نحوۀ تولید آثار هنر قلمزنی

قلم‌زنی هنری است که طی آن هنرمند قلمزن، نقوش اصیل و سنتی را با مهارت و هنرمندی و با استفاده از انواع قلم، روی اشیاء فلزی به ویژه طلا، نقره، برنج، و گاهی اوقات هم مس و نیکل سفید به روش‌های گوناگونی ایجاد‌ می‌کنند. این روش‌ها عبارتند از شیوه عکسی، زمینه پر، منبت، برجسته، مشبک و قلم‌گیری که مردم آن را قلم‌زنی‌ می‌نامند و در ایران دارای سابقه‌ای بسیار طولانی است.

از آثار فلزی دوره هخامنشی نمونه‌های بسیاری به دست نیامده تا دورنمای رواج این هنر در آن دوران را مشاهده کنیم ولی مجموعه ظرف‌ها و بشقاب‌های نقره و طلای عصر ساسانی که به دست استادان ایرانی قلم خورده است و سلاطین این سلسله را در بزم یا رزم و شکار نشان می‌دهد، رواج صنعت قلم‌زنی را در آن عصر تائید‌ می‌کند. در دوران اسلامی تاریخ ایران صنعت قلم‌زنی رواج فوق‌العاده داشته است و شاهد بر این مطلب مجموعه ابريق‌های برنزی و آثار زیبای فلزی از نوع بخوردان و ظرف‌های آبخوری است که به شکل حیوانات و پرندگان ساخته شده و بیشتر آنها در خراسان، همدان، ری و سمرقند به دست آمده است.

جالب‌ترین هنر فلزکاری دوره سلجوقی ترصیع مس قرمز رنگ و دادن نقره بر روی ظروف برنزی و بعداً روی برنج بوده است. هنر طلاکوبی و نقره‌کوبی مفرغ در سده هشتم و نهم هجری به درجه کمال رسید و در این دوره آثاری مانند قدح، سینی، تنگ، هاون، قلمدان، منقل، آئینه، جعبه جواهر و شمعدان ساخته شده است.

کارهای مفرغی عصر صفویه از بهترین کارهای جهان به شمار‌ می‌رود. فولاد در دست هنرمندان عصر صفوی مانند قلم نقاش مطيع و انعطاف‌پذیر و لطیف شده بود. نقش بر فولاد آنچنان زیباست که با قلم نیز بهتر از آن نمی‌توان ایجاد کرد. نمونه‌های این ظروف در موزه ایران باستان تهران موجود است.

از پسندیدہ‌ترین نگاره‌های قلمزنان به روی ظرف‌های مسی و برنجی در دوره قاجار نقش‌های غیر اسلیمی گل‌های در هم پیچیده‌ای است که حیوانات و پرندگان بسیاری را در بر‌ می‌گیرد و برخی از آنها همچون میمون و فیل بومی ایران نیستند. تصاویر پرندگان و حیوانات وجه مشخص این‌گونه ظرف‌هاست.

بیشتر فرآورده‌های فلزی که ظرف یک قرن اخیر در ایران ساخته شده از مس هستند که بسیاری از این فرآورده‌ها برای مصرف روزانه ساخته شده‌‌اند و بدون تزئین هستند و عنصر اصلی زیبائی آنها همان شکل آنهاست ولی آلات مسی که ارزش نمایشی بیشتر داشته‌‌اند معمولاً مورد توجه صنعتگران و هنرمندانی چون قلمزن و کنده‌کار و گاه نیز بر جسته‌کار قرار گرفته‌اند.

اصفهان همیشه از مراکز مهم صنعت قلمزنی ایران بوده و هست و در حال حاضر بیشترین تعداد کارگاه‌های صنایع دستی اصفهان را کارگاه‌های قلمزنی مس و برنج تشکیل می‌دهند و تعداد شاغلين این رشته نسبت به سایر رشته‌ها زیادتر است.

دامنه‌ی هنر فلزکاری در ایران بسیار وسیع است از جمله‌ می‌توان از هنر مشبک‌کاری نام برد که وسایلی از قبیل فانوس، آباژورهای پر نقش و نگار مسی و برنجی، بخوردان، گلدان و پوشش بطری را شامل‌ می‌شود. مواد اولیه‌ی مورد مصرف سازندگان فرآورده‌های مس و برنج شامل مس، برنج و آلیاژهایی از این دو است.

ابزار کار صنعتگران این رشته از دو دسته تشکیل‌ می‌گردد یک دسته ابزاری که در مرحله‌ی ساخت محصولات مورد مصرف قرار‌ می‌گیرد مانند دستگاه خمکاری، دستگاه ذوب‌گیری، موتور فرچه، کوره برقی، سندان، چکش، دسته دیگر ابزاری که در مرحله قلمزنی مورد احتیاج است مانند دستگاه قیر آب‌کنی، پرگار، انواع قلم آهنی، چکش و غیره.

نحوه‌ی تولید

شیوه‌ی کار قلمزنان چنین است که ابتدا داخل ظرف ساخته شده‌ای را که قرار است قلمزنی بر روی آن انجام شود با آمیخته‌ای از قیر و خاکستر گرم پر‌ می‌کنند که پس از خنک شدن سفت‌ می‌گردد به طوری که آن را‌ می‌توان برید و شکل داد، مع‌هذا آنقدر انعطاف دارد که وقتی قلمزن با قلم خود فلز را به عقب‌ می‌زند راه می‌دهد و فرو‌ می‌رود. این عمل باعث‌ می‌شود تا هم ضربات چکش باعث اعوجاج فلز نگردد و هم صدای ناشی از کار کردن با قلم و چکش کاهش یابد. برای اشیاء تخت مثل سینی، دوری و غیره یک تخته چوبی به اندازه ظرف مزبور انتخاب و دو و نیم تا پنج سانتیمتر قیر و خاکستر روی آن‌ می‌کشند و سینی و یا اشیاء فلزی را گرم کرده روی آن‌ می‌چسبانند.

کار که به این ترتیب آماده شد آن را روی کنده چوبی‌ می‌گذارند. قلمزن‌کار را با یک تسمه چرمی که دور شیء و زانوانش بسته شده است گیر می‌دهد و در حالتی که زانو زده است پشت آن قرار‌ می‌گیرد و آن شیء را محکم فشار می‌دهد. وقتی که لازم شود که کار را بردارد زانوی خودش را بلند‌ می‌کند و بدین ترتیب تسمه شل می‌شود و در آوردن آن آسان‌ می‌گردد. قسمت‌هایی را که باید آرایش شود نخست با آمیخته‌ای از گچ و آب و سریش که زود خشک‌ می‌شود رنگ‌ می‌کنند، و نقشه و طرح مورد نظر را با مداد روی این زمینه‌ می‌کشند با پرگار دایره‌ها را‌ می‌کشند و رویه‌ی آن را با فواصل مساوی از حاشیه تقسیم‌ می‌کنند و سپس طرح را گرته‌برداری‌ می‌کنند. حال قلمزن آماده است که کار خود را با قلم و چکش قلمزنی که یک طرف آن صاف و طرف دیگر تیز است شروع کند. هر نوع طرح یک نوع قلم منبت‌کاری ویژه‌ی خود دارد. قلم‌های منبت‌کاری را از فولاد آبداده (خشکه)‌ می‌سازند.

ابتدا خطوط اصلی و مهم را با قلم نیم‌بر قلمگیری‌ می‌کنند. برای نقشه از قلم منبت دارای لبه خطی کوتاه (قلم‌پرداز) و یا قلم منبت دارای لبه خطی بلند (قلم قرسوم) استفاده‌ می‌کنند. برای خطوط گرد تعدادی از قلم‌های نیم‌کمانی به نام ناخنی که دارای خم‌های گوناگون است به کار برده‌ می‌شود. پس از آنکه خطوط اصلی منبت‌کاری شد زمینه آن را با یک قلم بزرگ مربعی (قلم بوم یا قلم کف تخت) فرو‌ می‌برند. در مورد کارهای مدور از یک قلم تخت بیضوی (قلم خوشه) استفاده‌ می‌کنند. به هر قلم مربع شکل با گوشه‌های گرد، نیم‌وار گفته‌ می‌شود. پس از این دو عمل فلز باید خشک شود و تافته یا نرم گردد.

پس از آنکه آن را از روی تخته چسب جدا کردند روی کوره گرم‌ می‌کنند و در مورد ظروف میان تهی، قیر و آمیخته آن را با حرارت گرم کرده بیرون‌ می‌ریزند. اگر قرار باشد نقش آن را برجسته کنند، قسمت‌های مورد نظر را از پشت با چکش و با قلم خوشه برجسته‌ می‌کنند. برای روسازی بار دیگر قیر به کار‌ می‌برند. خطوط اصلی را تصحیح‌ می‌کنند، با قلم سایه‌انداز روی آن را سایه‌ می‌اندازند و زمینه آن را دوباره چکش‌کاری‌ می‌کنند تا دانه‌های یکنواخت داشته باشد این کار با قلمی به نام قلم (یک تو) که ته گرد کوچکی دارد انجام‌ می‌شود. برای دانه‌های کوچکتر از سنبه استفاده‌ می‌کنند.

قلم‌های ویژه‌ی دیگر این کار برای روسازی عبارتند از قلم دو تو که دارای دو دایره هم مرکز است، قلم درختی که دارای انتهای بیضی است، قلم بادامی که ته آن شکل بادام دارد و قلم موئی که خطوط موازی موئی و قلم گرسواد که خطوط متقاطع را علامت‌گذاری‌ می‌کند. اگر قرار باشد قسمتی مشبک شود با قلم نوک تیز (قلم نیم‌بُر) که اندازه‌های مختلف دارد به شكل خطوط راست یا منحنی در همین مرحله انجام‌ می‌شود. بار دیگر قیر را بر‌ می‌دارند و ناهمواری‌ها (پیلیس) را با سوهان‌کاری صاف‌ می‌کنند. قطعه را بار دیگر تابیده و شستشو‌ می‌دهند.

بعد از پایان قلمزنی خطوط اصلی به انجام ریزه‌کاری‌ها و حک خطوط ظریف‌تر‌ می‌پردازد. در پایان محصول ساخته شده را حرارت داده و قیر را از آن جدا نموده و به وسیله‌ی روغن جلا و روغن کرچک به جلا دادن آن‌ می‌پردازند. برای سیاه کردن (سیاہ‌کاری) ظروف که در کارگاه قلمزنی انجام می‌گیرد، سطوح قلمزنی شده را به وسیله‌ی مخلوطی از دوده و واکس‌ می‌پوشانند، به نحوی که کلیه‌ی قسمت‌های فرو رفته از این مخلوط پر شود. سپس سطح کار را به وسیله قطعاتی از پارچه پاک کرده و صیقل‌ می‌دهند. لذا کلیه‌ی جزئیات قلم خورده و فرو رفته به رنگ سیاه و قسمت‌های برجسته به رنگ اصلی ظرف در‌ می‌آیند که البته این امر موجب نمایان شدن بیشتر و بهتر خطوط طرح و در نتیجه زیبایی بیشتر محصول‌ می‌شود. نقره را اغلب با دوده‌ی چراغ و نفت یا با گوگرد سیاه‌ می‌کنند.

طرح‌های مورد استفاده قلمزنان بیشتر ذهنی است و متداول‌ترین آنها عبارت از مشبک، اسلیمی، ختائی، گل و بوته شاه عباسی، منبت و طرح‌هایی از کتب قدیمی یا مینیاتورهای ایرانی و ندرتاً نیز طرح‌ها و نقوشی مانند حیوانات اسطوره‌ای یا نقوش هندسی‌ می‌باشد. یک نوع دیگر از کارهای تزئینی سوراخ‌دار کردن یعنی مشبک یا شبکه‌سازی است که از مصدر شبک عربی گرفته شده است و معنی آن در عربی تورسازی است. این کار اغلب به وسیله حکاک انجام می‌شود ولی اگر کار به اندازه‌ی کافی باشد یک کارشناس یعنی مشبک‌کار آن را انجام‌ می‌دهد. در اصفهان و تهران این نوع کارها روی اشیائی همانند عودسوز (مشبک قلعه)، حباب چراغ و گلدان صورت‌ می‌گیرد. بعضی از کارگاه‌ها صرفاً به ساخت محصولات مسی و برنجی مشغول هستند و در مقابل کارگاه‌های دیگری فقط کار قلمزنی بر روی این فلزات را انجام‌ می‌دهند و دسته‌ی سوم کارگاه‌هایی هستند که هر دو کار را انجام می‌دهند.