میناکاری، هنر رنگ‌آمیزی سطوح فلزی

هنر میناکاری یا رنگ آمیزی، مینیاتور آتش و دکوراسیون فلز و کاشی با لعاب مینا نامیده می‌شود. میناکاری یا رنگ آمیزی، هنر نقاشی و تزئینات سطح فلزات است که با اتصال رنگ‌های درخشان به آن تزئین می‌شود.

مینا شکل زنانه مینو در فارسی است که به معنای بهشت است. مینا به رنگ لاجوردی بهشت اشاره دارد. صنعتگران ایرانی از دوره ساسانیان این هنر را اختراع کرده و مغولان آن را به هند و سایر کشورها گسترش دادند. گردشگر فرانسوی ژان چاردین که در دوران صفویه به ایران سفر کرد، به کار مینای اصفهان اشاره کرد که شامل یک الگو از پرندگان و حیوانات در پس زمینه‌ای با گل‌های آبی، سبز، زرد و قرمز بود.

بعضی از کارشناسان، تاریخی بودن مینا در ایران را به دوره ساسانی پیوند می‌دهند. با این حال، استفاده از این هنر در دوره اسلامی تا قبل از سلطنت حاکم هفتم امپراطوری مغول در ایران، غازان خان (694-703 هجری قمری) که فارسی مغول را به اسلام معرفی کرد، روشن نیست. غازان خان علم شیمی را در دوره کوتاهی به دست آورد و ترجیح داد از دانش و تلاش خود برای هنر مینا استفاده کند. نقره‌ای زیبا تقریبا در تمام مینا استفاده می‌شود، زیرا مینا (شیشه ای) ذوب شده و به یک فلز خالص تبدیل می‌شود. به عبارت ساده، مینا فرایند ساخت مدل‌های فلزی (معمولا نقره ای زیبا) و سپس ذوب شدن رنگ‌های مختلف و انواع شیشه‌ها به منظور ایجاد یک هنر زیبا است.

در بسیاری از رویکرد‌های علمی، مینا (یا مینای شیشه ای یا مینای دندان مصنوعی در انگلیسی آمریکایی) به عنوان نتیجه رنگارنگ گرمای شیشه پلاستیکی لایه ای، تعریف می‌شود و معمولا بین 750 تا 850 درجه سانتیگراد دما دارد. پودر ذوب، به سختی به یک پوشش شیشه‌ای با دوام و صاف بر روی فلز، شیشه یا سرامیک جریان می‌یابد. به گفته برخی از منابع، کلمه مینا از واژه آلمانی "smelzan" (از طریق فرانسوی قدیمی) آمده است و به عنوان اسم مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نقاشی‌ها یا الگوهایی که برای کارهای مینا در ایران استفاده می‌شود، بر اساس خواست و ترجیحات هنرمند، طراحی می‌شوند. در ایران برای ساخت مینا، از فلزات مس و نقره بیشتر استفاده می‌شود. ابزار ویژه‌ای نیز در این تلاش هنری باستانی مانند کوره، انبردست، ماشین پرس، قلم مو و غیره مورد توجه قرار می‌گیرد.

مینا به طور معمول برای تزئین گلدان، جواهرات و شمعدان و نیز برای درب‌ها و لوسترهای زیارتگاه‌های مقدس استفاده می‌شود. اصفهان مهم‌ترین مرکز رنگ آمیزی و مینای ایران است. کارهای مینا را می‌توان با آب آشامیدنی، صابون و حتی مواد شوینده معمولی شستشو داد. البته این موضوع به مرغوبیت مینای مورد نظر نیز بستگی دارد.

طلا به طور سنتی برای ایجاد کیفیت بهتر در جواهرات میناکاری مورد استفاده قرار گرفته است و طول می‌کشد تا بلورهای آن رنگ‌های مینا را به ارمغان بیاورند. نقره، برای آثار هنری مانند جعبه ها، کاسه‌ها و قاشق‌ها استفاده می‌شود، در حالی که مس که برای محصولات صنایع دستی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

یکی از مراحل برجسته هنر در اصفهان، کار کردن و تزئین فلزات مینا با پوشش‌های رنگارنگ و پخته شده است. مینا به عنوان نوعی کت رنگی شیشه ای تعریف شده است که می‌تواند با گرما روی فلزات مختلف، به ویژه مس، تثبیت شود. در این دوره از فلزات برای تولید ظروف فلزی و بهداشتی استفاده فراوان و گسترده ای می‌کنند و توجه زیادی به آنها شده است که در جهان، این هنر اصیل به سه دسته تقسیم می‌شود:

1. مینای نقاشی

2. مینای شطرنجی یا چهارخانه

3. مینای حفره‌دار

در حالی که دسترسی به مینا بیشتر در اصفهان میسر است، تعدادی از آنها در موزه‌های ایران و خارج از کشور باقی مانده اند که نشان می‌دهد هنرمندان ایرانی به این هنر علاقه‌مند بوده‌اند و از زمان سلسله هخامنشی و ساسانیان در کارهای فلزی‌شان از آن استفاده کرده اند. مینا، کار بسیار ظریفی است و ایرانیان باید از این آثار ارزشمند و باقی‌مانده بسیار مراقبت کنند. اسناد به جا مانده نشان می‌دهند که در سراسر تمدن اسلامی و سلسله سلجوقی، صفوی و زندیه، ظروف و مواد مغذی قابل ملاحظه‌ای وجود داشته است. بیشتر غذاهای لعاب‌دار مربوط به گذشته، متعلق به سلسله قاجار بین سال‌های 1810 تا 1890 میلادی می‌باشند. بعضی گوشواره‌ها همچنان باقی مانده اند. النگو، جعبه، سر لوله آب، گلدان و ظروف طلایی با نقاشی‌های زیبا در رنگ‌های آبی و سبز از آن زمان وجود دارند و بیانگر پنجاه سال رکود ناشی از جنگ جهانی اول و انقلاب اجتماعی هستند. با این حال، رنگ زیبای مینا، حاصل چهل سال تلاش استاد شکراله سینا زاده، نقاش برجسته اصفهان در سال 1935 است.

تکنیک این هنر مستلزم پایداری و مشورت است. در میناکاری یک تزئین در نقره ساخته می‌شود و سپس هنرمند طرح دلخواه را طراحی می‌کند و آن را توسط حکاکی بر روی جسم مورد نظر علامت‌گذاری می‌کند تا مینا را کاملا به فلز متصل کند. میناکار پس از آن با رنگ‌های ویژه ی مینا به رنگ‌های قرمز، سبز، سیاه و سفید، زرد و آبی بر روی قسمت حکاکی شده برش می‌دهد.

طرح منحصر به فرد میناکاری دارای عناصر و نمادهای مختلفی است که از دوره میترایی در فلات ایران تکامل یافته است. در اینجا مرکز نماد میترا، خورشید است. در حال حاضر پس از چند سال رکود از سال 1992، این هنر شروع شد، و به دلیل جسارت هنرمندان در این زمینه ادامه یافت.

برای تهیه یک ظرف مینا باید مراحل زیر را انجام دهیم:

فرآیند ساخت میناکاری بسیار پیچیده نیست. اول، یک لایه فلزی مانند مس، نقره یا برنج، توسط متخصص انتخاب شده و شکل می‌گیرد. این لایه پایه مینا است. در گذشته، بیشتر از کاشی، سرامیک و شیشه استفاده می‌شد، اما امروزه از مس استفاده می‌کنند، زیرا شکل‌پذیر و قابل انعطاف است (ورقه مس جدید و نو نسبت به ورقه بازیافتی بسیار بهتر است). سپس بدنه آن با لعاب سفید و با استفاده از روش غوطه ور شدن پوشیده می‌شود. سپس، آن را در دمای حداکثر 750 درجه سانتیگراد گرم می‌کنند و بدنه با لعاب با کیفیت‌تری دوباره گرم می‌شود.

این عملکرد معمولا 3 تا 4 بار تکرار می‌شود. به طور کلی لعاب مینا از سیلیکون، منیزیم، پتاسیم، سرب، سنگ‌های قیمتی، فلدسپات، کائولن، زیرکونیم، اسید بوریک و قلع ساخته می‌شود. بدنه فلزی لعاب‌دار و گرم شده، برای هر گونه طراحی آماده است، که بستگی به خلاقیت هنرمند دارد. این مرحله، نقاشی با رنگ جادویی نامیده می‌شود.

این رنگ از مواد شیمیایی زیر حاصل می‌شود:

1. یک لعاب سفید: قلع، کریستال سرب، آهک

2. رنگ فیروزه ای: قلع، کریستال سرب، گل سرخ و مس

3. زرد: اکسید آهن، اکسید قلع و اکسید سرب

4. سیاه: اکسید آهن، دی اکسید منگنز، سرب، اکسید کبالت

5. بنفش قرمز: کریستال، نیترات آمونیوم و طلای حل شده

6. سبز: سوزن مس، شیشه چدنی (سنگ)، کرومات سرب

7. قهوه ای: کروم اکسید سبز، اکسید آهن، اکسید روی

8- آبی: اکسید کبالت، اکسید روی، آهک

پس از تکمیل نقاشی، صفحات مینا به کوره منتقل می‌شوند و در این زمان، دما حدود 600 درجه سانتیگراد است و این کار رنگ‌های نهایی را به ارمغان می‌آورد. در گذشته، در این هنر از رنگ‌های معدنی استفاده می‌شد، اما در حال حاضر رنگ‌های شیمیایی نیز استفاده می‌شوند.

معیارهایی که می‌توانند بر کیفیت مینا تاثیر بگذارند، انتخاب یک فلز مناسب، دکوراسیون، گرمایش استاندارد و در نهایت، زیبایی و دقت هنرمند است. چیزهایی که می‌توانند به میناکاری آسیب برسانند عبارتند از آسیب به لبه‌های بدنه به علت اثرات مکانیکی یا عدم وجود گرمای مناسب در کوره، گسل‌های پایه فلزی (مانند داشتن یک خط در لایه فلز) یا عدم اتصال قوی بین لایه‌های مختلف.

انواع مختلفی از الگوهای متقارن محلی در نقاشی‌های میناکاری استفاده می‌شود مانند الگوی «اسلیمی» که یکی از معروف ترین الگوهای اسلامی است و در معماری سنتی استفاده می‌شود و طرح آن نقاشی با یک رنگ پس زمینه و سپس استفاده از یک قلم بسیار خوب برای زدن رنگ‌های طلایی روشن روی آن، و سپس رنگ آمیزی پس زمینه با رنگ سبز، آبی یا قهوه ای، و یا طراحی با یک رنگ گرم بدن با استفاده از رنگ طلایی مینا است.

زیبایی کار بستگی به دوره گرمایش و دقت هنرمند دارد. خوشنویسی نهایی قبل از حرارت دادن مینا در کوره بر روی بدنه آن طراحی می‌شود.

بزرگترین خطر برای مینا، جداسازی سطح تزئین شده به دلیل تاثیر مکانیکی آن است. از این رو، هنگام حمل و نقل کار باید مراقب باشید. اگر بخشی از مینا جدا شده باشد، باید بلافاصله آن را تعمیر کرد، در غیر این صورت می‌تواند باعث جدا شدن سایر قطعات شود. مینا را می‌توان با اسفنج و آب گرم شستشو داد و این امر هیچ مشکلی ایجاد نمی کند، زیرا مینا با یک لعاب شفاف پوشیده شده است. ایرانیان زیباترین میناکاری‌ها را در جهان تولید می‌کنند.

بزرگترین استاد مینای اصفهان، شکرالله صنیع زاده است که جد او یک نقاش مشهور بود. یکی از آثار ارزشمند این استاد برای چاپ مهر برای یادبود صنایع دستی ایران در سال 1387 استفاده و به عنوان میراث ملی ثبت شد. این اثر ارزشمند، در موزه هنرهای سنتی و صنایع دستی نگهداری می‌شود.

در میان دانش آموزان برجسته استاد صنیع زاده، می‌توان به غلامحسین فیض اللهی اشاره کرد که در طراحی الگوهای زیبای مینا ماهر است. تعداد زیادی هنرمند در اصفهان وجود دارند که لعاب هایی بسیار عالی تولید می‌کنند. تقاضای زیادی برای این آثار به دلیل ارزش هنری و قیمت نسبتا کم آنها وجود دارد و هنرمندان، آثار خود را در خیابان چهارباغ و میدان نقش جهان قرار می‌دهند.