مواد و مصالح هنر خاتم‌‌‌‌‌کاری (بخش اول)

خاتم - هنر خاتم از جمله هنرهایی است که تنوع و دامنه استفاده از مواد اولیه در آن بسیار گسترده و وسیع است. شناخت دقیق این مواد و مصالح، انتخاب و استفاده صحیح از آنها در ارائه هر چه بهتر یک اثر هنری با ارزش و ظریف، نقش بسیار مهمی دارد.

این مواد و مصالح را می‌توان از نظر نوع کاربرد و استفاده حداقل در پنج گروه مجزا مطالعه کرد. این پنج گروه عبارتند از : انواع چوب، استخوان، مفتول، مواد چسباننده و جلادهنده.

انواع چوب در خاتم‌کاری - در عرصه‌ی هنر خاتم، چوب نقشی محوری و بنیادین دارد و اساساً هنر خاتم را می‌توان هنری چوبین نامید. استفاده از این ماده بسته به نوع، رنگ، سختی و نرمی آن، متفاوت است این تفاوت در کاربرد را در دو بخش عمده می‌توان بررسی کرد:

الف) چوب‌هایی که برای زیر ساخت یا بستر کار خاتم استفاده می‌شود.

ب) چوب‌هایی که در متن خاتم و برای تزئین به کار برده می‌شود.

چوب آبنوس - نام علمی درخت آبنوس «aburnum» است. رویشگاه اصلی آن عمدتاً سواحل گینه در آفریقا، به ویژه از سرزمین گاتا تاگابون بوده است.

از جمله ویژگی‌های بارز این چوب رنگ سیاه و زغالی آن است. وزن مخصوص چوب آبنوس بسیار بالاست، به طوری که باعث فرو رفتن در آب می‌شود. چگالی بالای این چوب به علت تراکم بسیار بافت‌های تشکیل دهنده‌ی آن است و این ویژگی چوب آبنوس، کار ابزارخوری آن را بسیار مشکل کرده است بر خلاف ویژگی برش‌پذیری سخت، این چوب به راحتی صاف و صیقل داده می‌شود. قابلیت چسب‌خوری، جلاپذیری و لاک‌پذیری آن نیز بسیار بالاست. چوب آبنوس تقریباً یک دست و بدون نقش است و در برابر رطوبت و حشرات مقاومت نسبتاً خوبی دارد.

این چوب در مرزبندی‌های مختلف و ایجاد حاشیه و حایل بین نقوش، بیش از سایر بخش‌های آثار خاتم به کار می‌رود. تهیه مثلث‌های مختلف از آن، به ویژه مثلث‌های متساوی الساقين از گذشته در میان هنرمندان خاتم‌ساز مرسوم بوده است. در حال حاضر از چوب آبنوس در هنر خاتم استفاده نمی‌شود و نیاز به این چوب در بهترین نوع کارها با استفاده از چوب فوفل بر طرف می‌گردد.

چوب افرا - نام علمی درخت افرا Acer» » است و گونه‌های مختلف دارد. گرچه گونه‌های مختلف درخت افرا در گوشه و کنار جهان پراکنده‌اند اما رویش‌گاه اصلی این درخت، آمریکای شمالی است. چوب به دست آمده از بیشتر گونه‌های افرا، ضمن سختی قابل قبول، خاصیت انعطاف‌پذیری مناسب دارد. این چوب از جمله چوب‌های نسبتاً سبک است و فشرده نبودن بافت‌های آن باعث شده است تا ابزار‌کاری روی آن به سهولت انجام گیرد. چوب افرا به رنگ سفید با رگه‌های قهوه‌ای است.

استفاده از این چوب در تهیه‌ی زیر ساخت‌ها و مثلث‌های رنگی بیش از سایر قسمت‌های خاتم به چشم می‌خورد. از چوب افرا برای ساخت قالب عکس و جعبه‌های نسبتاً بزرگ نیز استفاده می‌شود.

چوب فوفل: نام علمی این درخت « Areca » است. درخت فوفل از جمله درختانی است که در نواحی گرم و مرطوب به خوبی رشد می‌کند. موطن اصلی این درخت را می‌توان شبه قاره‌ی هند دانست.

از ویژگی‌های بارز این درخت بوی تند و زننده آن است. چوب فوفل بخش اعظمی از قسمت مرکزی تنه به رنگ قهوه‌ای سوخته است و در قسمت بیرونی آن لایه‌ای به رنگ زرد قرار دارد که معمولاً استفاده نمی‌شود. تراکم و فشردگی بالای بافت‌های تشکیل دهنده‌ی درخت فوفل باعث شده است که چوب این درخت در ردیف یکی از سخت‌ترین چوب‌هایی باشد که در خاتم‌کاری استفاده می‌شود. درخت فوفل با وجود سختی و استحکام بالایی که دارد، چون چربی زیادی در بافت آن وجود دارد، قابلیت ابزارخوری مناسبی دارد.

استفاده از این چوب با تکیه بر رنگ آن در هر جای خاتم، بسته به سلیقه و خلاقیت خاتم‌کار ممکن و عملی است.

چوب گردو: نام علمی این درخت «Juglans » است . درخت گردو به علت داشتن سازگاری با شرایط خاص آب و هوایی، در اکثر نقاط جهان یافت می‌شود.

قابلیت ابزارخوری، رنگ‌پذیری و جلاپذیری خوب آن در کنار مقاومت و استحکام ذاتی از جمله ویژگی‌های دیگر چوب گردو است. مقاومت این چوب در برابر رطوبت و حشرات در حد متوسط و قابلیت چسب خوری آن مناسب است.

به علت ویژگی‌های بالای چوب گردو از آن استفاده‌های گوناگونی در ساخت اجزا و کالبد آثار خاتم می‌شود. اما استفاده از این چوب در بدنه یا زیر ساخت کار از سایر بخش‌های خاتم به چشم می‌خورد. برای ساخت قالب‌ها و جعبه‌های بزرگ، استفاده از چوب گردو در اولویت قرار دارد. از این چوب به علت رنگ‌پذیری مناسب آن به جای چوب فوفل می‌توان استفاده کرد.

چوب عناب: نام علمی درخت عناب «Rahamnaceae » است . درخت عناب در بیشتر نقاط دنیا رشد می‌کند. گونه ویژه‌ای از این درخت با نام علمی «Zizyphus vul» در جنگل‌های شمال، خصوصاً در نواحی مرتفع گرگان وجود دارد.

از جمله ویژگی‌های بارز چوب درخت عناب استحکام و وزن مخصوص بالای آن است. به همین علت این چوب، خاصیت ابزار خوری سختی دارد و کار با آن دشوار است.

رنگ چوب عناب در قسمت میانی و مرکزی آن قهوه‌ای مایل به قرمز است و لایه بیرونی آن را پوششی به رنگ زرد احاطه کرده است. میزان قرمزی رنگ چوب عناب بسته به رویش‌گاه آن متفاوت و متغییر است.

زیبایی طبیعی و رنگ شاد این چوب در کنار استحکام و دوام آن باعث شده است تا هنرمندان خاتم‌ساز از این چوب به چند منظور استفاده کند، برای مثال از این چوب بیشتر در تهیه مثلث، اووه و قاطعی‌ها استفاده می‌کنند.

چوب بقم، قاقم، قامیش: گونه‌هایی از این درخت در بخش‌هایی از قاره آمریکا می‌رویند، رویش‌گاه اصلی درخت بقم، سرزمین هندوستان است. نام علمی درخت این چوب (Campechidnum Hematoxylon ) است.

چوب درخت بقم سخت، با دوام و در عین حال خوش ابزار است. از جمله ویژگی‌های بارز این چوب، رنگ حنایی بخش میانی و مرکزی آن است که اطراف آن با لایه نازکی به رنگ زرد پوشیده شده است.

بعد از نایاب شدن چوب بقم و قبل از رنگ‌آمیزی چوب‌های مختلف به روش شیمیایی، هنرمندان خاتم‌ساز، چوب عناب یا زردآلو را به جای چوب بقم استفاده می‌کردند. رنگ این چوب‌ها پس از خشک شدن از قهوه‌ای روشن به زرد تغییر می‌کند.

رنگ زیبای این چوب آن را در ردیف یکی از عناصر مهم تزئین در متن خاتم قرار داده بود و هنرمندان خاتم‌ساز از این چوب برای جلوه دادن بیشتر به نقش‌های خود استفاده می‌کردند. این چوب به طور مشخص در تهیه‌ی مثلث‌های خاتم به کار می‌رود.

چوب نارنج: نام عمی این درخت «Citrusaurantium» است. درخت نارنج در اغلب نواحی مساعد دنیا به چشم می‌خورد.

چوب نارنج از جمله چوب‌های نرم و خوش ابزاری است که قابلیت انعطاف‌پذیری خوبی دارد. رنگ غالب در چوب نارنج، رنگ کرم یا زرد مایل به سفید است و خاصیت رنگ‌پذیری خوبی دارد، به همین علت برای تهیه‌ی چوب‌های رنگی، به ویژه رنگ‌های نارنجی، قرمز و سبز از این چوب استفاده می‌شود.

چوب نارنج به علت رنگ‌پذیری و جلاپذیری مناسبش در ردیف عناصر تکمیل کننده و جانشین کننده در خاتم قرار گرفته است. از این چوب گاهی در ساخت مثلث‌های گوناگون و اووه نیز استفاده می‌شود.

چوب شمشاد: نام علمی این درخت «Buxus Semperviros» است و درختی صنعتی و دارای مصارف گوناگون است.

تقریباً در تمام نقاط جهان گونه‌هایی از چوب شمشاد وجود دارد. رویش‌گاه اصلی این گونه جنگل‌های شمال ایران از آستارا تا میان دره‌ی گرگان به خصوص در نواحی کم ارتفاع و نزدیک به ساحل دریای خزر است.

چوب حاصل از درخت شمشاد، سخت و سنگین است و بافت‌های متراکم و اليافی یکنواخت دارد. رنگ چوب درون شمشاد زرد روشن و گاه سفید و بدون نقش است. این چوب چون بافتی فشرده و متراکم دارد به سختی شکاف برمی‌دارد؛ اما پس از خشک شدن، ابزارخوری خوبی دارد و با آن به آسانی می‌توان کار کرد. استفاده از چوب شمشاد در ساخت تنگ مثلث سایی به جای چوب کیکم معمول بوده است.

چوب آلوچه: نام علمی این درخت «Prunus » است و با توجه به شرایط اقلیمی در گوشه و کنار دنیا متفاوت است. چوب درخت آلوچه سنگین و با دوام است، اليافی موازی دارد و تراکم و فشردگی بافت‌های آن، موجب استحکام نسبی این چوب می‌شود. چوب درون درخت آلوچه قهوه‌ای روشن و لایه بیرونی آن، گاه سفید رنگ است.

از چوب آلوچه بیشتر برای زیر ساخت خاتم در تهیه مصنوعات کوچک و تزئینی استفاده می‌شود. در صورت نیاز به چوب‌های رنگی، به ویژه رنگ قرمز چوب آلوچه را رنگ می‌کنند.

چوب گلابی: نام علمی درخت گلابی «Piruscordata» است. گونه‌هایی از درخت گلابی در اقصی نقاط جهان یافت می‌شود. در ایران این درخت در نواحی شمالی از آستارا تا گرگان و در بخش‌های غربی، به ویژه کردستان و نواحی مرکز مانند لرستان رشد می‌کند، چوب گلابی بافتی صاف و یکنواخت دارد و نسبتاً سنگین است. این چوب به علت آنکه بافتش فشرده و متراکم نیست، نرم و انعطاف‌پذیر است.

رنگ غالب در چوب گلابی رنگ سفید و رنگ‌پذیری و جلاپذیری این چوب مناسب است و استحکام قابل قبولی هم دارد.

علاوه بر به کار بردن چوب گلابی در بخش‌های مختلف خاتم، از این چوب با توجه به رنگ سفید و زیبایی‌اش، بیشتر در تهیه مثلث‌های الوان، به ویژه مثلث‌های آبی رنگ یا ایجاد حاشیه‌های هندسی استفاده می‌کنند.

چوب توسکا یا توسه: نام علمی این درخت «Alnus» است و رویشگاه اصلی آن در نیم کره‌ی شمالی است چوب درخت توسا بدون گره، بدون نقش، دارای استحکام نسبتاً خوبی است. رنگ چوب درون توسکا هنگام بریدن سفید است، اما به تدریج و در اثر عمل اکسیداسیون، رنگ آن به رنگ سرخ متمایل می‌شود.

استحکام نسبی چوب توسکا باعث شده است تا اغلب هنرمندان خاتم‌ساز از این چوب برای زیر ساخت آثار خود استفاده کنند. قاب‌ها و جعبه‌های کوچک معمولاً با این چوب ساخته می‌شوند اما در اصل چوب توسکا را می‌توان بهترین چوب برای زیر ساخت در خاتم‌سازی داشت.

چوب کاج: نام علمی این درخت «Pinus» است. تنوع درختان کاج و سازگاری مناسب گونه‌های آن با شرایط اقلیمی متفاوت، موجب گستردگی رویشگاه‌های آن در دنیا شده است. بافت فشرده و متراکم چوب کاج، سختی قابل ملاحظه‌ای به آن داده است. رنگ چوب کاج، اغلب سفید تیره بوده و از جمله چوب‌هایی است که کار با آن دشوار است.

به علت دوام و مقاومت نسبتاً خوب کاج از آن برای زیر ساخت‌های آثار خاتم استفاده می‌شود. از چوب این درخت همانند چوب توسکا در ساخت اشیایی چون جعبه‌ها و قاب‌های کوچک استفاده می‌شود.

چوب سپیدار، تبریزی یا کبود: نام علمی آن «Populus ablba» و از درختان پهن‌برگ و بلند تنه است. درخت سپیدار، به علت سازگاری با رویشگاه‌های گوناگون، تقریباً در سراسر دنیا پراکنده است. درخت سپیدار بافت‌های غیر متراکم دارد که باعث نرمی و اصطلاحاً پوکی چوب آن می‌شود. چوب سپیدار انعطاف‌پذیری مناسب دارد و ابزارخوری خوبی از خود نشان می‌دهد. چوب بیرونی این درخت به رنگ سفید و چوب میانی آن قهوه‌ای کم رنگ یا زرد روشن است این چوب رنگ‌پذیری و جلاپذیری خوبی دارد، اما مقاومت آن در برابر رطوبت و حشرات اندک است. کاربرد اساسی چوب سپیدار در تهیه استر برش‌های خاتم است.