مهم‌ترین طرح و نقش گبه‌های عشایری

همانطور که در مباحث قبلی مطرح شد، جز قشقایی‌ها که بافت گبه خاص آنها بود، ایلات خمسه و ممسنی و عشایر ایل بختیاری هم گبه بافی می‌کنند و این کار دیگر منحصر به ایل قشقایی نیست، علت آن هم این است ایلات دیگر که در جوار گبه بافان بوده‌اند گبه را از آنها فرا می‌گرفتند. باز تأکید می‌شود اصالت گبه منحصر به ایل قشقایی است و همان سابقه‌ای را که قشقایی‌ها در بافت گبه دارند بختیاری در بافت خرسک داشته‌اند و شاید بتوان گفت که علت دیگر آن ازدواج بین اقوام ترک زبان قشقایی با اقوام لر زبان بختیاری بوده است، از این رو گاه گبه در ایلات بختیاری هم بافته می‌شد و شاید زمانی از طرح گبه برای بافت خرسک هم استفاده می‌شد و بالعکس و...

مهم‌ترین طرح و نقش که در بین تمام ایلات و عشایر وجود داشت و از آن به فراوانی استفاده می‌نمودند طرح شیر بود که گاه به صورت تک شیر، یا جفت شیر و یا به صورت شیر خورشید در گبه‌ها استفاده می‌شد، و تنها طرح مشترک تمام کسانی بود که گبه باف بوده‌اند و شاید بتوان گفت طرح مشترک بین گبه و خرسک نیز بوده است. و طرح شیر در دوره ناصرالدین شاه به فراوانی بافته می‌شده و چون ناصرالدین شاه بنیانگذار شیر و خورشید در ایران بوده از این رو گبه‌های نفیس بیشتر دارای طرح شیر، یا شیر خورشید بوده این گونه گبه‌های نفیس دارای ظرافت و زیبایی بسیار بوده عمدتا برای خوانین بافته می‌شده و بیشتر از چله پشمی و از بهترین نوع پشم و مواد و نقشه و رنگ در این گونه گبه‌ها استفاده می‌شد. گبه‌ها با نقش‌های شیر و شاید با نقش‌های گل گبه، حوض گبه، گبه خشتی و طرح‌های هندسی، همانطور که گفته شد، بیشتر برای بزرگان و خوانین ایل و یا برای هدیه به بزرگان ایلات دیگر و یا هدیه به سردمداران مملکت بود. نقش فرش پرادنبه بختیاری که الهام گرفته از طرح‌های قشقایی و مقداری الهام گرفته از کوبیسم و نقش‌های کوبلن فرانسه است شاید بتواند دلیلی باشد برای اثبات این مطلب که قشقایی‌ها و بختیاری‌ها از طرح‌ها و نقش‌های یکدیگر الهام می‌گرفتند و در دست‌بافت‌های خود استفاده می‌کردند.

بیشتر طرح‌های مورد استفاده از گبه ذهنی و هندسی بود و الهام گرفته از طبیعت و محیط اطرافشان بود. در آرایش و اجزاء و اشیاء در گبه‌ها بیشتر از طرح‌های حیوانات پیرامون و دور اطراف خود عشایر استفاده می‌شود و هر حیوان سنبل و نماد خاص خود را دارد، و از حيوانات مثل جغد و گربه سیاه و حيوانات افسانه‌ای مثل سیمرغ و اژدها در بافت گبه مرسوم نیست. مهم‌ترین طرح و نقشه گبه‌های عشایر قشقایی عبارتند از:

۱. طرح شیری

۲. طرح خشتی

۳. حوض گبه

۴. گل گبه

۵. طرح ایلاتی

۶. طرح درختی

۷. طرح هندسی

۸. طرح ابرش

۹. طرح چهار فصل

۱. طرح شیر

محبوب‌ترین و بهترین نقش در پیش عشایر استان‌های جنوب غربی ایران نقش شیر است که در ایران باستان و هم در فرهنگ اسلامی جای والایی داشته و دارد. شیر در مذهب شیعه به شجاعت و متانت و قدرت و دیگر صفات و خصلت‌های مثبت به حضرت علی امام اول شیعیان نسبت داده می‌شود و احترام خاصی نزد ایرانیان و شعیان دارد. و نظریه دیگری که وجود دارد مبنی بر این که در فارس شیر زیاد بوده و چون با گذشت زمان نسلشان منقرض شده و چون قشقایی‌ها از نقوشی که در دست‌بافت‌های خود استفاده می‌کردند از طبیعت اطرافشان الهام می‌گرفتند، یعنی طبیعت‌گرایی که در ذات بافندگان وجود داشته شیر نیز در نزد قشقایی‌ها دارای اهمیت بوده، به همین علت آنان از نقش شیر استفاده کردند.

اهمیت تاریخی طرح شیر

شیر از دوران ما قبل تاریخ به بعد به خصوص در دوره‌های تاریخی یعنی هخامنشی به بعد سمبل قوم ایران است. همانطور که در بنای تخت جمشید یا پرسپولیس در زمان هخامنشیان نقش شیر سمبل و نگاهدارنده و نشانه قدرت، ابهت، صلابت و یکه تازی مختص این حیوان و خانواده گربه سانان بزرگ چون ببر، پلنگ و.... بوده به عنوان مثال در زمان حکومت هخامنشیان بر بخش عظیمی از سرزمین خشایار شاه والیان و حاکمان ایرانی در مصر را با علامت شیر به دیگر حکام معرفی می‌نمودند. که به طور کلی در مصر شیر را نشانه و سمبل ایرانی می‌دانستند.

به همین ترتیب بعد از دوره هخامنشیان در دوره ساسانیان شیر به عنوان نگهبان اصلی مهر یعنی خورشید به عنوان میترا به کار برده می‌شد، که بر روی سفال‌ها و سکه‌ها و بناهای این دوره نقش شیر دیده می‌شود. و در زمان قاجاریه نقش شیر بسیار اهمیت داشته به طوری که در زمان محمدعلی شاه قاجار نقش شیر در وسط پرچم ایران به کار برده می‌شده از این رو می‌توان نتیجه گرفت نقش شیر، از اهمیت ویژه‌ای نزد ایرانیان برخوردار است و این گونه نقش که در گبه‌ها به کار برده می‌شد به همین دلایلی بود که ذکر شد و بیشتر عشایر علاوه بر قشقایی‌ها از این طرح استفاده می‌کردند و شاید بتوان گفت نقش مشترکی بود که تمام بافندگان عشایر، هم قشقایی و هم بختیاری و همچنین ایل خمسه که در همسایگی غربی ایل قشقایی در سردسیر یعنی کهکیلویه و بویراحمد همسایه شمالی چهارمحال بختیاری و همسایه شرقی ایل خمسه در دست‌بافت‌های خود از نقش شیر استفاده می‌کنند.

۲. طرح خشتی یا قابی شکل

این نقش شامل طرح‌هایی است که متن باریک به صورت منظم به چند قسمت به شکل قاب تقسیم شده هر قاب ممکن است به طور جداگانه طرحی همگون و هماهنگ با دیگر قاب‌ها داشته و یا با آنها متفاوت باشد. نقش‌های به کار رفته در داخل قاب‌ها، طرح‌های هندسی؛ طرح درخت گل و مرغ و خاتم کاری است و نگاره‌های ستاره‌ای شکل تزئین کننده حاشیه‌های قاب‌هاست. این طرح‌ها به صورت هندسی بوده و انواع آن عبارتند از طرح جوشقانی، قاب قرآنی، لچک و ترنج طرح خشتی می‌تواند به صورت شطرنجی سیاه و سفید و دارای طرح‌های کوچک و هندسی در هر شطرنجی باشد. بافنده طرح شطرنجی بر طبق وضعیت زندگی روزانه خود، رنگ سفید و یا سیاه استفاده می‌کرد که رنگ سفید نشانه، آن است که آن روز، روز خوبی برایش محسوب می‌شود و اگر روز بدی داشته از رنگ سیاه استفاده می‌کرد، و شاید در طرح شطرنجی چند رنگ سفید و یا چند رنگ سیاه پشت سر هم قرار می‌گرفت.

۳. طرح حوض گبه

نقش به کار برده شده در آن به صورت ترنجی در وسط که گلی را نشان می‌دهد که از اطراف آن گل برگ‌ها و گل‌ها و غنچه‌هایی منشعب می‌شود. که در فارس معمولا به ترنج حوض گفته می‌شود این نقش را به این علت حوض گبه می‌گویند چون در فارس ترنج را حوض و قشقایی‌ها آن را گول می‌گویند، و معمولا جایی پست یا گودالی است که آب در آن جمع می‌شود و چون حوض در وسط حیاط خانه‌های قدیمی بود، از این رو به ترنج حوض هم می‌گویند.

۴. طرح گل گبه

نقش گل رز را در گبه طرح گل گبه می‌گویند که متن و زمینه آن از گلهای سرخ رنگی که برگ‌های سبز رنگ داشتند تشکیل می‌شد و نقوشی در حاشیه داشته است که رنگ گلهای آن متفاوت از رنگ متن و زمینه است.

۵. طرح ایلاتی

این طرح که در میان ایلات و عشایر رواج داشته و دارد و از محیط طبیعی پیرامون خود الهام می‌گیرند، آن را به صورت نقشی در تار و پود گبه بافته‌اند. این نقش کلا ذهنی است و در گبه و قالی، جاجیم و گلیم بافی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این طرح بیشتر در میان قاب‌های لوزی، دایره، مربع، مستطیل و بیضی است که هر یک با طرح‌های ایرانی مانند گل، درخت، گیاه تزئین شده‌اند. اکثر طرح‌هایی که در بافت ایلاتی به کار برده می‌شود، اشکال هندسی و به صورت ذهنی توسط بافنده بافته می‌شود و هر طرح همراه با رنگ‌آمیزی متفاوت و مخصوص خود متعلق به فرهنگ خاص ایلات و عشایری است. انواع طرح‌های ایلاتی عبارتند از: ۱. ایلاتی قشقایی ۲. ایلاتی لری ۳. ایلاتی کردی ۴. ایلاتی هيبت لو ۵. ایلاتی تفرش بختیاری

۶. طرح درختی

نقش این طرح بیشتر از درختان سرو، گل و برگ و حیوانات می‌باشد، درخت در زندگی آدمی همیشه دارای اهمیت بوده زیرا با استفاده از درخت می‌توانستند نیازهای خود را تامین کنند و آن را به شکل‌های مختلف مورد استفاده قرار دهند در جاهایی که درخت کم بود و افراد آن مرز و بوم تصویر آن را بر روی صنایع دستی و دست‌بافت‌ها می‌آفریدند که بیشترین نقش‌ها در دست‌بافت‌هایی چون قالی و گبه به وجود آمده در این میان درخت سرو و بید مجنون مورد استفاده عشایر قرار گرفته است که سرو مظهر شادی و شادمانی و بید مجنون مظهر حزن و اندوه بوده است انواع این نقوش عبارتند از طرح درختی، طرح جانوری ترنج‌دار، طرح سروی، طرح گلدانی، طرح سراسری، و لچک و ترنج.

۷. طرح هندسی

در این نقش که از اشکال هندسی لوزی، مثلث، بیضی و مربع استفاده می‌شده است که گاه به صورت ذهنی هم بافته می‌شده از جمله این طرح‌ها می‌توان جوشقانی، طرح بندی قابی، طرح محرمان، طرح ستاره، طرح خاتم شیراز و طرح ختایی را نام برد.

۸. طرح ابرش

لفظ ابرش عربی است که به زیورهای رنگارنگ اطلاق می‌شود که برای تزئین و آراستن روی اسب به کار برده می‌شد. این رنگ‌ها که به صورت رگه‌دار و سایه روشن است و در اصطلاح ابرش گفته می‌شود و الهام گرفته از مزارع جو و گندم است زیرا زمانی که در مزرع باد می‌وزد نمای خوشه‌های جو و گندم به صورت سایه روشن است این طرح بسیار ساده و گاه در زمینه، از طرح‌های کوچک و هندسی استفاده می‌شود. ابرش بافی بیشتر در زمینه و گاه در حاشیه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۹. طرح چهار فصل

این طرح که نقش آن فصلی از سال را نشان می‌دهد بدین صورت که از مناظر گوناگون طبیعت برای نشان دادن فصل مورد نظر در گبه بافته می‌شود.

نقش‌ها نشانه چه نماد و سمبلی هستند:

حال پس از توضیح طرح‌های گبه در مباحث قبل به نماد و نشانه و سمبل‌های هر نقش می‌پردازیم که هر کدام از این نقش‌ها چه نماد و نشانه‌ای داشته‌اند و سمبل چه چیزی هستند.

نقش درخت

یکی از نقش‌های مورد استفاده در گبه نقش درخت است که ایلات قشقایی از این نقش بسیار استفاده می‌کنند. شاید بتوان گفت علت استفاده از این نقش نبود درخت و یا کم بودن درخت در مناطق خشک و کوهستانی بوده و از طرفی دیگر به حالت روحی بافنده بستگی دارد، چرا که سرو مظهر شادی و شادمانی، سرسبزی و طراوت است و بید مجنون مظهر و نشانه دل تنگی و حزن و اندوه.

نقش کودک و بچه

نقش بچه و کودک نشان دهنده دوست داشتن خانواده و عشق به زندگی و بارور شدن و بارور بودن است. در زندگی عشایری داشتن بچه و فرزندان ضامن تداوم زندگی خانواده و بقای نسل و ادامه حیات ایل بوده چرا که آنها معتقدند که تولید نسل باعث بقای بیشتر ایل و افزایش روزی می‌شود.

نقش چادر

نقش چادر در گبه نماد و سمبل آرزوی تشکیل خانواده و داشتن خانه و سرپناه است. شاید بتوان گفت آرزوی داشتن سرپناهی از خود و چادری بزرگتر و شاید داشتن خانه‌ای ثابت باشد.

نقش گل

نقش گل در گبه نشان دهنده و سمبل عشق و دوست داشتن همراه با شادی و یا شاید نشانه بهار و ندا دهنده بهشت و رضوان خدا باشد چرا که بهار فصل رویش و نوشدن است و شروع زندگی دوباره همراه با رویش گلها است.

نقش سگ

نقش سگ در گبه نماد و سمبل حُسن وفاداری است چرا که سگ دوست و یار و مددکار مردمان عشایر است و دام را در مقابل حیوانات درنده محافظت می‌کند.

نقش شتر

نقش شتر سمبل و نماد صبر و استقامت است، چون شتر حیوانی است که در بدترین شرایط آب و هوایی و یا گرمای شدید، با صبر و استقامت تحمل می‌کند و حتی اگر چند روزی بدون آب و غذا بماند می‌تواند زنده بماند و در نزد قشقایی‌ها شتر بسیار با اهمیت است زیرا هنگام کوچ از این حیوان استفاده می‌شود و از پشم آن هم برای بافت فرش و از شیرش هم تغذیه می‌کنند. شتر حیوان پر منفعت در نزد قشقایی‌ها و عشایر دیگر کوچ رو می‌باشد.

نقش اسب

به علت شرایط مساعد و مراتع وسیع، از ۴ یا ۵ هزار سال پیش در مناطق مختلف ایران اسب پرورش داده می‌شد. اسب‌ها در نزد عشایر قشقایی دارای اهمیت زیاد و نشانه صلح و دوستی و متانت است. اسب حیوانی‌ست که عشایر برای سوار کاری و باربری از آن استفاده می‌کنند و در بنای تخت جمشید انواع نژادهای گوناگون اسب ایرانی دیده می‌شود و چون اسب سمبل و پیام دهنده‌ی صلح و دوستی بود از این رو بیشتر به پادشاهان و بزرگان هدیه داده می‌شد. و در بعضی از احادیث و روایات نیز اسب جایگاه ویژه دارد. بهترین نوع اسب با نام کاسپین که به عنوان سحر و سمند مطرح بوده‌اند و به همین دلایل که ذکر شد عشایر از این طرح در گبه‌ها استفاده می‌کردند. به طور کلی نقش دام‌ها در نزد عشایر و قشقایی‌ها نماد نعمت و برکت است، چرا که علاوه بر استفاده از شیر و از پشم آنها، برای حمل و نقل از آنها استفاده می‌شود. و شاید بتوان گفت که بیشترین نیاز عشایر از دام‌ها برآورده می‌شود.