نقش‌های قلمکارسازی

بین نقشهای مربوط به قلمکار، قالی، کاشی، همچنین تا اندازه ای گچبری و کنده کاری روی چوب، وجه تشابه بسیاری وجود دارد، که این تشابه مؤید آن است که طراحان نقشهای قلمکار، قالی، کاشی و همچنین اغلب نقش سازان کنده کاری چوب، منبت کاری و گچبری، با استفاده از طرحها و نقشهایی که در هنرهای سنتی مذکور به کار می رفته و از تلفیق آنها با یکدیگر، طرح و نقش جدیدی فراهم می ساخته اند؛ چنان که امروزه نیز نگاره های موجود به خصوص در حواشی پارچه های قلمکار و نیز بسیاری از نقوش در متن، مشابهت کاملی با نقشهای قالی و گاهی نقشهای کاشیهای خاص ایران از جمله نگاره های ویژهی دورهی صفویه دارد.

استنباطی که عبدالحسین احسانی در کتاب مجموعهی قلمکار ایران؛ از طرحهای قلمکار داشته است این است که، اولا نقشهای قلمکار ایران، از دورترین زمان، همان نقشهایی است که در قالی ایران به کار رفته است؛ دوم، نقشهای کاشی ایران، به خصوص از دورهی صفویان به بعد، اغلب مأخوذ از نقشهای قالی و قلمکار ایران است و مطالب سوم که در خور دقت است، اینکه اگر بپذیریم سابقهی قلمکارسازی به علت آسان تر بودن ساخت آن، قدیمی تر از بافت قالی با بهره گیری از نقشه بوده است، باید قبول کرد که ابتدا نقشهای قلمکار به دست اهل فن فراهم آمده سپس با آنها نقشهای مربوط به قالی تهیه شده است و نیز در گچبریها و کنده کاریهای روی چوب، تأثیرگذار بوده است.

موضوع دیگر که در خور تامل است اینکه، به خصوص از دوره صفویه به بعد، قلمکار سازان به تهییه نقش های تازه ای مبادرت جسته اند که اغلب، متاثر از همان نقش ها و طرح های سابق بوده است؛ به طوری که از تجزیه و تحلیل این نقش ها به خوبی می توان میزان تاثیر نقشمایه های گذشته را مشاهده کرد،( این نکته مخصوصا در حاشیه سازی، بیشتر به چشم می خورد) اکنون نقش هایی که در دوران معاصر، بیشتر از آنها استفاده می شود، به ترتیب حروف الفبا آمده است؛ البته نقش های مصور دیگری هم، در کتاب مجموعه قلمکار ایران آمده، که می تواند مسیر تاریخی یک رشته از نقشها را که قبل از دوران صویه شروع شده و به دوران حاضر، ختم می شود، به ما نشان دهد.

نقشهای مورد استفاده ی قلمکارسازان

1.اسلیمی مارتین ۲. اناری میرزا محمود ۳. انگوری لپییه ۴. انگوری درشته ۵. اسب درشکه ۶. اناری میرزا محمود زمینه لاکی ۷. اسبی ۸. اناری چارگوشی ۹. اناری خورشی ۱۰. انگوری دو قالبی زمینه لاکی ۱۱. اسکندری ۱۲. آلوچیه شیخ ۱۳. آلوچیه آمیز محمود ۱۴. انگوری حرف درشته ۱۵. انگوری ریزه ۱۶. آویزی مارتین ۱۷. بتهی لامه مشتی ۱۸. بتهی کاجی 19. بتهی کشمیشبیه ۲۰. بتهی شیویدی توخالی ۲۱. بند رومی بزرگه شیخ 22. بنند رومی 23. بته ترمه زمینی شیویدی 24. بته توخالی ۲۵. بتهی ناصرخانی ۲۶. بند ضرغامی ۲۷. بتهی آلبالویی ۳۱. بته نوه ۳۲. بادومی بزرگه ۳۳. بادومی نوه ۳۴. بند رومی آبی یه ۳۵. بته لاکیه 36. بهرام و گل اندام 37. بته بزرگه ۳۸. بشقایی 39. بته جفتی افلاکی 40. بته روسری ترمه ای 41. پسونی 42. بته ترمه کوچیکه جفتی 43. بته چی جفتی مشتی ۴۴. پا جامیه ۴۵. بته جفتی مشتی 46. بته عیالیاره 47. بته شیویدی 48. بته روسری نصفیه ۴۹.پسی مشتی 50. پسی 51. پنجی مشتی ۵۲. پل خواجو ۵۳. ترنج ترمیه نصفیه ۵۴. تخت جمشیدی 55. ترنج نصفی پیه 56. ترنج چارکه ترمه 57. ترنج پسی 58. ترنج اناری 59. جونوری چهارقالبی 60. جنگل فیل 61. جنگل رستم 62. جونوری ریزه ۶۳. جقه شیخ 64. جونوری درشته 65. جهان آرای بزرگه ۶۶. چارگوشی پسی مارتین 67. چتری مارتین 68. چتری ۶۹. چوپون70. چارگوشیه 71. چارگونجیشکی 72. چتری جهان آرای 73. چیتی شیخ 74. چار گوشی درویشی 75. چهل ستون 76 . چار گوشی گل پیه 77. حلقه ای لپی 78. حلقه ای شیویدی 79. حکیم عمر خیام 80. حج کاظمی 81. حلوردید پسی قرمز 82. حاشیه 83. حاشیه ( زنجیر عباسی ) 84. حصیریه 85. حاشیه لق لقی 86. حلوردیه 87.خورشید 88. خواجه حافظ 89. خسرو و شیرین 90. درهم بادومی (کونه)کهنه 90. درهم بادومی (کونه) کهنه 91. دو بته مشتی 92. دو بته ای ۹۳. دو گلی نوه 94. دختریه 95. دوازه بته ای۹۶. دو قالبی آمیز 97. دو بته ای زمینی پس قرمز 98. دالبر موریه ۹۹. دوازده بتهی مارتین 100. دالبر کوپیه 101 . دوخونی هندیه شیخ ۱۰۲. دو خونی کوچیکه حج رجب علی 103 . دو بته مارتین 104. درهم ریزه ۱۰۵. دو خونهی مارتین 106. دابر مغاری 107. درهم بادومی نوه ۱۰۸. دو قالبی شیخ علی 109. درویشی 110. دو بته ای مادر و بچه ۱۱۱. دو بوتهی قلمکاری112. دو گلی مارتین 113. دو بته ای مشتی۱۱۴. دو بوته یه شیویدی115. رف رفی شیخ شاخیه 116. رف رفی مشتی۱۱۷. رفرفی شیخ علی 118. رستم 119. رف رفی جانمازیه ۱۲۰. زنجیری بادومی121. زنجیری طاق داره 122. زنجیری یوسف زلیخا ۱۲۳. زنجیری دو خونیه 124. زنجیری ترمه کهنه 125. زنجیری گلی۱۲۶. زورخونه 127.زنجیری کدویه 128. زنجیری اناری ۱۲۹. زری 130. زنجیر شیدی 131. زنجیری تو خالی 132. زنجیری انگوری 133. سه بته ای پسی قرمز 134. سیبیه 135. سه بته شیویدی 136. 137. سی و سه پل 138. سه زنجیریه 139. سوسن درشته 140. سر و ته لپیه مارتین ۱۴۱. سیبیل سگی 142. سوسن 143. سبیبلی کاظم 144. سوسن ریزه 145. سه زنجیره باریکه 146. شاه گلدون برزگر 147. مشیش بته 148. شیرین و فرهاد 149. شاه عباسی 150. شش بته ریزه 151. شاخه گوزنی زمینه لاکی 152. شیخ صنعون و غلام 153. شاه اسماعیل 154. شاخ گوزنی زمینه آبی 155. شاخ گوزنی چاربته ای 156. شیرازی شیخ 157. شاخ گوزنی 158. شعرای 159.شاخی متحده 160. شاگرد ابوعلی سینا 161. شیخ بو علی سینا 162. صندوقی لپیه شیخه 163. صندوقی درشته 164. صندوقی ریزه مارتین 165. صندوقی زمینه لاکی 166. صندوقی درشته زمینه لاکی 167. طاووسی ریز 168. طرح بزی 169. طاوسی ریز 170. عالی قاپو 171. غنچه ای 172. فردوسی 173. فروهلی 174. فروهلی شیری 175. فیل سوار 176. فروهلی شیرازی 177. قلمدونی 178. کتیبه سروری 179. کتیبه مروارید مشتی 180. کتیبه اردهالی 181. کتیبه سروی 182. کتیبه ترمی آبی 183. کتیبه حلوریدیه 184. کتیبه کلونیلی 185. گپه گلی 186. گپه گلی مشتی 187. کتیبه صدرسی 188. کتیبه ترمه ای زمینه لاکی 189. کتیبه گنجیشکی 190. کتیبه دو قابی مشتی 191. کدوی 192. کلیمی 193. کشکولی بزرگه شیخ 194. کتیبه دو بته ای 195. کتیبه توخالی 196. کتیبه چارقالبی 197. کتیبه تخم مرغی 198. کتیبه شیریا 199. کتیبه قالیچی 200. کتیبه چارقالبه 201 . کتیبه اناری 202. کتیبه کدوی 203. کتیبه محرماتی 204. گل حج رضایی 205. گل ترمه 206. گل کاشی 207. گل و دور گلی 208. گلدون مرغی 209. گلدون اناری 210. گلدون یکیه شیخ 211 . گلیلسی برزگه 212. گلدون یکیه بیرقی 213. گنجیشکی مارتین 214. گلدون برگی 215. گلدون مشتی کاظم 216. گلدون میخکی 217. گلدون بیعاره 218. گلدون حاجی 219. گلدون چرخه 220. گیلاسی 221. گلدون یکیه 222. گلدون هشتایی 223. گل دوشاخه 224. گل حجی 225. گلدون یکه مشتی 226. گل ترمی 227. گل هشتایی 228. گوشه 229. گل ترمی 230. گلوبازی نوه 231. گل شیویدی بزرگ 232. گل شیویدی شیخ 233. گلدون شیخ 234. گل تاجی 235. گل شیویدی جارخالی 236. گلدون نوه 237. گل اسلامی 238. گلدون برگی 239. لیلی و مجنون 240. لپیه مارتین 241. مشتی 242. مدرسه چارباغ 243. محرمات 244. مرغی زمینه آبی 245. محرمات مجمع پوش 246. مینو نه گل پیه 247. مطربیا 248. مسجد شاه 249. محرمات حقی 250. نو علی شاه و مشتاق 251. تنه وهب 252. هشت بته ای 253 . هشت بته ای کیشمیشی 254. هشت بته لالییه 255. هشت گنجشکی 256. هشت بته تازه 257. یوسف و زلیخا

نقشهای نامبرده همه به نقشهای روی قالبهای قلمکار اختصاص داشت، اما در قلمکار نقاشی یا نقاشی قلمکار، نقشها همان موضوعات مورد علاقه و ابتکاری نقاشی قلمکار است که بیشتر شامل موضوعات مذهبی، حماسی، تغزلی و گاه مناظر است.

شهر اصفهان، در زمان سلسلهی صفویه در قرن یازدهم و نیمهی اول قرن دوازدهم هجری مرکز و پایتخت ایران بود، سلاطین این دودمان به علت علاقهی زیاد به هنرمندان، این عده را همیشه تشویق می کردند، در نتیجه اصفهان یکی از مراکز عمدهی تجمع هنرآفرینان و صنعتگران شد، هنرمندان از گوشه و کنار ایران به این شهر روی آوردند و در تولید و عرضهی محصولات مختلف از جمله قلمکار با عالی ترین کیفیت هنری کوشیدند و به علت همین تشویقها این شهر توانست قطب تولید کنندگان صنایع دستی شود و صنعتگران سایر شهرستانها را جذب کند.

در این شرایط تعداد شهرهایی که در آنها قلمکار تولید می شد، کم بود و اصولاً سایر شهرستانهای ایران قادر به تولید این نوع محصول با کیفیت و کمیت محصولات اصفهان نبودند، ولی در شهرهای بروجرد، سمنان، دامغان و گناباد قلمکارسازی و چیتگری انجام می شد، اما با قلمکارهای اصیل اصفهان فرق کلی داشته است.غیر از شهرهای نامبرده در اطراف نجف آباد، تیران کرون، فارسان، گز برخوار، خورزوق برخوار، ریز لنجان، سدهی همایونشهر (خمینی شهر فعلی) و بعضی از دهات دیگر کم و بیش به سبک خاصی این صنعت رواج داشته و بیشتر محصولات آنها را سفره و دستمال و بغچه تشکیل می داده است، البته نوع قلمکار آنها با قلمکارهای اصیل اصفهان چنان که گفته شد تفاوت فاحش داشته است .