نقاشی پشت شیشه و مینیاتورهای سیاه‌قلم

هنرهای مینیاتور و نقاشی جزو بهترین و زیباترین هنرهای قدیم است که در آنها ذوق و نشاط هنرمند در زمان خلق این آثار به خوبی مشخص می باشد. در این رشته ها هنرمندانی با آثار بسیار زیبایی وجود دارد. به طوریکه تمامی این هنرمندان، آثار خود را مانند فرزندانی که چندین سال است برای آنان زحمت کشیده اند، دوست دارند. در این مطلب در مورد نقاشی پشت شیشه و همچنین مینیاتورهای سیاه قلم صحبت می کنیم.

نقاشی پشت شیشه

نقاشی پشت شیشه از قرن سوم و چهارم قبل از میلاد در اروپا رواج یافت. آخرین نمونه‌ی آن، سیصد سال پیش از میلاد در جنوب ایتالیای امروزی یافت شده است. در حدود قرن دهم میلادی این نوع نقاشی با نقاشی‌های کلیسایی اشتباه گرفته شد در حالی که دو نوع هنر متفاوت بودند.

تاریخ پیدایش نقاشی پشت شیشه در ایران چندان روشن نیست. ایرانیان به سبب گسترش روابط تجاری و فرهنگی خود با اروپا در دوران صفوی و پس از آن با این شیوه‌ی نقاشی آشنا شدند. از دوره زندیه (قرن ۱۸ میلادی) به بعد این شیوه نقاشی در ایران رواج یافته و به قلمرو هنر رسمی نیز راه یافت و در دوران قاجار به اوج اعتلای خود رسیده است.

نحوه‌ی اجرای نقاشی پشت شیشه بر عکس نقاشی روی بوم بوده است. در نقاشی معمولی، هنرمند زمانی که روی کاغذ یا بوم، نقاشی را انجام می‌دهد به کار مسلط است و در پایان کار به سادگی به قلم‌گیری می‌پردازد، در حالی که در نقاشی پشت شیشه روش دگرگونه است، یعنی این که قسمت‌های حساس که در پایان کار باید تمام شود، در آغاز کار بایستی انجام شود، مثلاً اگر خالی بر روی گونه‌ی زنی وجود دارد باید آن خال قبل از رنگ کردن صورت در جای خود بنشیند و سپس کل صورت رنگ‌آمیزی شود. نگارگران برای تزئین آنها از موادی مانند آئینه، نخ ابریشم و کاغذهای رنگی و براق استفاده می‌کردند. از جمله نقاشان پشت شیشه می‌توان شیخ عبدالمجید شیشه‌نگار را نام برد، متأسفانه این هنر در حال حاضر از رونق در خور توجهی برخوردار نیست و معدود هنرمندانی به این هنر می‌پردازند.

این نوع نقاشی غالباً در طرح دوبعدی و رنگ‌های درخشان، از دیرباز با اسلوب‌های متفاوت در هنرهای مردمی و قومی بسیاری از کشورها متداول بوده است. هنر نقاشی پشت شیشه به جهت اجرای طراحی معکوس و استفاده از رنگ‌های روشن و اکلیلی، نیاز به مهارت و قدرت قلم طراحی و ظرافت ویژه دارد.

هنرمندان ایرانی این نقاشی‌ها را با موضوعات و داستان‌های عامیانه کشور تلفیق کردند. مضمون این نقاشی‌ها موضوعات دینی و دنیوی بوده که اهم آنها عبارتند از:

۱. پرتره و تصاویر مربوط به انسان شامل تک‌چهره‌ها، شخصیت‌های مذهبی، درباری، تاریخی، و تصاویری از عامه مردم در حالات مختلف از جمله نواختن موسیقی، خواندن کتاب و ورزش. اغلب تصاویر به زنان اختصاص دارد و نوع نقاشی دربرگیرنده شیوه‌هایی از نقاشی سبک قاجار و کارهای مینیاتوری است و در برخی موارد نیز شباهت‌های زیادی با نقاشی قهوه‌خانه‌ای دارند. شخصیت‌پردازی از اغلب شخصیت‌های تاریخی مانند پادشاهان، شاعران و هنرمندان نیز در این دسته قرار می‌گیرد.

۲. تصاویر گل و مرغ که همان‌گونه که از نامش پیداست شامل نقاشی‌هایی است که در آنها به نقاشی گل و مرغ پرداخته شده است. موضوعات این دسته بیشتر شامل طرح‌های گل و گیاهان همراه با حیواناتی نظیر پرندگان و ماهی است.

٣. تصاویر هندسی نیز متشکل از قطعات بریده از شیشه‌های نقاشی شده است که دارای طرح‌های هندسی مشخص و مقدس و گاهی قطعات با قرار گرفتن در کنار هم، شکل واحدی را عرضه می‌دارند.

۴. تصاویر حیوانی این گروه حیواناتی مانند شیر، اسب و بز را نمایش می‌دهند.

۵. تصاویر بناها و منظره‌ها شامل شهرها، دشت‌ها، گله و مناظر درباری و شکار است.

۶. خط - نقاشی، نوشته‌ها و خطوط قرآنی دسته‌ای دیگر از نقاشی‌های پشت شیشه هستند که همراه با حاشیه‌ها و نقوش گیاهی و تصاویر شخصیت‌های مذهبی و با انواع خطوط چون شکسته نستعلیق، نستعلیق، نسخ و ثلث در پشت شیشه ثبت شده‌اند.

۷- روایات مذهبی که در برگیرنده‌ی روایات، وقایع، داستان‌ها صحنه‌های جنگ و شخصیت‌های مذهبی از جمله پیامبران، پیشوایان دینی و دراویش هستند.

در این میان شمایل‌های ائمه و خط – نقاشی‌ها به دلیل دارا بودن مفاهیم مقدس و سنتی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. چهره‌ها نیز بیشتر برای مقاصد شخصی (به خصوص در دربار) مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

در شمایل‌های پشت شیشه ایران شاهد تلفیق روایت‌های مذهب تشیع و فرهنگ ایران قبل از اسلام هستیم و بدین جهت دارای اعتبار و ارزش زیادی هستند. این شمایل‌ها نذر سقاخانه‌ها و امامزاده‌ها می‌شد یا توسط شمایل‌گردان‌ها در ایام عزاداری و سوگواری و یا به دست دراویش برای تبرک به میان مردم برده می‌شد. مهرعلی از جمله نقاشانی بود که در زمان فتحعلی‌شاه در این عرصه طبع‌آزمایی کرد.

مینیاتورهای سیاه قلم

زیربنای مینیاتور طراحی است و قدرت قلم طراح در انتقال مفاهیم ذهنی بر روی کاغذ می‌تواند نقش مؤثری در بافت انرژی و ارزش‌های آن داشته باشد. طراحی‌های مینیاتور ایران، با بهره گرفتن از واقعیات و به مدد اندیشه هنرمندان، پیوسته در جهت تکامل گسترش یافته و غنای این هنر بیشتر از هر چیز حاصل جستجو و تلاش هنرمندان در زمینه‌ی دستیابی به فضای تازه‌تر است.

نقاشی سیاه‌قلم یکی از انواع مینیاتور است که بیشتر بر پایه‌ی طرح استوار است تا رنگ. ویژگی این نوع مینیاتور، در مقایسه با دیگر انواع نگاره‌ها که تنوع بیشتری دارند، سادگی و استفاده از رنگ کمتر است یعنی تنها قسمت‌هایی از طرح با رنگ‌های متنوع ولی محدود آراسته می‌شوند. این خصوصیت در مینیاتورهای سفید قلم نیز که در زمینه‌ی تیره انجام می‌شود به چشم می‌خورد. در بیشتر این نگاره‌ها کاغذ زمینه با موادی چون چای یا تنباکو رنگی می‌شد و موضوع اصلی نگاره رنگ‌آمیزی می‌گردید.