مواد مورد استفاده در رنگرزی گلیم

استفاده از الیاف نباتی مثل پنبه، کتان و کنف نیز در ایران متداول بوده است. امروز علف کتان در مازندران و گیلان زیاد به عمل می‌آید. نرم‌ترین و لطیف‌ترین الیاف طبیعی، ابریشم است که مدت طولانی است در ایران شناخته شده است.

مو و کرک

از موهای بز، کرک شتر، موی اسب نیز به مقدار محدود در گلیم‌بافی استفاده می‌شود. موهای بلند و محکم قسمت بیرونی پوست بز را در شیرازه دوزی‌ها یعنی در کناره پیچی‌‌هایی که برای استحکام بیشتر گلیم است و همچنین به عنوان نخ تار در گلیم‌های عشایری آسیای مرکزی به کار می‌برند. موی دم و یال اسب در منگوله‌ها، ریشه‌های تزیینی گلیم بافت‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. کرک شتر و موی بز و اسب نیز، منبعی برای نخ تابیده است. موی بز را تا روی پوست، از زیر می‌چینند و به خاطر استحکام و براقی زیاد آن را مورد استفاده می‌دهند.

اطراف گلیم یعنی لبه‌های آن اغلب از موی بز است و گلیم‌هایی را که صحرانشینان طوایف بلوچستان یافته‌اند، به کرات دیده شده که با موی لطیف بز تا وسط فرش بخیه زده شده تا دو باریکه‌‌‌ی کم عرض را به هم وصل کرده و به صورت فرش درآورند. کرک شتر هم به عنوان تار و هم به عنوان پود در بافت گلیم به کار می‌رود، به ویژه اگر بدون رنگرزی از آن استفاده شود ظریف‌تر و پرمایه‌تر باشد.

کاربرد این ماده یکی از خصوصیات گلیم‌های کهنه‌‌‌ی ایران و افغانستان است هر چند کرک شتر هنوز هم در ترکیب طناب و بند به کار می‌رود. موی اسب هم که از یال و دم آن گرفته می‌شود، اغلب به صورت منگوله‌‌‌ی روی خورجین و مانند موی بز در به هم پیوستن قسمت‌های گلیم و حواشی به کار می‌رود و به آن استحکام می‌بخشد.

پنبه

از مهم‌ترین مواد اولیه‌ی بافندگی است و اختصاصات و امکانات آن از پشم بیشتر است. پنبه به وفور کشت می‌شود و الیاف آن دارای استحکام بسیاری است. برخلاف پشم سفید که به مرور زمان به رنگ کرم و عاج می‌گراید پنبه شفافیت اولیه‌اش را از دست نمی‌دهد و به جذابیت نقش و نگاره‌ها می‌افزاید. باید توجه داشت که پنبه رنگ را به خوبی پشم جذب نمی‌کند. نخ پنبه‌ای از مواد اصلی بافت گلیم است. ابتدا باید از فریت یا نخ چله نام برد که پنبه‌ای است. نخ فریت در اقطار مختلف مصرف می‌شود. این نوع نخ را برای چله‌کشی و گلیم‌بافی سروته گلیم استفاده می‌کنند. نخ پنبه‌ای قابل مصرف در گلیم‌بافی را بیشتر نخ ۱۲ یا ۱۵ لای نمره ده و بیست ریسیده شده توسط ماشین تشکیل می‌دهد.

ابریشم

به ندرت در بافت گلیم استفاده می‌شود. فقط گلیم‌های ظریف صفوی متعلق به ۴۰۰ سال پیش با ابریشم بافته می‌شد که به خاطر تفاخر دربار ایران فلزات قیمتی نیز در بافت آن به کار می‌رفت. به هر حال نخ ابریشم به صورت یک تزیین ظریف بر روی خورجین‌های انباری عشایر ترکمنی آسیای مرکزی و جنوبی مانند طوایف تکه ویموت، مورد استفاده قرار می‌گرفت و امروزه ابریشم تا حدودی در بافت برخی از گلیم‌های نفیس کاربرد دارد.

رنگ‌بندی بر اساس ترکیب و رنگ‌های طبیعی

۱. آبی روشن: هیدروسولفید یک کیلوگرم - سود ۵۰۰ گرم - نیل ۲۰۰ گرم.

۲. آبی سیر: هیدروسولفید یک کیلوگرم - سود ۵۰۰ گرم - نیل به ترتیب عملیات ۲۰۰ و ۳۵۰ گرم.

۳. سرمه‌ای: هیدروسولفید یک کیلوگرم - سود ۵۰۰ گرم - نیل (۵/۲کیلو) - روناس (۵/۲ کیلو) - چوبک.

۴. ماشی: هیدروسولفید یک کیلوگرم - سود ۵۰۰ گرم - نیل ۲۰۰ گرم - برگ مو ۱۲ کیلوگرم - پوست بیرونی گردو (ساییده شده) ۱۲ کیلوگرم - زاج سفید ۸ کیلوگرم.

۵. ساقه‌ای: هیدروسولفید یک کیلوگرم - سود ۵۰۰ گرم - نیل ۲۰۰ گرم - برگ مو ۳ کیلوگرم - اسپرک ۶۰۰ گرم - زاج سفید ۲ کیلوگرم.

۶. سبز: هیدروسولفید یک کیلوگرم - سود ۵۰۰ گرم - نیل به ترتیب عملیات ۲۰۰ و ۳۵۰ گرم - برگ مو ۳۴ کیلوگرم - زاج سفید ۱۱ کیلو.

۷. لاکی: زاج سفید ۱۴ کیلوگرم - قارا (قره قروت) ۱۴ کیلوگرم - روناس ۴۵ کیلوگرم.

۸. عنابی: زاج سفید ۱۲ کیلو - قارا (قره قروت) ۱۲ کیلوگرم - روناس ۴۰ کیلوگرم - پوست بیرونی گردو ۴۴ کیلوگرم.

۹. قهوه‌ای: روناس ۲۲ کیلوگرم - پوست بیرونی گردو ۲۰ کیلوگرم.

۱۰. شتری‌: زاج سفید ۶ کیلوگرم - پویت بیرونی گردو ۱۲ کیلوگرم - برگ مو ۱۲ کیلوگرم - روناس۱۲ کیلوگرم.

۱۱. بژ: زاج سفید ۶ کیلوگرم - پوست بیرونی گردو ۵ کیلوگرم - روناس ۵/۳ کیلو - سود یک کیلوگرم.

۱۲. قهوه‌ای سوخته: زاج سفید ۱۱ کیلوگرم - پوست بیرونی گردو ۱۷ کیلوگرم - برگ مو ۱۷ کیلوگرم - روناس ۱۷ کیلوگرم.

۱۳. کرم: زاج سفید ۵/۳ کیلوگرم - برگ مو ۵/۱ کیلوگرم - روناس ۶۰۰ گرم.

۱۴. زردآلویی: زاج سفید ۵/۳ کیلوگرم - برگ مو ۳ کیلوگرم - اسپرک ۱۰/۱ کیلوگرم - روناس ۵/۳ کیلوگرم.

۱۵. بیدی: زاج سفید ۱۰ کیلوگرم - پوست بیرونی گردو ۱۴ کیلوگرم - برگ مو ۱۵ کیلوگرم - روناس ۵۰۰ گرم.

۱۶. موشی باز: پوست انار ۵ کیلوگرم - زاج سیاه یک کیلوگرم.

۱۷. موشی سیر: پوست انار ۱۵ کیلوگرم - زاج سیاه ۲ کیلوگرم.

۱۸. خاکی: زاج سفید ۶ کیلوگرم - پوست بیرونی گردو ۶ کیلوگرم.

۱۹. مشکی: هیدروسولفید به ترتیب عملیات یک کیلوگرم و سپس ۸۰۰ گرم، سود به ترتیب عملیات ۳۰۰ گرم و سپس ۵۰۰ گرم، نیل به ترتیب عملیات ۲۰۰ گرم و سپس ۳۵۰ گرم، ۵/۲کیلوگرم روناس، ۳ کیلوگرم چوبک.