نقشه‌خوانی و پودکشی در هنر قالیبافی

نقشه خوانی

همان‌گونه که گفته شد مجموع گره‌ها تشکیل دهندهٔ فرش دستباف هستند و تنوع رنگ گره‌ها و زدن آنها با توّجه به نوع نقشه می‌باشد که طرح را به وجود می‌آورد هر خانهٔ نقشه معادل ۱ گره می‌باشد و با توّجه به رنگ مشخّص شده در نقشه، از خامهٔ مناسب استفاده نموده و با کمک گره طرح بر روی فرش منتقل می‌شود. برای پیاده نمودن نقشه، با توّجه به نوع نقشه ( ½، ¼، واگیره، سرتاسری) از وسط به چلّه‌ها به سمت کناره‌ها یا از سمت چپ یا از سمت راست شروع به گره زدن با شمارش از روی نقشه نموده و مطابق رنگ هر نقطه در نقشه روی تارها گره زده می‌شود و پس از اتمام نقشه خوانی، فواصل نقش و نگارها با گره پر می‌شود لازم است که نقشه به طور دقیق طرّاحی شود و تقارن‌ها و تناسبات رعایت گردد، در ضمن آنکه بافنده نیز باید از دخالت‌های ناآگاهانه در طرح و رنگ خودداری کند.

پودکشی

پود: به نخ‌های افقی گفته می‌شود که بعد از هر ردیف ریشه زدن از میان تارهای زیر و رو به صورت (+) عبور داده می‌شود و کوبیده می‌گردد تا کاملاً بر روی گره‌ها بخوابد و جای گیرد و به طورکلی موجب استحکام فرش می‌شود. (پود در فرش نقش ملاط را دارد)

نخ پود به دو صورت ضخیم و نازک مورد مصرف استفاده قرار ‌‌‌‌می‌گیرد.

پود ضخيم: همان‌گونه که از اسم آن پیداست ضخامت این نوع پود زیاد می‌باشد و برای تهیّه پود ضخیم از نخ‌های با نمرات ۱۰ – 5 استفاده می‌شود که در رجشمارهای مختلف تعداد لای آن متفاوت می‌باشد. نقش آن روی هم خواباندن گره‌ها و استحکام فرش می‌باشد.

نحوه رد نمودن پود

نحوهٔ رد نمودن پود ضخیم در روش فارسی بافت و ‌‌ترکی بافت متفاوت می‌باشد که عبارتند از:

الف) روش فارسی بافت

در این روش ابتدا چوب هاف را از روی کوجی بالا برده تا فاصلهٔ زیگزاگ از دم کار زیاد شود و سپس ‌‌‌‌چلّه‌ها را در فاصلهٔ بین کوجی و هاف با دست فشار داده و با دست دیگر پود ضخیم را از لابه‌لای تارهای زیر و رو عبور داده و سپس با دفتین می‌کوبند.

ب) روش ‌‌ترکی بافت

در این روش، سیخ را از فاصلهٔ بین دم کار و زیگزاگ از سمت قلّاب به آرامی از کنار فرش، از بین تارهای زیر و رو عبور داده و سر پود را به قلّاب سیخ درگیر کرده و سیخ به عقب کشیده می‌شود و در نتیجه پود از بین تارها عبور می‌‌کند و سپس آن را به پایین هدایت کرده و با دفه می‌کوبند. بهتر است که تیغه‌های دفه به طور موازی با تارها بالا و پایین برده شود تا به تارها آسیب نرسد. در ضمن تمام قسمت‌ها باید به طور یکسان دفه بخورد تا فرش کوتاه و بلند نشود. در ضمن هنگام رد نمودن پود ضخیم در هر دو روش باید مراقب باشیم که آن را زیاد و کم نکشیم چون در حالت اول موجب کجی فرش و در حالت دوم باعث مشخّص شدن آن از پشت فرش می‌شود.

پود نازک: این پود نسبت به پود ضخیم از ضخامت کم‌‌تری برخوردار است و برای تهیّه پود نازک از نخ پنبه با نمرات 40 - ۳۲ - ۲۰ استفاده می‌شود و تعداد لای آن با توّجه به رجشمار فرش بین ۶ – ۲ لا می‌باشد. نقش پود نازک استحکام بخشیدن و ظرافت بخشیدن به فرش می‌باشد.

نحوه رد نمودن پود نازک: برای رد نمودن پود نازک در روش فارسی بافت باید چوب هاف را به سمت پایین بکشیم تا به طور کامل روی کوجی قرار گیرد و فاصله دم کار تا زیگزاگ کم شود که این عمل موجب خواهد شد عبور دادن پود نازک راحت‌‌تر باشد. سپس پود نازک را برعکس پود ضخیم از بالای زیگزاگ از لا به لای تارها رد کرده و با دفه به آرامی به زیر زیگزاگ آورده و می‌کوبیم به نحوی که پود نازک به صورت موّاج قرار بگیرد. در ضمن سر دیگر پود نازک باید طوری قرار بگیرد که پود نازک به راحتی روی پود ضخیم بخوابد چون اگر زیاد سفت کشیده شود باعث می‌شود که پود نازک سفت شده و به خورد قالی نرود.

کوبیدن پود نازک به مهارت زیادی نیاز دارد. چون اگر زیاد سفت باشد یا پاره می‌شود یا اینکه به خورد قالی ‌نمی‌رود و باعث می‌شود که فرش هم بالا زدگی پیدا کند و هم پودها از پشت فرش مشاهده شود و از کیفیّت فرش کاسته شود. نحوه‌ی رد نمودن و کوبیدن پود نازک در روش ‌‌ترکی بافت مثل فارسی بافت می‌باشد فقط با این تفاوت که در روش ترکی به علّت عدم نیاز کوجی نیازی به بالا و پایین بردن چوب هاف نیست.

انواع فرش بر حسب پود

فرش را از نظر پود می توانیم به سه دسته تخت بافت، نیم لول بافت و لول بافت تقسیم کنیم که در ادامه به هر یک از این سه نوع می پردازیم:

1. تخت بافت

در این روش از بافت، ‌‌‌‌چلّه‌ها در کنار هم و در یک سطح قرار می‌گیرند و بین آنها زاویه‌ای وجود ندارد و فاصله تارها به ‌‌‌‌اندازه یک قطر نخ می‌باشد. فرش‌‌هائی که به این روش بافته می‌شود چون بین آنها زاویه‌ای وجود ندارد بالطبع پشت این گونه فرش‌‌ها سطحی صاف دارد. و همچنین این فرش‌‌ها نرم، تخت و انعطاف پذیر می‌باشند. به همین علّت صاف روی زمین باقی نمی‌مانند و زود جمع می‌شوند. از نظر تعداد گره‌ها این شیوه از بافت تعداد گره‌ها نصف تعداد گره‌ها در قالی لول بافت می‌باشد و از نظر پود در هر رج فقط یک پود ضخیم گذرانده می‌شود و از پشت فرش پودها و ‌‌‌‌چلّه‌ها بصورت یک در میان مشاهده می‌شود. در این روش وجود چوب کوجی الزامی است. استفاده از این روش در قالی‌های ‌‌ترکمن، بلوچ و بعضی روستاها رایج است.

2. نیم لول بافت

در این روش فاصله بین تارها تقریبأ نیم برابر نخ چلّه است. از نظر پودکشی در این روش از دو پود با ضخامت یكسان استفاده می‌شود که یکی از زیر زیگزاگ و دیگری از روی زیگزاگ عبور داده می‌شود و مقدار کشیدگی آنها یکسان است و بالنتیجه در این گونه فرش‌‌ها نیاز به چوب کجو وجود دارد.

3. لول بافت

در این روش تارها کاملاً به هم چسبیده می‌باشند و بین آنها فاصله وجود ندارد. در این روش بافت از دو پود با ضخامت متفاوت (ضخیم و نازک) استفاده می‌شود که پود ضخیم از زیر تارهای زیر هاف و پود نازک از زیر تارهای روی هاف رد می‌شود که روش دقیق رد کردن و کوبیدن این دو نوع پود قبلأ توضیح داده شده است. در ضمن وجود چوب کجو الزامی نیست و می‌توان بدون آن به بافت فرش اقدام نمود. در این روش به علّت ‌‌تراکم ‌‌‌‌چلّه‌ها و استفاده از دو پود، فرش سفت و محکم و با دوام می‌باشد.