مواد لازم جهت رنگرزی خامه به رنگ‌های مختلف

ساخت خامه هایی به رنگ های متنوع دارای مراحل طول و درازی است که این مطلب در مورد راه های ساخت خامه به رنگ های مختلفی از قبیل سبز، سفید، مشکی، زیتونی، ساقه چناری و زرد صحبت می کند.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ سبز کم رنگ

برگ مو بیست کیلو - زاج سفید ۸ کیلو – نیل آماده پانصد گرم.

روش رنگرزی

روش رنگرزی خامه به رنگ سبز کم رنگ، مشابه رنگرزی با رنگ سبز پر رنگ است.

رنگ ساقه چناری

رنگ ساقه چناری که نام دیگر آن پوست هندوانه‌ای و برگ سنجدی است، از رنگ سبز اصلی، زیباتر است و در بافت قالی‌های کاشان در قسمت گل و برگ از آن استفاده می‌کنند. این رنگ نیز انواع متعددی دارد. رنگ ساقه خیاری پررنگ و کم رنگ را در بافت قالی‌های بوم سرمه‌ای، مورد استفاده قرار می دهند و از سایر انواع آن در قالی‌های صورت ‌باف استفاده می‌شود.

مواد لازم برای رنگرزی ۴۰ کیلو خامه به رنگ ساقه خیاری پر رنگ

نیل آماده ۶۰۰ گرم - برگ مو شش کیلوگرم (یا ۲۰۰ گرم رنگ زرد) - هیدروسولفیت یک کیلوگرم - سود کوسنیک پانصد گرم

روش رنگزری

مواد یاد شده را داخل پاتیل آب با چهل درجه حرارت ریخته و به هم می‌زنند تا حل شود. آنگاه خامه را در محلول ریخته و آن را تا سه دور گردش می‌دهند، سپس به مدت یک ساعت آن را رها کرده و خامه را از محلول درآورده، شسته و خشک می‌کنند.

رنگ زرد

رنگ زرد انواع زیادی دارد که مهمترین آن عبارت است از رنگ زرد سیر، «روشن»، «قناری»، «کهربایی» و «طلایی». رنگ زرد مورد استفاده در قالی بافی کاشان بیشتر طلایی است و رنگ طلایی هم انواعی دارد مثل رنگ طلایی معمولی، «نیم رنگ»، «حنایی رنگ» و «کم رنگ».

مواد لازم برای رنگرزی ۴۰ کیلو خامه به رنگ زرد طلایی

برگ مو بیست کیلو - گرد روناس شش کیلو - زاج سفید هشت کیلو

روش رنگرزی

مواد یاد شده را در پاتیل آب ولرم حل کرده و خامه را داخل آن می‌ریزند و محلول را می‌جوشانند. پس از آن که خامه و محلول به مدت یک ساعت و نیم با هم جوشید، حرارت پاتیل را قطع کرده و آن را به مدت ۱۵ ساعت به حال خود رها می‌کنند. آن گاه خامه را از محلول خارج کرده و به حوض آب سرد انتقال می‌دهند. مدت زمان لازم برای خواباندن خامه در آب سرد ۲۴ ساعت است که پس از تمام شدن این مدت خامه را از آب درآورده، شسته و خشک می‌کنند. رنگرزی خامه به رنگ زرد در گذشته به این صورت بوده که در ازای هر دو کیلو خامه یک کیلو پوست انار در پاتیل رنگرزی ریخته و حرارت می‌دهند تا به جوش آید و آنقدر بجوشد که رنگ محلول کاملا زرد شود. آنگاه خامه را داخل محلول ریخته، و تا یک ساعت و نیم دیگر مرحله جوش را ادامه می‌دهند. حرارت پاتیل را قطع کرده و خامه و محلول را به مدت ۲۴ ساعت رها می‌کنند. بعد خامه را از محلول درآورده و می‌شویند. (این روش امروزه متداول نیست)

رنگ زیتونی

در اصطلاح محلی به این رنگ، «ملّه‌ای» می‌گویند؛ اما به «یشمی» و «ماشی» نیز مشهور است.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ زیتونی (ملّه‌ای)

برگ مو بیست کیلو - گرد روناس شش کیلو - زاج سفید ۸ کیلو - زاج سیاه نیم کیلو.

روش رنگرزی

روش رنگرزی خامه به رنگ زیتونی مشابه رنگرزی به رنگ طلایی است.

رنگ قهوه‌ای

انواع رنگ قهوه‌ای مورد استفاده در بافت قالی‌های معمولی کاشان عبارت است از قهوه‌ای معمولی، سیر، کم رنگ و نیم رنگ، اما برای استفاده در قالی‌های صورت باف هشت نوع دیگر قهوه‌ای تهیه می‌شود.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ قهوه‌ای معمولی

پوسته انار بیست کیلو - گرد روناس ۲۰ کیلو - زاج سیاه یک کیلو.

روش رنگرزی

روش رنگرزی خامه به رنگ قهوه‌ای مشابه رنگرزی به رنگ خاکی است.

رنگ دار چینی

رنگ دار چینی مورد استفاده در بافت قالی‌های معمولی سه نوع است: دارچینی معمولی، سیر و روشن. برای استفاده در قالی‌های چهره باف نه نوع رنگ دارچینی دیگر نیز تهیه می‌شود.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ دارچینی معمولی

پوسته انار ۲۰ کیلو - گرد روناس بیست کیلو.

روش رنگرزی

روش رنگرزی خامه با رنگ دارچینی مشابه رنگرزی با رنگ قهوه‌ای است.

رنگ دوغی

این رنگ نام دیگر رنگ چهره‌ای یا صورتی است. و به این دلیل به دوغی معروف است که در رنگرزی خامه با این رنگ از دوغ ترش ماست (به عنوان دندانه‌ی رنگ) استفاده می‌شد. تشخیص این رنگ و انواع آن از رنگ گلی (لاکی) معمول در کاشان دشوار است. بنا به اظهارات یکی از مسؤولین «شرکت فرش ایران» رنگرزی خامه به رنگ دوغی با استفاده از دوغ هنوز در شهر اراک معمول است. این رنگ انواع بسیاری دارد که معروف‌ترین آنها رنگ دوغی معمولی و «قرمزدانه» است.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ دوغی پر رنگ

زاج سياه پنج کیلو - رنگ روناس پانصد گرم

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ دوغی کم رنگ

زاج سفید پنج کیلو - رنگ روناس دویست گرم

روش رنگرزی

روش رنگرزی خامه به رنگ دوغی پر رنگ و کم رنگ مشابه رنگرزی با رنگ خاکی است.

رنگ کرم

مصرف این رنگ در بافت قالی‌های معمولی و صورت باف کاشان بیش از سایر رنگ‌ها است. رنگ کرم انواعی دارد که مهمترین آنها عبارت‌اند از رنگ «کرم معمولی»، «دم سرخی دار»، «دم زردی دار»، «مرمری»، «استخوانی»، «پوست هلی» و «نخودی» یا «نباتی» که به «کرم بوم» معروف است و بیشتر در بافت فرش‌های معمولی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ کرم نخودی

برگ مو یک کیلوگرم - زاج سفید چهار کیلوگرم - گرد روناس پانصد گرم.

روش رنگرزی

مواد یاد شده را داخل پاتیل آب نیم گرم ریخته و به هم می‌زنند تا حل شود. آن گاه خامه را داخل محلول ریخته و آن را می‌جوشانند (در این فاصله خامه را سه دور گردش می‌دهند) چون خامه و محلول به مدت بیست دقیقه تا نیم ساعت در هم جوشید. حرارت پاتیل را قطع کرده و خامه را از محلول درآورده، می‌شویند و خشک می‌کنند. روش تهیه سایر رنگ‌های کرم مشابه رنگرزی به رنگ کرم نخودی است و تفاوت رنگ‌های تهیه شده در میزان و مقدار مواد رنگ‌زای مصرفی است.

رنگ گلی

گلی نام محلی رنگ قرمز است که «لاکی» و «قرمز» نیز به آن می‌گویند. این رنگ انواع متعددی دارد که معروف‌ترین آنها عبارت‌اند از گلی معمولی، «روقناسی» (روناسی) «ديامونت دار» و «روقناسی آب چایده»، «روقناسی اشنوئی» (منسوب به اشنو) و «هلندون» (قرمز خارجی). خامه مصرفی در رنگرزی با رنگ گلی معمولا از بهترین نوع خامه است.

مواد لازم برای رنگرزی چهل کیلو خامه به رنگ گلی

مواد لازم در مرحله اول، زاج سفید ده کیلوگرم، قرأ (قراقوروت) ده کیلوگرم و در مرحله بعدی گرد روناس معادل بیست تا سی کیلو گرم

روش رنگرزی

روش رنگرزی با رنگ گلی دو مرحله‌ای است و کمی دشوارتر از رنگ‌آمیزی با سایر رنگ‌ها است. نحوه عمل به این گونه است که ابتدا دو ماده زاج و قرأ را داخل پاتیل آب گرم ریخته و آنها را در آب حل می‌کنند. سپس پاتیل را حرارت می‌دهند تا محلول به جوش آید. آن گاه خامه را داخل محلول می‌ریزند تا مدت یک ساعت در هم بجوشد. در پایان حرارت را قطع کرده و آن را به مدت دوازده ساعت می‌گذارند. بعد از این مدت خامه را از محلول درآورده، شسته و صاف می‌کنند در مرحله‌ی بعد دوباره پاتیل را آبگیری کرده، حرارت می‌دهند. چون حرارت آب به چهل درجه رسید، گرد روناس لازم را داخل آب ریخته و آن را حل می‌کنند و مجددا خامه‌ی زاج و قرأ داده را داخل محلول ریخته و آن را پنج دور گردش می‌دهند (گردش خامه در رنگرزی به رنگ لاکی دو دور از سایر رنگ‌ها بیشتر است) در پایان به مدت پانزده ساعت محلول و خامه را به حال خود رها می‌کنند و بعد خامه را بعد از این مدت از محلول خارج کرده می‌شویند و خشک می‌کنند.

رنگ گلی قرمزدانه، نوع دیگری از رنگ گلی است که ماده اصلی رنگزای آن «قرمزدانه» است رنگرزی با ماده‌ی قرمز دانه امروزه در کاشان معمول نیست؛ اما گفته می‌شود که رنگرزی با این ماده در بعضی از شهرها همچنان معمول است. ما روش رنگرزی قرمز دانه را با توجه به تجربه‌ی یکی از اساتید قدیمی رنگرزی که در گذشته استفاده از آن را در رنگرزی تجربه کرده است، ذکر می‌کنیم. روش رنگرزی خامه با رنگ قرمزدانه این گونه است که ابتدا گرد قرمز دانه‌ی لازم را با مقداری آب در داخل پاتیل رنگرزی ریخته و حرارت می‌دهند تا جوش بیاید و در اصطلاح، محلول پخته شود (علامت پختگی رنگ آن است که کف‌های سیاه رنگ و شناور ناشی از قرمزدانه که روی آب است؛ قرمز رنگ شود) سپس آب کافی به محلول می‌افزایند و خامه‌ی لازم را همراه با یک نوع ترشی به عنوان دندانه رنگ مانند (جوهر لیمو، گرد غوره، گرد لیمو، سنگ ترش، گرد زرشک و غیره) داخل محلول می ریزند و گردش می‌دهند. بعدا خامه را از پاتیل درآورده و روی پیچنه‌های مجاور پاتیل قرار دارد. و دوباره محتوی پاتیل را می‌جوشانند و برای مرتبه‌ی دوم خامه را داخل محلول ریخته و مدت یک ساعت در دمای جوش حرارت می‌دهند. در پایان به علت آسیب‌پذیری خامه از محلول ترش داخل پاتیل مسی حرارت پاتیل را قطع کرده و محلول و خامه را از پاتیل درآورده و در تغار سفالی و یا حوض سیمانی ریخته و به مدت ۲۴ ساعت آن را رها می‌کنند. بعد از طی این مدت خامه را از محلول خارج کرده، می‌شویند و خشک می‌کنند.

رنگ مشکی

چون رنگ مشکی فقط در قالی‌های صورت باف و آن هم به مقدار کم مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ رنگرزی خامه‌ی قالی به این رنگ به ندرت انجام می‌گیرد. رنگ مشکی اکثرا برای رنگرزی نخ‌های پنبه ای مورد استفاده در بافت زیلو به کار برده می شود. رنگرزی خامه‌ی قالی به رنگ مشکی در گذشته به دو صورت انجام می‌گرفت:

رنگرزی خامه با پوست انار و رندش آهن (پودر آهن)

ابتدا به ازای هر شش کیلو خامه، دو کیلو گرد پوست انار را داخل پاتیل آب ولرم ریخته و به هم می‌زنند تا حل شود. سپس خامه‌ی لازم را در محلول ریخته و آن را حرارت می‌دهند تا به جوش آید. این دو به مدت یک ساعت باید با هم بجوشند. سپس حرارت پاتیل را قطع کرده و آن را به مدت ۲۴ ساعت رها می‌کنند. پس از این مدت مذکور، خامه را از محلول درآورده و به نحوی شست و شو می‌کنند که پوست اناری داخل نخ‌ها نماند. آن گاه کلاف‌های خامه را یک یک «رندش» داده (پاشیدن پودر آهن روی کلاف خامه را «رندش» می‌گویند) و آنها را در داخل پاتیل خالی رنگرزی روی هم می‌گذارند. در پایان آن قدر آب روی خامه‌ی داخل پاتیل می‌ریزند که کاملا روی خامه را بگیرد. بعد از دو ساعت گردش خامه را شروع می‌کنند و سپس آن را برای بار دوم به مدت ۲۴ ساعت رها می‌کنند. بعد از این مدت خامه را از محلول درآورده و روی پیچنه‌های مجاور پاتیل می‌گذارند و محلول را تا حد جوش حرارت داده و باز خامه را داخل آن می‌ریزند تا به مدت یک ساعت در هم بجوشد. این بار خامه را از محلول درآورده، می‌شویند و خشک می کنند.

رنگرزی خامه به رنگ مشکی با پوست انار و زاج سیاه

رنگرزی خامه با این مواد از نوع اول ساده‌تر است. به این ترتیب که ابتدا پوست انار و زاج سیاه را در آب ریخته و حل می‌کنند، سپس خامه را داخل آن ریخته حرارت می‌دهند تا بجوشد. بعد از آنکه یک ساعت در هم جوشید و گردش خامه هم انجام شد، حرارت پاتیل را قطع کرده و آن را به مدت ۲۴ ساعت رها می‌کنند و در پایان خامه را از محلول درآورده، شسته و خشک می‌کنند. امروزه رنگرزی خامه‌ی قالی به دو روش سنتی یاد شده در کاشان معمول نیست و تهیه رنگ بستکی با استفاده از رنگ‌های شیمیائی است.

رنگ سفید

خامه‌ی سفید رنگ مورد استفاده در بافت قالی‌های کاشان اکثراً خود رنگ است و نیاز به رنگ‌آمیزی ندارد. خامه‌ی موسوم به سفید در اصل شیری رنگ است که از شست و شوی خامه‌ی مرغوب، به دست می‌آید. شست و شوی خامه‌ی سفید در گذشته به وسیله آب و ماده گیاهی و پاک کننده پشوه انجام می‌گرفت ولی امروزه جای مواد گیاهی را مواد پاک کننده شیمیایی گرفته است. از این رنگ در بافت گل، برگ و خطوط حاشیه‌ی قالی‌ها استفاده می‌شود.

رنگ پودها

پودها که نخ‌های پنبه‌ای ریز و درشت مورد استفاده در قالی (به صورت افقی و عرضی) هستند دو نوع‌اند: پود زیر (پود کلفت) و پود رو (پود ریز) پود کلاً با جوهرهای شیمیایی رنگرزی می‌شود و رنگ‌آمیزی پود با نیل و به روش سنتی دیگر متداول نیست. رنگ پودها کلا رنگ سرمه‌ای است