تعریف کلی از آنها اکتفا میکنیم و به تعاریف جزیی تر در بخش انواع رنگهای مختلف اشاره خواهیم کرد.

تعریف رنگی فیزیکی

این رنگ عبارت است از احساس چشم در برابر انعکاس نور بر روی شیء و به تعبیر دیگر توزیع انرژی طیفی لوزی است که از یک سطح منعکس میشود.

تعریف رنگ مادهای

رنگ مادهای عبارت است از هر نوع ماده طبیعی یا مصنوعی رنگزا که در رنگآمیزی اشیاء و اجسام به کار برده میشود.

رنگهای فیزیکی

رنگهای اصلی فیزیکی هفت رنگ هستند که عبارتاند از رنگ قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، نیلی و بنفش. رنگ سفید مجموعهای از رنگهای گفته شده است. بر اساس نظریهی موجی نور ثابت شده است که رنگهای مختلف فیزیکی نورهایی هستند که طول موجشان با هم اختلاف دارد؛ مثلا نور قرمز تیره با طول موجی معادل ۸/۰ میکرون بالاترین و نور بنفش با طول موج ۴/۰ میکرون پایینترین درجهی طول موج را دارند و طول موج سایر رنگها هم طول موجی بین این دو رنگ است. لازم به یادآوری است که این رنگها به صورت متصل تغییر میکند به نحوی که مرزبندی دو رنگ مشخص نیست (مصاحب، جلد اول، ذیلِ ترکیب واژه‌های رنگهای فیزیکی).

رنگهای مادهای

رنگِ مادهای عبارت است از هر نوع مادهی طبیعی و مصنوعی رنگزا که در رنگآمیزی اشیاء و اجسام به کار برده میشود. به نظر اکثر کارشناسان صنعت رنگرزی و رنگسازی در طبیعت فقط سه رنگ اصلی وجود دارد. این سه رنگ عبارتاند از: رنگهای قرمز، آبی و زرد. سایر رنگها از ترکیب دو یا سه رنگ اصلی گفته شده، تهیه میشوند. رنگ سیاه مخلوطی از این سه رنگ اصلی است. با ترکیب دو رنگ اصلی و تغییر میزان و مقدار آنها، رنگهای متعددی ساخته میشوند؛ مثلا از آمیزش رنگ قرمز و آبی چندین هزار رنگ کم رنگ و پر رنگ مایل به قرمز و آبی به وجود میآید. از آمیزش رنگ قرمز با زرد هم چندین رنگ مایل به لیموئی و طلایی به دست میآید و یا از آمیزش رنگ زرد و آبی طیف گستردهای رنگ سبز کم رنگ یا پر رنگ تهیه میشود از آمیزش سه رنگ اصلی با هم میتوان رنگهای زیادی از جمله زیتونی، قهوهای و غیره بوجود آورد، که دستاندرکاران صنعت رنگرزی سنتی ایران و از جمله کاشان به اکثر رموز یاد شده تا حد قابل توجهی آگاهی دارند. رنگهای مادهای نیز به لحاظ کیفیت و نحوهی تهیه آنها به دو دسته تقسیم میشوند:

1. رنگهای شیمیایی

قدیمیترین رنگ شیمیایی را در سال ۱۸۳۸ میلادی «سر ویلیام پر کین» شیمیدان معروف انگلیسی و همکارانش ساختند. بیشتر رنگهای شیمیایی از تقطیر ذغال سنگ بدست میآیند. صنعت رنگسازی شیمیایی تا به امروز پیشرفت قابل توجهی کرده است و تعدد و تنوع رنگهای شیمیایی و فنون و روش به کار گرفته در تولید آن از حوصلهی این بحث خارج است و پرداختن به آن باعث میشود تا از موضوع اصلی رنگ طبیعی و رنگرزی با آنان است دور شویم.

۲. رنگهای طبیعی

انواع متعدد این رنگها و مواد مؤثر در رنگرزی با آنها اکثرا در طبیعت وجود دارند این رنگها در صنعت رنگرزی سنتی ایران نقش قابل توجهی را ایفا میکنند. نقشها از نظر منشأ به سه دسته تقسیم میشوند:

الف) مواد رنگ زای گیاهی یا (نباتی)

همهی گیاهان موجود در طبیعت دارای رنگ هستند و میتوانند مولّد رنگ باشند. مواد رنگزای گیاهی در مقایسه با سایر مواد رنگزا از اهمیت و اعتبار بیشتری برخوردار هستند. شاخصترین مواد رنگزای گیاهی شناخته شده در صنعت رنگرزی عبارتند از: نیل nil، حنا hana، جفت Joft، روناس runas، اسپرک esperak ، بقم سرخ baqam ، برگ مو، برگ کول barqekul ، برگ ویج wij barge ، برگ خیار، برگ گل داوودی، تمشک جنگلی، سماق، زرشک، زردچوبه، زعفران، پوست گردو، پوست انار، پوست پسته، پوست پیاز، پوست فندق، گل همیشه بهار، گل زبان گنجشک، گل ختمی، گل آفتابگردان، گل انار، گل شب بو، گل اسکوتي goleskuti ، گندل gandal و بسیاری گیاهان دیگر.

قسمت رنگزا در گیاهان مختلف ممکن است، گل، ساقه، شاخه یا ریشه باشد. امروزه به دلیل پیشرفت صنعت رنگرزی و معمول شدن رنگهای شیمیایی اکثر رنگهای گیاهی مورد استفاده قرار نمیگیرند؛ مگر تعدادی اندک که دربارهی هر یک توضیح داده خواهد شد.

ب) مواد رنگزای حیوانی

این مواد همانگونه که از نامشان برمیآید؛ موادی هستند که به نحوی از حیوانات و یا حشرات گرفته میشوند و مهمترین آن «قرمز دانه» است دربارهی این ماده به علت نقش مهم آن در صنعت رنگرزی سنتی در مبحث جداگانه توضیح داده خواهد شد.

ارغوان: این ماده نوعی نرم تن دریایی است. معروفترین نوع آن، ارغوان صورتی است که منسوب به شهر «صور» لبنان است و سالهاست که دیگر استفاده از آن در صنایع رنگرزی معمول نیست.

پ) مواد رنگ زای معدنی

این مواد به صورت خالص و یا ناخالص از معادن استخراج میگردند. قدیمیترین نوع آن «گل اخری» است که از ادوار ماقبل تاریخ در ایران استخراج و مصرف میشده است و بهترین نوع آن که شهرت جهانی دارد «گل اخرى» جزیره هرمز در خلیج فارس است. «آبی پروس» یکی دیگر از رنگهای معدنی است که به صورت بلوری شکل و چند وجهی وجود دارد و در تهیه رنگهای نقاشی و رنگرزی به کار میرود. نام شیمیایی این رنگ «فرّو سیانور فرّیک پناسیم» است.

ثبات رنگ

مقاومت رنگ در برابر عوامل مختلف شیمیایی، سایش و نور را «ثبات رنگ» میگویند. میزان این مقاومت در برابر عوامل یاد شده؛ متفاوت است. از بین عوامل موثر در رنگ خامه قالی، سه عامل از اهمیت بیشتری برخوردارند که عبارتاند از «نور»، «شستشو» و «مالش». مرغوبترین نوع فرش از لحاظ رنگآمیزی آن است که مقاومت رنگهای به کار رفته در آن در برابر سه عامل یاد شده؛ زیادتر باشد و به عبارت دیگر از درجهی ثبات بیشتری برخوردار باشد. ثبات رنگها را در برابر عوامل مختلف از نمره ۱ تا ۸ درجهبندی کردهاند و این امر قراردادی بینالمللی است. درجه ثبات رنگ قالی در برابر نور نبایستی کمتر از نمره ۵ و در برابر سایر عوامل کمتر از نمره ۴ باشد؛ و در غیر این صورت قالی تهیه شده از مرغوبیت لازم برخوردار نخواهد بود. همچنین جمع نمرات ثبات رنگ فرش مرغوب نبایستی از ۲۷ کمتر باشد. برای رنگرزی پارچه در صنایع نساجی، رنگ مصرفی را (از لحاظ درجه ثبات) با توجه به نوع مصرف پارچه انتخاب میکنند. مثلا رنگ با ثبات نوری بیشتر را برای پارچه‌هایی به کار میبرند که بیشتر در برابر نور قرار میگیرند. (مثل پرده) و رنگ با ثبات سایشی بهتر را برای پارچه‌هایی به کار میروند که هنگام مصرف در معرض اصطحکاک بیشتر قرار دارند. (مثل پارچه رومبلی و...).

قدمت رنگ

به استناد آثار باستانی و اشیا به دست آمده از حفاریهای باستانشناسی، در ایران از حدود پنج تا شش هزار سال قبل سفالینه‌های منقوش و رنگی به عنوان وسایل زندگی به کار میرفت که نمونه‌های این ظروف در اغلب موزه‌های معروف جهان نگهداری میشود از جمله لیوان سفالی منقوش شوش مربوط به سه هزار و پانصد سال قبل از میلاد در موزه لوور فرانسه، و یا پیهسوز سفالی منقش، سیلک کاشان مربوط به هزارهی اول قبل از میلاد که در گالری نلسون کانزاس سیتی آمریکا. وجود این اشیاء مؤيد قدمت آشنایی مردم این سرزمین با رنگ و رنگآمیزی است. از نشانه‌های دیگر آشنایی ایرانیان با رنگ و رنگآمیزی میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: استفاده از برادهی فلزات و روش تهیه آن در دوره دوم (عصر مس)، دوره سوم (عصر مفرغ) و دوره چهارم (عصر آهن) تاریخ ایران، بهرهگیری از زنگار مس در تهیه رنگ فیروزهای و یا سنگ چخماق و سرب در تهیه رنگ زرد و وجود اصطلاحاتی از قبیل، «قرمز ایرانی» «آبی ایرانی» و «لعاب ایرانی» که در اکثر مقالات و نوشته‌های مربوط به هنر سفالگری ذکر شده است، بعضی از محققین معتقدند که رنگهای استفاده شده در نقش و نگارهای ظروف سفالی تیره رنگ، کلا از مادهی منگنز است. ضمنا پیوستگی خاصی بین نمونه‌های سفالی عهد باستان و سفالهای امروزی سفالگران روستای «کلپورگان» (از توابع سراوان در سیستان و بلوچستان) وجود دارد و این شباهت به دلیل وجود منگنزی است که از کوه‌های مجاور این روستا استخراج میگردد. قدیمیترین ماده رنگزا که هنوز هم در صنعت رنگرزی (اعم از سنتی یا جدید) نقش بسزایی دارد «نیل» است. قدمت کشف و استفاده از نیل به حدود چهار هزار سال پیش برمیگردد.

از دیگر رنگهای قدیمی «گل اُخْرى» است که امروز هم استفاده از آن در نقاشی قالی معمول است. «حنا»، «روناس» و «قرمزدانه» از دیگر مواد رنگزای قدیمی هستند که نقش مهمی در صنعت رنگرزی دارند.

دندانه‌های رنگ (مواد مؤثر بر رنگ)

دندانه‌ها موادی هستند که به منظور ایجاد ثبات بیشتر رنگ بر روی الیاف خامهی قالی و همچنین برای رنگپذیری مطلوب به کار برده میشوند. دندانه‌ها در اختلاط و فعل و انفعال با رنگ و الياف، مادهی شیمیایی مرکبی را به وجود میآورند که در اثر آن دوام و ثبات رنگ خامه در برابر عوامل مختلف بیشتر میگردد. استفاده از دندانه‌ها شیوه‌های مختلفی دارد که در فصل رنگرزی سنتی خامه، توضیح داده خواهد شد. دندانه‌های مصرفی در صنایع رنگرزی با توجه به منابع تولیدشان سه نوع هستند:

١. دندانه‌های معدنی مثل زاج سیاه، زاج سفید، سنگ ترش و املاح فلزاتی مانند کرم، آهن، آلومینیم و نیز سنگ آهک

٢. دندانه‌های گیاهی شامل میوه‌های ترش (لیمو - غوره، زرشک) و انواع گیاهان مازوجی (بلوط، پوست انار، پوست گردو، مازو و اشنو).

٣. دندانه‌های حیوانی مانند قرا (قره قوروت)، دوغ و ماست ترش.

نحوه بهرهگیری از دندانه‌ها

به طور کلی در رنگرزی با رنگهایی که خاصیت «بازی دارند از دندانه‌های «اسیدی» استفاده میشود و برای رنگرزی با رنگهای اسیدی، دندانه‌های بازی را بکار میبرند. در رنگرزی با رنگهای مستقیم (رنگهای بینیاز از دندانه)، استفاده از دندانه باعث جلوهی بیشتر رنگ میشود.