نظری اجمالی به سابقهٔ هنر سفالگری در ایران

سفال و سفالگری در دیدگاه‌های مختلف سابقه‌ای بسیار دیرینه دارد و محققان را عقیده بر آن است که مادهٔ اولیهٔ سفالگری قدمتی همزمان با پیدایش انسان دارد. 

«خَلَقَ الِانسانَ مِن صَلْصالٍ کَالْفَخَار»

همانا آفریدیم انسان را از گِل 

سابقه و پیشینهٔ سفالگری ایران که بر مبنای آخرین کشفیات و تحقیقات باستان‌شناسی به هزارهٔ هشتم قبل از میلاد می‌رسد، در هر عصر و دوره‌ای حکایتی از روزگار دارد.

در طی این زمان طولانی ویژگی‌های مشخصی را در این فن و هنر می‌توان مشاهده نمود که از ابعاد مختلف شایستهٔ تحقیق و مطالعه است، سفالگری ایران به علل تأثیرپذیری از باورهای مذهبی، جنبه‌های اقتصادی، کشاورزی و اجتماعی، در ادوار گوناگون تحول و تکامل یافته است.

گِل که مادهٔ اولیهٔ ظروف سفالین است استعداد شکل‌پذیری بی‌نظیری دارد. ظروف سفالین هر اندازه به یکدیگر شبیه باشند، هرگز یکسان نیستند و این شاید اشاره‌ای است رمزی به ذات و جوهر آدمی که هر وجود در همان قرارگاه وجودی‌اش حقیقتی است یگانه و یکتا. به قول شبستری:

درو هر لحظه‌ای دانای داور

ز آب و گِل کند یک ظرف دیگر 

بررسی و تحقیق سفالینه‌های ایران، همانند مطالعهٔ یک غار باستانی، معبدی ویرانه، شهری متروکه، یا کتیبه‌ای تاریخی که معرف زندگانی بشر است، برای محققان و باستان‌شناسان ارزش و اهمیت ویژه‌ای دارد. مطالعهٔ تکه‌ای سفال شکسته یا یک ظرف سفالین در محوطه‌های باستانی یا موزه‌ها ممکن است فکر و اندیشهٔ سازنده و استفاده کنندهٔ آن را در جوامع آن زمان تا حدودی روشن نماید.

به اعتقاد پژوهشگران، در میان تمامی آثار دست ساختهٔ بشری، تقریباً سفال تنها اثری است که بعد از گذشت هزاران سال، به همان شکل زمان ساخت باقی می‌ماند و مانند دیگر آثار هنری، همانند فلز، چوب و بافته‌ها نمی‌پوسد، زنگ نمی‌زند و اکسیده نمی‌شود. سفالینه‌های ایران، زمانی در دامنهٔ کوههای البرز، در قلعه‌ای مانند الموت با ویژگی‌ها و امکانات کم، زمانی در کارگاه‌های سفالگری کاشان و نیشابور با امکانات قابل توجه سفالگران ماهر و توانا و گاهی در روستایی دور افتاده با امکانات محدود در طول زمان ساخته و پرداخته شده است. در هر حال سفالینه‌های ایران در هر مکانی که تولید شود می‌تواند مسائل بسیاری را در زمینهٔ فرهنگ آن مرز و بوم برای علاقمندان روشن نموده، روابط آنها را بازگو نماید. 

در هزاره‌های گذشته با تشکیل تمدن‌های گوناگون، بتدریج ساخت فن سفالگری آغاز گردیده، توسعه و پیشرفت نمود. طبق مدارک باستان‌شناسی، نواحی کرمانشاه، حاشیهٔ دریای خزر، فلات مرکزی ایران و ... در پیشرفت و توسعهٔ این هنر سهم فراوانی داشته‌اند. نقوش متداول این دوره بر روی سفالینه نمایانگر باورها، سنت‌ها و اعتقادات مردمان آن روزگاران است، سفالگران هنرمند نقوش هندسی، گیاهی، حیوانی و انسانی را به شیوه‌های گوناگون، چون مشبک ساخته و پرداخته‌اند. در بعضی دوره‌های تاریخی به علت استفاده از ظروف فلزی، چون طلا و نقره در حد ناچیزی از رونق سفالگری کاسته می‌شود، ولی در همین دوران استعمال لعاب بر روی سفال و همچنین ساخت ظروف سفالین متنوع توسط سفالگران، این کمبود را جبران می‌کند. ساغرهای سفالین دورهٔ هخامنشی، اشکانی، ساسانی و مجسمه‌های سفالین به شکل حیوانات از شاهکارهای سفالگری دوران تاریخی است.

ظهور اسلام، و شکوفائی هنرهای گوناگون آن: چون معماری، فلزکاری، نقاشی، نساجی، موجب گردید تا هنر سفالگری از اعتبار ویژه‌ای برخوردار گردد.

سفالگران دورهٔ اسلامی با ذوق و سلیقه در شکل‌بخشی، تزیین و حک نقوش مختلف در ارتباط با فرهنگ، ادبیات و پدیده‌های اجتماعی زمان خود نوآوری نموده‌اند، به طوری

که از جهت‌های بسیاری قابل بررسی و تحقیق است. شکوفایی هنر سفالگری عهد اسلامی با ایجاد مراکز سیاسی و حکومتی که همواره مرکز تجمع هنرمندان بوده، پیشرفت بسیاری نموده است. شهرهایی چون کاشان، ری، نیشابور، گرگان، سلطان آباد و... در ایجاد کارگاه‌های سفالگری نقش مؤثری داشتند. 

همانطور که محققان تحولات هنرهای گوناگون اسلامی را به سه دورهٔ متقدم، وسطی و متأخر تقسیم‌بندی نموده‌اند، شیوهٔ ساخت هنر سفالگری دورهٔ اسلامی را نیز می‌توان تا حدودی بر این مبنا تقسیم کرد.

این سه دوره که با تشکیل سلسله‌هایی چون سامانیان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان ایلخانیان، تیموریان، صفویان و ... همراه است، تحول چشمگیری در این هنر به وجود آمد. مثلاً در دورهٔ خوارزمشاهیان بهترین نمونهٔ سفال، یعنی طلایی، مینایی و سفالینه با نقاشی زیر لعاب در کارگاه‌های متعدد سفالگری ساخته، به شهرهای مختلف عرضه گردید.

در ادوار اسلامی انواع نقوش انسانی، حیوانی، اسطوره‌ای، توأمان با طرح‌های هندسی، گیاهی و نوشته، بر روی سفال نقش گرفته، و اشعار شعرای بزرگی چون فردوسی، حافظ، مولانا و خیام بر سفالینه‌های گوناگون نقش بسته است.

پند و اندرز بزرگان دین و امامان (ع) بر روی ظروف سفالین، بر زندگی روزمرهٔ استفاده کنندگان آن تأثیر می‌گذارد. طبیعت با همهٔ زیبایی توأم با نقش حیوانات، پرندگان و آبزیان، بر روی سفال نقاشی گردیده است. شاید تعجب‌آور نباشد که گروهی از محققان که می‌گویند: این همه زیبایی بر روی گِل چه فایده‌ای دارد گل همانند فلز و دیگر اشیاء نیست که مدت زمان طولانی دوام داشته باشد، با اشارهٔ انگشتی شکسته می‌شود و آن همه هنرمندی در یک لحظه از بین می‌رود.

به هر حال مراحل ساخت سفالینه از آماده نمودن گل، شکل‌بخشی، لعاب‌دهی، نقاشی و بالاخره پخت، علاقه و حوصله و زیباشناسی و دلبستگی فراوانی را می‌طلبد و سفالگران ایران سهم بسزایی در توسعهٔ این هنر در جهان دارند. در این نوشتار سعی خواهد شد با توجه به رویدادهای تاریخی - اقتصادی و مذهبی، کاربرد - تولید و توسعهٔ این هنر و صنعت مورد بررسی و تحقیق اجمالی قرار گیرد.

درآمد

سفال یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین دست‌ساخته‌های هنری بشر است که از آغاز سفالگری تاکنون هم‌چنان پایدار مانده است.

در بررسی و کاوش‌های باستان‌شناسی که هدف آن آگاهی به هنر، تاریخ و فرهنگ اقوام گوناگون است، آثار سفالین قدر و ارزش ویژه‌ای دارد، این ویژگی بیشتر از آن جهت است که مطالعه و بررسی آثار سفالی هر قوم در ادوار مختلف گشایندهٔ راهی است برای آگاه شدن از تفکر، باورهای مذهبی، و سرانجام تاریخ و ارتباط ملت‌ها با یکدیگر. در حالی‌ که دیگر اشیاء هنری چون آثار فلزی، چوب یا دست‌بافته‌ها به علت فاسد شدن یا کاربرد مجدد، این امکان را دشوار می‌سازد. بنابراین، برای پژوهندگان یا باستان‌شناسان، یک قطعهٔ سفال حاوی اطلاعات گویایی است از زندگی اقوام گذشته.

مردم سرزمین ایران، به سبب موقعیت خاص جغرافیایی و قرار گرفتن بر سر شاهراه تمدن‌های قدیم، نه تنها از نخستین سازندگان آثار سفالین بوده‌اند، بلکه از چیره ‌دست‌ترین سازندگان به شمار می‌رفته‌اند. کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی نشان داده است که هنر و صنعت سفال‌سازی در ایران قدمت چندین هزار ساله دارد. مطالعاتی که تاکنون انجام شده، همچنین نتیجهٔ کاوش‌های باستان‌شناسی، همه نمایانگر آن است که تقریباً در اغلب مناطق مسکونی و محدودهٔ جغرافیایی سفالگری رواج داشته است.

در گذشته باستان‌شناسان محوطه‌ها و مناطق ویژه‌ای را در ارتباط با ساخت ظروف سفالین مشخص نموده بودند، ولی کاوش‌های باستان‌شناسی پنجاه سال اخیر نشان داد که محوطه‌های بی‌شماری، پیشینهٔ سفال و سفالگری داشته‌اند. بر مبنای کشفیات اخیر باستان‌شناسی ثابت گردیده که در محوطه‌هایی چون ناحیهٔ زاگرس، حاشیهٔ دریای خزر، آذربایجان، جنوب غرب و شرق، فلات مرکزی، خراسان بزرگ و حتی در حاشیهٔ کویر ساخت ظروف سفالین از هزاران سال پیش مرسوم و متداول بوده است.