موقعیت صنایع دستی در کشورهای مختلف جهان

موقعیت صنایع دستی در کشورهای جهان سوم

بر اساس مطالعات و تحقیقات به عمل آمده و آثار و اشیاء گوناگونی که در کاوش‌های مختلف و متعدد باستان شناسی کشف گردیده - که بخش مهمی از آن امروزه زینت بخش موزه ‌ها و سایر مراکز هنری در کشورهای مختلف جهان است - بسیاری از کشورهای جهان سوم را باید مهد و کانون اصلی صنایع دستی به شمار آورد.

صنایع دستی در ممالک در حال توسعه از سابقه و سنت دیرین تولید برخوردار و دارای پشتوانه‌ی غنی تجربی بوده و ضمناً در تاریخ و فرهنگ هریک از اینگونه کشورها ریشه‌های عمیقی و استواری دارد. ( صنایع دستی در کشورهای جهان سوم افزون بر نقش والای فرهنگی، طی سده ‌ها و بلکه هزاره ‌ها به تأمین نوعی تعادل اقتصادی و اجتماعی نیز کمک کرده است زیرا که اینگونه صنایع همواره برای گروه‌های کثیری از صنعتگران شهری و روستایی ایجاد کار و درآمد نموده و از آن به عنوان عامل مهمی در رونق اقتصاد روستایی یاد شده است .

متأسفانه وقوع انقلاب صنعتی در قرن هجدهم اروپا علیرغم آثار و نتایج شگرف و عدیده ای مثبتی که در شئون مختلف زندگی بشر به وجود آورد، موجب گردید که صنایع دستی کشورهای جهان سوم همزمان با تسلط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی قدرت‌های صنعتی بر سایر ممالک، تحت تأثیر فراوان انبوه کالاهای ماشینی وارداتی قرار گیرد و حتی برخی از کشورهای جهان سوم که روزگاری طولانی صادرکننده‌ی محصولات صنایع دستی بودند، به صورت یکی از وارد کنندگان و نهایتاً مصرف کنندگان محصولات مشابه ماشینی کشورهای صنعتی درآمدند.

دوران پس از جنگ جهانی دوم را که منجر به استقلال بسیاری از کشورهای دربند استعمار گردید، میتوان عصر احیاء صنایع دستی نیز دانست زیرا گروهی از این ممالک برای خنثی نمودن اثرات سوء تحولات صنعتی، تأمین اشتغالی و حراست از داشته‌های فرهنگی و قومی، حمایت اساسی از صنایع دستی را به طور جدی در دستور کار و رئوس اصلی برنامه‌های خود قرار دادند که از آن جمله می توان به هند، اندونزی، پاکستان، سریلانکا، چین، یونان، مکزیک، مغرب و ایران اشاره نمود.

دلایل عمده ای که برای حمایت و توسعه‌ی صنایع دستی در کشورهای جهان برایه شده بیشتر جنبه اقتصادی و اجتماعی داشته تا فرهنگی محض رو مهمترین آنها عبارت است از:

1- ایجاد اشتغال مولد، کار و درآمد برای گروه‌های کثیری از جمعیت شهری، روستایی و عشایری

۲- کاهش رَوَند مهاجرت به شهرها و استفاده از امکانات وسیع بخش سنتی و روستایی جامعه.

۳- تأمین درآمد جنبی برای روستاییان و عشایر و در نهایت رونق و توسعه‌ی کشاورزی و دامداری.

۴- کمک به تأمین بخشی از درآمد. ارزیِ مورد نیاز از طریق صادرات صنایع دستی به کشورهای خارجی.

۵- کمک به تأمین تعادل اجتماعی.

۶- حفظ میراث قومی و هویت ملی.

مهمترین موانع توسعه و گسترش صنایع دستی در ممالک جهان سوم نیز عبارتند:

۱- تعدد، کوچکی و پراکندگی واحدهای تولیدی صنایع دستی در سطح کشور که طبیعتاً رساندن خدمات لازم به آنها و نیز انجام هرگونه برنامه ریزی برای افزایش تولید را دشوار می سازد.

۲- ضعف بنیه‌ی مالی صنعتگران و دخالت وسیع عوامل واسطه و سودجو در زمینه‌ی تأمین مواد اولیه‌ی مورد نیاز صنعتگران و خرید محصولات تولیدی آنان به بهای غیر عادلانه.

۳- عدم آگاهی و اطلاع صنعتگران از شیوه‌های جدید تولید (فناوری همساز با صنایع دستی) و سلیقه‌ی مصرف کنندگان خارجی و داخلی و نیز تکرار طرح ‌ها و نقش ‌ها در طول سالیان متمادی که نهایتاً یکنواختی آن را موجب می گردد.

۴- عدم تمرکز امور مربوط به صنایع دستی در سازمانی واحد در بسیاری از این گونه کشورها که موجب نابسامانی در برنامه ریزی و اجرای برنامه ‌ها گردیده و در مواردی نیز دوباره کاری‌هایی را باعث شده است.

۵- رقابت شدید مصنوعات مشابه کارخانه ای (به ویژه کالاهای مصرفی) با فرآورده‌های دست ساز از طریق صرف هزینه‌های تبلیغاتی سنگین برای جلب خریداران.

در کشورهای جهان سوم، دولت برای از میان برداشتن موانع و مشکلات موجود در زمینه‌ی توسعه و تعمیم صنایع دستی به یکی از دو شکل زیر دخالت میکند:

۱- مداخله‌ی مستقیم از طریق ایجاد سازمان‌های اجرایی مسئول در نظام تشکیلاتی دولت. در این حالت ارگان دولتی مسئول بدون هدف انتفاعی اقداماتی نظیر تامین و توزیع مواد اولیه و ابزار کار بین صنعتگران، آموزش و تولید مستقیم، ایجاد نمایشگاه ‌ها و فروشگاه ‌ها و شرکت در نمایشگاه‌های بین المللی را به عمل آورده و ضمناً در زمینه‌ی بازاریابی و صدور محصولات دستی به خارج از کشور نیز فعالیت می نماید.

۲- مداخله‌ی غیر مستقیم از طریق ایجاد تسهیلات قانونی و نظارت و کنترل، این هدف عموماً با کمک به ایجاد و تقویت شبکه‌ی تعاونی‌های تولیدی و بازرگانی صنایع دستی و هدایت آنها توسط ارگان‌های ذیربط دولتی تأمین می شود ضمن اینکه می تواند انجام اقداماتی به شرح ذیل را شامل گردد:

- تضمین محدودهی فعالیت صنایع دستی

به این نحو که تولید اقلام مشخصی از محصولات مصرفی به موجب قانون در قلمرو صنایع دستی قرار گرفته و صنایع ماشینی نباید به تولید آن مبادرت ورزند، نظیر تولید پارچه‌های پرده ای و رومیزی در هند که می بایست توسط دست بافان ان کشور صورت پذیرد و یا آنکه در اندونزی تولید ه ۷۱ قلم کالا به موجب قانون در حیطه‌ی صنایع کوچک، صنایع دستی و سنتی قرار دارد.

- حمایت صنایع بزرگ از صنایع دستی

که به موجب این حمایت کارخانه‌های تولیدکننده‌ی مواد اولیه و نیمه ساخته و با ابزار کاری ملزم میباشند درصدی از تولیدات خود را که مورد نیاز صنعتگران دستی می باشد با قیمت‌های ترجیحی در اختیار آنان قرار دهند. این روش هم اکنون در اندونزی اجرا می شود.

-ایجاد تسهیلات اعتباری برای متقاضیان (تعاونی‌های صنایع دستی و صنعتگران منفرد)

این روش نیز هم اینک در کشورهای هند، پاکستان و ایران..... اجرا می گردد.

 

معافیت صنعتگران دستی و روستایی از پرداخت مالیات

تقدیر از صنعتگران ممتاز که تولید یا تولیدات آنان بنابر تشخیص هیئتی از صاحبنظران به عنوان آثار برگزیده‌ی سال انتخاب می شود. در این رابطه جوایز و بعضاً امکاناتی نیز به صنعتگران مذکور اعطا می گردد. این روش نیز هم اکنون در کشورهای اندونزی، هند، مالزی، بنگلادش و... به اجرا در می آید. - اعزام صنعتگران برگزیده به مسابقات بین المللی با هدف بروز خلاقیت‌های  بیشتر.

 

صنایع دستی از دیدگاه کشورهای صنعتی

در کشورهای صنعتی گرایش به صنایع دستی و سایر فرآورده‌های هنری به عنوان یکی از آثار و نتایج افزایش درآمد و سطح رفاه عمومی پیوسته در حال فزونی است. اگر چه باید گفت آگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های صنایع دستی در کشورهای صنعتی دیرتر از ممالک جهان سوم حاصل گردیده است، به عبارت دیگر همانگونه که کشورهای صنعتی مبشر تکنولوژی نوین و کالاهای صنعتی جدید برای ممالک جهان سوم بوده اند، این گروه کشورها نیز با ارائه‌ی تولیدات دست ساخته‌ی خویش، که بازگوکننده‌ی بسیاری از فرهنگ ‌ها و سنت‌های اصیل بومی میباشد، اشتیاق و علاقه به این گونه محصولات را در مردم ممالک صنعتی بیدار کرده اند. بدین صورت است که برخلاف کالاهای جدید صنعتی که کشورهای پیشرفته به عنوان فروشنده و عرضه کننده، و ممالک در حال توسعه خریدار و متقاضی هستند، در مورد صنایع دستی، کشورهای در حال توسعه، عرضه کننده‌ی کالا بوده و ممالک پیشرفته، متقاضی و خریدار آن می باشند. با همین مختصر مشخص می شود که در کشورهای پیشرفته، صنایع دستی دارای ویژگی‌هایی متفاوت از خصوصیات صنایع دستی ممالک در حال توسعه بوده که عمده‌ی آن به شرح زیر است:

1- نیروی انسانی شاغلی عموماً افرادی می باشند که دارای تحصیلات هنری بوده و یا دوره‌های خاصی را در این زمینه گذرانیده اند. این عده بیشتر در آتلیه‌های خویش در شهرها فعالیت داشته و آثار خود را در گالری‌های هنری و یا نمایشگاه‌هایی که گاه و بیگاه برگزار می گردد، عرضه می نمایند و در مجموع می توان گفت که صنایع دستی کشورهای صنعتی از نوع صنایع دستی آتلیه ای می باشد.

۲- موتیف ‌ها (نقش مایه ها) و طرح‌های مورد استفاده عموماً سبک جدید و مدرن داشته که از فضا و محیط موجود الهام گرفته و بیشتر تحت تأثیر طراحی صنعتی قرار دارد تا اصالت‌های بومی و سنتی.

۳- مقدار تولید فرآورده‌های دستی در ممالک پیشرفته ناچیز بوده و در برخی موارد در حد عرضه به جهانگردان خارجی است که از مراکز توریستی این کشورها بازدید می کنند، در حالی که کشورهای جهان سوم در مقیاس وسیع و به صورت تجاری اقدام به صدور فرآورده‌های دستی می نمایند.

۴- کاربرد وسیع ابزار و ماشین آلات در تولید محصولات دستی به گونه ای که مراحل محدودی از کار توسط دست و با بهره گیری از خلاقیت ‌ها و ابتکارات فردی انجام می گیرد. در مجموع می توان گفت که صنایع دستی در کشورهای صنعتی مفهوم گسترده ای داشته و بیشتر تفننی و سرگرم کننده است تا جنبه‌ی تولیدی و اقتصادی به علاوه چون اینگونه ممالک به هیچ وجه با مشکلات بنیانی کشورهای جهان سوم مواجه نمی باشند، در کمتر کشوری از گروه آنان، ارگان دولتی خاصی برای حمایت و ترویج صنایع دستی فعالیت دارد، به طوری که در میان کشورهای اروپایی فقط در برخی از آنها تشکیلاتی برای این منظور ایجاد شده است نظیر خانه‌ی صنایع هنری فرانسه" سازمان ملی صنایع کوچک و دستی ایتالیا و در ایالات متحده‌ی آمریکا نیز شورای صنایع دستی این کشور" با بیش از ۳۵ هزار نفر عضو به عنوان یک مرجع رسمی از سال ۱۹۶۴ میلادی فعالیت خود را آغاز کرده است. البته در موارد استثنایی هم ممکن است در یک کشور صنعتی صنایع دستی را از هر دو دیدگاه در نظر داشته باشند. مثلاً در بلژیک امور مربوط به صنایع دستی هم در وزارت فرهنگ و هنر و هم در وزارت اقتصاد پیگیری می شود.

آشنایی با صنایع دستی کشورهای جهان

امروزه در هر یک از کشورهای جهان (اعم از کشورهای در حال توسعه و کشورهای پیشرفته و صنعتی) می توان صنایع دستی خاصی را مشاهده نمود و در بین بیش از ۲۳۰ کشور جهان که حدود 90 کشور آن عضو شورای جهانی صنایع دستی می باشند، صنایع دستی دارای مقام و مرتبه ای متأثر از وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هریک از کشورها می باشد.

در این بخش وضعیت صنایع دستی ۲۹ کشور منتخب از مناطق مختلف جهان مورد بررسی و نگرش قرار گرفته و کوشش گردیده به چگونگی وضع صنایع دستی کشور یا کشورهای مختلف قاره‌های جهان که دارای سابقه‌ی تاریخی بیشتری می باشند، پرداخته شود. با عنایت به این توضیح:

از قاره‌ی آسیا:

  • کشورهای هند، پاکستان، چین، ژاپن، سریلانکا، اندونزی، جمهوری کره، میانمار، تایلند، سوریه، مالزی، لبنان، بنگلادش و عربستان

از قارهای آفریقا:

  • کشورهای سنگال، کامرون، اتیوپی، جمهوری مصر و مغرب

از قاره‌ی استرالیا:

  • کشور استرالیا

از آمریکای لاتین:

  • کشورهای مکزیک و کلمبیا

از قاره‌ی اروپا:

  • کشورهای اسپانیا، ایتالیا، ترکیه، آلمان، یونان، فرانسه و لهستان

انتخاب شده اند که در زمینه‌ی وضعیت کنونی صنایع دستی در هر کدام از کشورهای مذکور به اختصار توضیحاتی درباره‌ی صنایع دستی موجود، سازمان‌های مسئول صنایع دستی و مؤسسات آموزشی مربوطه ارائه گردیده است.