مواد و مصالح هنر خاتم‌‌‌‌‌کاری (بخش دوم)

در مطلب قبل در مورد انواع مصالح و مواد مورد نیاز در هنر خاتم صحبت کردیم. در این مطلب نیز به ادامه آن بحث پرداخته و آنها را به خوبی توضیح خواهیم داد.

شاه چوب: نام علمی درخت شاه چوب «dalberyia cearensis» است و از جمله درختانی است که گونه‌‌های آن در حال نابودی‌اند.

رویش‌گاه اصلی درخت شاه چوب، بخش‌هایی از آمریکای مرکزی و جنوبی است. چوب این درخت به علت تراکم و فشردگی بافت‌‌های تشکیل دهنده‌اش، سختی قابل توجهی دارد، به همین علت خاصیت ابزارخوری چندان مناسبی ندارد. رنگ این چوب اغلب قهوه‌ای روشن و قابلیت رنگ‌پذیری، جلاپذیری و چسب‌خوری آن بسیار پایین است. این چوب جانشین مناسبی برای چوب فوفل است و در نبود چوب فوفل استفاده از این چوب در اولویت قرار دارد. کاربرد اساسی شاه چوب همان کاربرد چوب فوفل است.

استخوان: استفاده از استخوان در هنر خاتم از دیر باز مرسوم بوده است و این ماده جایگاه خاصی در عرصه این هنر زیبا و ظریف دارد. از میان استخوان‌‌های به کار رفته در آثار گوناگون چنین بر می‌آید که استفاده از استخوان شتر در اولویت قرار داشته و هرگاه در دسترس نبوده، استخوان‌های حیوانات دیگری چون اسب، گاو و حتى الاغ به جای آن استفاده می‌شده‌اند.

استخوان شتر فراوان‌ترین نوع استخوان به کار رفته در آثار هنر خاتم است و ویژگی‌ها و مزیت‌‌های منحصربه‌فردی دارد. رنگ سفید و یک‌دست این استخوان در کنار مقاومت و خاصیت ابزارخوری بسیار خوب و رنگ‌پذیری و چسب‌خوری مناسب آن از جمله ویژگی‌‌های بارز این استخوان است. مقاومت این استخوان در برابر رطوبت و حشرات نیز زیاد است.

از استخوان اسب ظاهراً به علت دسترسی نداشتن به استخوان شتر یا دشواری تهیه آن در مقاطعی از زمان استفاده می‌شده، با وجود این مزیت‌‌های نسبی استخوان اسب موجب تداوم و به کارگیری آن به عنوان جانشینی مناسب برای استخوان شتر شده است و بر اساس همین خواص و مزیت‌‌های نسبی، هنرمندان خاتم‌ساز در مواقع نیاز استفاده از آن را بر استفاده از استخوان شتر ترجیح داده اند. از ویژگی‌‌های بارز این استخوان، رنگ‌پذیری و ابزارخوری خوب آن است. رنگ طبیعی استخوان اسب، سفید کدر و رنگ کردن آن از رنگ کردن استخوان شتر آسان‌تر است. استحکام این استخوان قابل قبول است و جلاپذیری و چسب‌خوری خوبی دارد.

عاج: منظور از عاج عموماً استخوان فیل است که از دیر باز جایگاه ویژه‌ای در عرصه‌ی هنر خاتم داشته است. اساساً استفاده از این ماده گرانبها در آثار هنری، ملاکی برای ارزش‌گذاری آن محسوب می‌شود. عاج را از سرزمین هند تهیه می‌کردند و در اختیار هنرمندان قرار می‌دادند از این رو دسترسی به این ماده با ارزش آسان نبوده و به همین علت میزان استفاده از آن در مقاطع گوناگون دستخوش نوسان بوده است؛ گرچه از این ماده تنها در ساخت خاتم‌‌های با ارزش هنری خاص مانند تزئین اماکن متبرکه و کاخ‌ها استفاده می‌شده است.

استخوان عاج بسیار سخت و خشک است، این ویژگی ابزارخوری آن را دشوار کرده است. اما مزیتی که بر سایر استخوان‌ها دارد، ثبات بسیار بالای رنگ و جلاپذیری آن است. ثبات رنگ عاج به این علت است که چربی را جذب نمی‌کند و نسبت به آن کاملاً مقاوم و نفوذناپذیر است، در حالی که سایر استخوان‌ها چربی را جذب می‌کنند و سیاه می‌شوند. مزیت دیگر عاج بر سایر استخوان‌ها، مقاومت بی‌نظیر آن در مقابل رطوبت و حشرات است.

بررسی آثار به جا مانده از اعصار گذشته نشان می‌دهد که از این ماده بیشتر برای تهیه مثلث‌ها یا منشورهای سفید «قاطعی» حاشیه اطراف گل‌ها و گاهی نیز برای بستر و پایه اصلی کارهای خاتم استفاده می‌شده است.

صدف: صدف، پوشش سخت و استخوانی است که بعضی از جانوران، به ویژه جانوران دریایی، جهت حفاظت خود ترشح می‌کنند و انسان‌ها از ایام قدیم از این پوشش سخت آهکی برای ساخت ظروف و تزئین اشیاء استفاده می‌کرده‌اند.

صدف، ماده‌ای سخت، بد ابزار و شکننده با استحکامی پائین است. رنگ بخش درونی آن سفید ملون با رگه‌‌های روشن و شفاف است. قابلیت رنگ‌پذیری و جلاپذیری این ماده کم، ولی مقاومت آن در برابر رطوبت و حشرات نسبتاً خوب است.

از صدف همانند عاج تنها در عالی‌ترین انواع خاتم‌ها استفاده می‌شده و مهم‌ترین ماده‌ی استخوانی بعد از عاج در عرصه‌ی هنر خاتم بوده است صدف در گذشته به طور عمده، به صورت تکه‌‌های بزرگ مربع یا مستطیل در گوشه‌هایی از خاتم به کار رفته است. اکنون از این ماده کمتر استفاده می‌شود.

شبه استخوان‌های صنعتی: استفاده از فرآورده‌‌های صنعتی به جای انواع استخوان‌هایی که در خاتم استفاده می‌شوند، نه تنها موجب ارتقای کیفی این هنر نشده است، بلکه بر عکس در پاره‌ای موارد ارزش این هنر را پایین آورده است؛ با وجود این، فراوانی نسبی، ارزانی قیمت و راحتی کار با فراورده‌‌های صنعتی باعث شده است تا گروه کثیری از هنرمندان خاتم‌کار از این مواد به جای استخوان در ساخت خاتم‌‌های معمولی استفاده کنند. جنس اغلب مواد به کار رفته در خاتم از نوع فیبر پلاستیکی است. این فیبر گرچه گران‌تر از استخوان است، به علت ابزارخوری مناسب و زیبایی موقت و مهمتر از همه، شباهت فراوان به استخوان طرفداران زیادی پیدا کرده است.

مهم‌ترین عیب این ماده آن است که دوام و استحکام چندانی ندارد و بعد از اندک زمانی پوسیده شده، از بین می‌رود. عیب دیگر این فیبر، بی‌ثباتی رنگ و مقاومت اندک آن در برابر حرارت و شرایط محیطی است.

فیبر سفید: این ماده به شبه عاج نیز معروف است از فرآورده‌‌های صنعتی است که برای نخستین بار آلمانی‌ها آن را به ایران آوردند. این فیبر پلاستیکی نیز از همان ابتدا به جای استخوان و عاج در خاتم‌کاری به کار برده شد. طول عمر و کیفیت این ماده تقریباً مانند عاج بالاست، به شرطی که برای چسباندن آن از چسب سرد استفاده شود. در ساخت خاتم تالار مجلس شورای ملی سابق عموماً از شبه عاج استفاده شده است.

انواع مفتول و لایه: مهم‌ترین فلزهای به کار رفته در آثار خاتم قدیمی، طلا، نقره، برنج و مس بودند که به کار بردن فلز طلا و نقره به علت گرانی آنها، تنها در آثار معدودی از صنایع خاتم گذشته به چشم می‌خورد اما برنج و مس همچنان جایگاه خود را در عرصه این هنر حفظ کرده‌اند.

به کارگیری مفتول‌های برنجی و مسی به علت رنگ زرد و سرخ فام آنها بیش از سایر فلزات به چشم می‌خورد. این فلزات ضمن زیبایی و ارزانی نسبی، ابزارخوری و چسب‌خوری خوبی دارند و مقاومت مناسبی در برابر عوامل طبیعی، به ویژه اکسیداسیون دارند.

کاربرد مفتولهای فلزی اساساً در ساخت مبدأهای شش ضلعی یا چند ضلعی‌‌های دیگر است.

در خاتم، فلزات علاوه بر شکل مفتولی به صورت نوارهای نازک برای ایجاد خطوط حاشیه و جداکننده نقش‌‌های خاتم استفاده می‌شوند. این نوارها که معمولاً به رنگ طلایی هستند و از جنس برنج انتخاب می‌شوند، اصطلاحاً لایه یا لاتون نامیده می‌شوند.

استفاده از لایه‌‌های فلزی در لابه‌لای پره‌ها، تو گلوها و گل‌ها، ضمن جدا‌‌سازی فضاهای منقوش، جلوه‌ی بیشتری به نقوش و نیز زیبایی خاصی به خاتم می‌دهد.

انواع چسب: مواد چسباننده‌ای را که در خاتم مصرف می‌شوند می‌توان به دو دسته چسب‌های سنتی و چسب‌‌های صنعتی تقسیم کرد.

مهم‌ترین چسب سنتی، سریشم حیوانی است که از گذشته‌‌های دور هنرمندان خاتم‌ساز از آن استفاده می‌کرده‌اند و با توجه به شواهد موجود می‌توان ادعا کرد که این چسب صد در صد ایرانی است و به دست هنرمندان این مرز و بوم ساخته شده است.

چسب سریشم که چسب حیوانی نیز نامیده می‌شود از حیواناتی چون گاو و گوسفند به دست می‌آید. قدرت چسبندگی این ماده و دوام آن بعد از خشک شدن بسیار بالاست و سال‌ها بعد از استفاده، نسبت به سایر چسب‌ها هنوز هم در استحکام و قدرت چسبندگی آن کمترین تغییر ایجاد می‌شود.

سریشم یا چسب حیوانی، ماده لزج غضروفی شکلی است که مستقیماً از بخش‌هایی از بدن حیواناتی چون گاو و گوسفند به دست می‌آید. برای تهیه این چسب بیشتر از پیه یا پاچه گاو و گوسفند استفاده می‌شود و چسب‌هایی که از این مواد تهیه می‌شوند بسیار محکم و با دوام‌اند. امروزه سریشم حیوانی به صورت تکه‌‌های جامد در بازار عرضه می‌شود و معمولاً هنرمندان خاتم‌ساز کمتر به ساخت و تهیه آن فکر می‌کنند.

این ماده تنها در صورت استفاده صحیح قدرت چسبندگی بالای خود را نشان می‌دهد. به طور کلی از چسب سریشم به دو صورت سریشم گرم و سریشم سرد استفاده می‌شود.

١. سریشم گرم: برای بالا بردن قدرت چسبندگی، سریشم را قبل از استفاده در آب می‌خیسانند تا کاملاً نرم و خمیر شود، سپس آن را داخل ظرف دو جداره مخصوصی و تا دمای ۷۰ درجه به آن حرارت می‌دهند. رنگ این نوع سریشم قهوه‌ای روشن است و در گذشته به علت استحکام و مقاومت خوب آن، تنها چسبی بوده است که در صنایع چوب، به خصوص خاتم‌‌سازی استفاده می‌شده است. نام دیگر این نوع سریشم «گلوتین» است و انواع مختلف به نام‌‌های تخته‌ای، مرواریدی، برگه‌ای و دانه‌ای دارد. دمای بیش از ۷۰ درجه برای سریشم گرم موجب پخته شدن سریشم می‌شود و قدرت چسبندگی آن را پایین می‌آورد.

برای تسریع در عمل خشک شدن سریشم گرم و بالا بردن قدرت چسبندگی آن، همچنین افزایش مقاومت این ماده در برابر عوامل محیطی نظیر حشرات موذی و رطوبت، مقداری ماده فرمالین به آن افزایند. محلول فرمالین که فراورده‌ای شیمیایی است، با غلظتی معادل ۳۵ تا ۴۰ درصد استفاده می‌شود.

۲. سریشم سرد: سریشم یا چسب سرد نوعی چسب صنعتی است که از ترکیب شیر و آهک به دست می‌آید. این نوع سریشم که متداول‌ترین آن چسب بخاری یا چوب است در روش استفاده تحت فشار، مقاومت و چسبندگی بسیار بالایی دارد و به خوبی سریشم گرم عمل می‌کند.

۳. چسب فوری: این نوع چسب صنعتی غالباً به رنگ بژ است و پس از مصرف به سرعت خشک می‌شود، به همین علت به آن چسب فوری می‌گویند. از این نوع چسب معمولاً برای چسباندن قطعات ریز و درشت چوبی و تخته‌ای به یکدیگر استفاده می‌شود. مقاومت و استحکام بسیار بالای این چسب پس از خشک شدن موجب شده است تا از این چسب برای اتصال سمباده به صفحه چرخ سمباده برقی استفاده شود.

نخ پرک: در خاتم‌‌سازی برای پیچیدن پره‌ها و گل‌ها از نخ پنبه‌ای به نام پرک با نخ کوک استفاده می‌کنند. کاربری این نخ در نگه داشتن پره‌ها، مفتول‌ها و سایر اجزا خاتم کنار یکدیگر است تا زمانی که چسب میان آنها خشک شود.

انواع لاک و جلادهنده: به منظور حفاظت و نگهداری خاتم در برابر عوامل طبیعی از جمله رطوبت و اکسیداسیون، پس از اتمام کار، روی آن را با ماده‌ای شفاف می‌پوشانند تا ضمن جلوه بیشتر خاتم، پوشش حفاظتی مناسبی نیز به آن داده شود.

پولیستر: این نوع لاک که یک فرآورده نفتی است، از جمله پوشش‌‌های بسیار مناسب برای حفاظت خاتم محسوب می‌شود. از ویژگی‌‌های لاک پولیستر، نسوز بودن و عایق بودن آن در برابر رطوبت هواست. در حال حاضر این ماده، بهترین پوشش عایق خاتم است.

کیلر - این ماده نیز از فرآورده‌‌های نفتی است که پس از معرفی، توجه هنرمندان خاتم‌ساز را به خود جلب کرد. از این ماده شیمیایی پس از پرداخت نهایی کار خاتم و با هدف ایجاد عایق و پوشش خارجی استفاده می‌شود. رنگ شفاف و شیشه‌ای این ماده همانند پولیستر ضمن حفاظت و نگهداری از خاتم جلوه و جلای خاص به آن می‌دهد.

ابزار خاتم‌کاری

به طور کلی در ساخت خاتم، ابزار و آلات مخصوصی به کار می‌رود که آنها را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:

١. ابزارهای برنده شامل انواع اره؛

۲. ابزارهای ساینده شامل انواع رنده، سوهان، سمباده و مغار؛

٣. انواع پرس شامل انواع گیره‌ها؛

۴. ابزارهای طراحی و کارگاهی.