مواد اولیه منبت‌کاری

هنر منبت یکی از هنرهای زیبا در کشورمان است و برای تهیه یک آن باید از مواد زیر استفاده کرد:

چوب

مهم ترین ماده اولیه در منبت کاری چوب می باشد انتخاب چوب در منبت کاری یکی از مراحل مهم منبت کاری می باشد. چوبی که برای منبت کاری انتخاب می شود باید سعی شود که بدون گره و باختگی باشد.

درخت

چوب حاصل درخت می باشد و درخت مواد غذایی خود را از زمین و هوا گرفته و رشد می کند. درخت از طریق ریشه مواد غذایی را از زمین می گیرد و به سایر قسمتهای خود هدایت می کند. این کار به وسیله لوله های باریک مویی و با نیروی مویی انجام می شود. نیروی مویی یا کاپیلارتیه باعث به جریان افتادن آب آزاد از طریق حفره های سلولی و روزنه های ریز دیواره سلول می گردد. درخت از طریق هوا گازکربنیک را گرفته و همراه با مواد غذایی که از زمین گرفته تحت تأثیر نور خورشید قرار گرفته و تبدیل به مواد سازنده چوب می گردند. که مهم ترین این مواد عبارتند از: مواد را ... ای، قندی، سفیده ای، سلولز صمغ، قلیایی دباغی و مواد رنگی.

قسمت های مختلف یک درخت

یک درخت دارای قسمت های مختلفی است که در ادامه به پنج مورد از آنها می پردازیم:

۱. پوست درخت

پوست درخت به دو لایه تقسیم می شود که به پوست بیرون آن لایهی مرده می گویند که کار آن حفاظت از تنه درخت می باشد و ضخامت آن بستگی به گونه و سن درخت دارد این قسمت از سلولها و بافتهای مرده تشکیل شده است. لایه زنده یا پوست درونی که از بافتهای زنده، نرم و مرطوب تشکیل شده است که مواد غذایی تهیه شده را به نقاط مختلف درخت هدایت می کند.

۲. پوسته چوبساز یا کامبیوم (لایه زاینده)

زایش و تقسیم سلولها در این قسمت انجام می شود و سلولهای تشکیل دهندهی چوب را تشکیل می دهند. قسمتی از سلولها به صورت چوب درآمده و در داخل درخت قرار می گیرند و قسمت دیگر از طرف خارج پوست آن را بوجود می آورند.

۳. چوب

که قسمت اعظم تنه درخت را تشکیل می دهد، خود به دو قسمت تقسیم می شود : چوب برون که به آن چوب جوان نیز می گویند و معمولاً رنگ آن روشن می باشد و قسمت فعال چوب می باشد و شیرابه را از ریشه و برگها انتقال می دهد . چوب درون یا چوب پیر که قسمت میانی تنه درخت می باشد . سلول های این قسمت غیرفعال بوده و رنگ آن تیره می باشد و کار آن ذخیرهی مواد استخراجی و استحکام بخشیدن تنهی درخت می باشد.

۴. اشعۀ مرکزی یا پره های چوبی

نوارهایی هستند که از یک یا چند ردیف سلولهای شعاعی که از پوست تا مرکز درخت و عمود بر دوایر سالیانه امتداد دارند و کار آنها انتقال و ذخیرهی مواد غذایی است و خاصیت آن این است که اتصال بین حلقه های سالیانه ایجاد کرده و درخت را محکم می کند.

۵. چوب بهاره و چوب تابستانه

چوبی که در آغاز فصل رویش تشکیل می شود و معمولا حاوی سلولهایی درشت با دیوارهی سلولی نازک است و رنگ آن روشن است به آن چوب بهاره یا آغازی می گویند. چوبی که در پایان دورهی رویش به وجود می آید به دلیل کم بودن جریان آب، سلولهایی با حفره های سلولی تنگ تر و به هم چسبیده می باشند و غشای سلولی ضخیمتر دارند و رنگ آن تیره تر از چوب بهاره تولید می شود که یک دایره را تشکیل می دهد که به آن دایره ها حلقهی رویش سالیانه می گویند.

پهن برگان: درختان پهن برگ، برگهایی درشت و پهن دارند و در فصل پائیز برگ آنها می ریزد مانند گونه های چنار - راش - توسکا و... پهن برگان معمولا دارای چوبی محکم تر و ریزبافت می باشند.

سوزنی برگان: این درختان دارای برگهای سوزنی شکل هستند و معمولا در چهار فصل دارای برگهای سبز می باشند. عمل روئیدن در درختان پهن برگ فقط زمانیکه درخت برگ ندارد انجام می شود، عمل روئیدن در بهار با شدت و در فصل پائیز به کندی انجام می شود و سپس در زمستان قطع می شود و مجدداً بهار سال بعد آغاز می شود. عمل روئیدن در درختان سوزنی برگ در بهار و تابستان با شدت می باشد و با رسیدن فصل سرما روئیدن آن به آرامی انجام می شود. مقاطع سه گانهی چوب چوب را می توان از سه مقطع یا برش مطالعه نمود.

۱. برش عرضی: که سطح برش عمود بر جهت طول ساقه درخت است.

۲. برش شعاعی: که سطح برش موازی جهت پره های چوبی است.

۳. برش مماسی: که سطح برشی شعاعی و پره های چوبی است. چوب های فشاری و کششی معمولا در قسمت های خمیده تنه و شاخه های درخت، چوبی تشکیل می شود که خصوصیات آن با چوب طبیعی کاملا فرق دارد . این گونه چوب‌ها در سوزنی برگان به چوب فشاری و در پهن برگان به چوب کششی معروف است.

چوب فشاری که در قسمت زیرین تنهی خمیده و شاخه های درختان سوزنی برگ به وجود می آید، معمولاً دارای دوایر رویش سالیانه عریض تر از دوایر رویش سالیانه چوبهای طبیعی هستند و به علت عدم وجود اختلاف زیاد بین چوب درون و چوب برون تعیین سن آن با شمارش دوایر رویش سالیانه مشکل می باشد. چوب کششی در قسمت فوقانی تنه خمیده و شاخه های درختان پهن برگ تشکیل می شود و از خصوصیات بارز آن این است که هنگام بریده شدن به ویژه در چوب‌های تر، چوب به شکل کُرکدار در می آید که اره کشی روی آن بسیار دشوار است. رطوبت چوب تعریف رطوبت چوب : مقدار آبی که در واحد وزن چوب موجود است را رطوبت چوب می نامند و معمولا نسبت به وزن خشک چوب سنجیده می شود.

رطوبت چوب را به درصد می سنجند. بنابر تعریف فوق برای محاسبهی مقدار درصد رطوبت چوب نسبت به وزن خشک از فرمول زیر استفاده می شود: درصد رطوبت چوب = وزن خشک چوب – وزن تر / وزن خشک چوب*100 وزن خشک چوب در مخرج کسر وزن خشک نمونه است نه وزن کل نمونه به همین جهت میزان رطوبتی که بدست می آید می تواند بیش از صد درصد باشد.

چوب ماده ای است آبدوست و به رطوبت در حالتهای مایع و بخار کاملا حساس است یعنی اگر قطعه چوب خشکی در محیط مربوط قرار گیرد رطوبت را جذب می کند و برعکس.

مثال: مقدار ۳۵۰ گرم پوشال از چوب خیسی برداشته پس از خشک کردن وزن آن به ۲۲۰ گرم کاهش یافت رطوبت چوب چه مقدار است ؟ درصد رطوبت چوب= رطوبت چوب یکی از عوامل مهم مورد نیاز برای رشد و فعالیت عوامل بیولوژیکی مخرب چوب (حشرات و قارچها) است و در نتیجه باعث کاهش دوام و کیفیت چوب می گردد.(۱. میتوان قطعه چوبی مکعب شکل به ابعاد ۲ سانتیمتر (۲ × ۲×۲) از چوب مرطوب را وزن کرده و آن را در درجه حرارت 2+-100 برای ۲۴ ساعت حرارت داده تا چوب به حالت خشک درآید و مجدداً آنرا وزن کرده و مطابق فرمول فوق مقدار رطوبت را محاسبه نمود.(چوب باید در جهت الیاف و به فاصله ۳۰ سانتی متر از انتهای تخته بریده شود)). رطوبت در رنگ پذیری، چسب خوری و حتی اره کشی چوب تأثیر می گذارد. (امروزه رطوبت سنجهای دیجیتالی کامپیوتری به بازار عرضه شده که با تماس دادن به چوب مقدار رطوبت را نشان می دهد).

۱. آب آزاد آب موجود در چوب: آبی که به صورت مایع در حفره های سلولهای چوبی می باشد و توسط نیروی کاپیلاریته نگهداری می شود (نیروی کاپیلاریته یا نیروی مویی نیرویی است که در لوله های کم قطر باعث بالا آمدن آب می شود)این آب در مراحل اولیه خشک کردن چوب از چوب خارج می شود.

۲. آب آغشتگی: این آب در داخل دیوارهی سلولهای چوبی و به کمک نیروهای جذب سطحی به حالت چسبیده با مولکولهای زنجیر سلول قرار دارد. جداسازی این آب از چوب به انرژی بیشتری نسبت به آب آزاد احتیاج دارد. پس چوب ابتدا آب آزاد و بعد آب آغشتگی را از دست می دهد.

۳. آب نهادی: آبی که در ساختمان مولکولی غشاء سلولی وجود دارد و جدا کردن آن از چوب مشکل می باشد و باید چوب تجزیه شود. این مقدار آب در اندازه گیری مقدار رطوبت چوب تأثیری ندارد. چوبهای تازه قطع شده که دارای آب آزاد و آب آغشتگی در چوب می باشند به آن چوب تر یا چوب سبز گفته می شود.

اگر چوب طوری خشک شود که فقط آب آزاد از چوب خارج شود و آب آغشتگی در چوب باقی بماند در این حالت چوب در «حد نقطه اشباع الیاف» است مقدار رطوبت چوب در این نقطه حدود 0۳۰/0 است ولی مقدار واقعی بین 20 تا 0۳۰/0 متغیر است که به گونه چوب بستگی دارد. همکشیدگی و واکشیدگی اگر قطعه چوبی را که کاملاً از رطوبت اشباع شده باشد را به تدریج خشک کنیم و چوب رطوبت خود را از دست بدهد تا حدی که تمام آب آغشتگی از چوب خارج گردد. حجم چوب کاهش پیدا می کند. این حالت کاهش را همکشیدگی گویند.

اگر همین قطعه چوب خشک را در معرض رطوبت قرار دهیم به تدریج رطوبت را جذب نموده و منبسط می گردد و در نتیجه افزایش رطوبت حجم چوب نیز افزایش پیدا می کند که به این حالت واکشیدگی می گویند. میزان همکشیدگی و واکشیدگی در چوب گونه های مختلف متفاوت است. همکشیدگی و واکشیدگی در جهات طولی - مماسی و شعاعی می باشد و معمولا یکسان نیستند. همکشیدگی در جهت مماس معمولا بیشتر از همه می باشد. همکشیدگی چوب که هنگام خشک کردن چوب پدید می آید باعث معایبی مانند ترکهای سطحی - ترکهای مقطعی - شکاف - چین خوردگی و تاب برداشتن می شود و کیفیت چوب را پائین می آورد.

یکی از راه‌هایی که می تواند تا حدودی از همکشیدگی جلوگیری کند و برای یک کارگاه منبت کاری مناسب است روش مهار کردن است به طوری که حرکت بخار آب مشکل یا غیر ممکن گردد مثلاً دو سر چوب را به منظور جلوگیری از خروج رطوبت از دو انتها اندود کرد. مثلاً (چسب چوب سفید مالیده شود).

حالت الاستیکی (الاستیسیته) چوب اگر بر یک قطعه چوب نیرویی وارد شود و در اثر آن نیرو تغییر شکل به وجود آید، پس از برداشتن نیرو تغییر شکل از بین رفته و چوب به حالت اول برمی گردد این تغییر شکلی را تغییر شکل الاستیک یا لاستیکی می نامند. مانند یک قطعه کش.

حالت پلاستيکی (پلاستيسيته) چوب اگر مقدار نیروی وارد شده بر یک قطعهی چوب به مقداری باشد که تغییر شکل به وجود آمده پس از برداشتن نیرو باقی بماند آن را تغییر شکل پلاستیکی می نامند. مانند کشیده شدن یک پلاستیک. خشک کردن چوب چرا چوب را خشک می کنند ؟

خشک کردن چوب به دلیل زیر انجام می شود:

۱. جلوگیری از کار کردن چوب، پیچده شدن و ترک خوردن چوب

۲. مقاومت در برابر باختگی و پوسیده شدن، رنگی شدن و قارچ زدگی چوب.

۳. کاهش وزن چوب.

۴. رنگ پذیری بهتر چوب.

۵. کار با چوب راحتتر می شود، مانند رندیدن، بریدن و....

۶. چسب بین اتصالات محکمتر می شود.

خشک کردن چوب به دو طریق انجام می شود یکی خشک کردن چوب در هوای آزاد که به آن روش طبیعی گفته می شود و دیگری خشک کردن چوب در کوره های چوب خشک کنی که به آن روش مصنوعی گفته می شود. خشک کردن چوب به طور طبیعی بیشتر مورد استفادهی کارگاه های کوچک می باشد این روش دارای معایب و محاسنی می باشد. معایب این روش نیاز به زمان طولانی تر برای خشک کردن می باشد که این زمان خود ممکن است باعث تخریب و پوسیدگی چوب شود.

و ممکن است با توجه به شرایط آب و هوایی چوب به اندازه کافی خشک نشود. و از عیب های عمده این روش بوجود آمدن ترک و پیچیدگی بعد از خشک شدن می باشد. از مزایای این روش، می توان هزینهی کمتر، بی نیازی به تجهیزات کوره چوب خشک کنی و بهره گیری از امکانات طبیعی را ذکر کرد. در واحدهای تولیدی بزرگ برای خشک کردن چوب می توان از حالت افقی چوب استفاده کرد ولی در کارگاه های خیلی کوچک برای خشک کردن از دسته بندی عمودی استفاده می شود.