منشأ لغوی و هنری خاتم

در خصوص اینکه چرا کلمه خاتم به این هنر اطلاق شده و در چه زمانی اولین بار به کار رفته است همانند تاریخ پیدایش و اصلیت آن، با نوعی سردرگمی توأم است و به کار بردن آن برای این هنر به مناسبت خاتم انگشتری حضرت سلیمان بوده است. عده‌ای دیگر معتقدند که نقطه آغازین هنر خاتم از رسم‌های منبت سرچشمه گرفته است.

آنان بر این باورند که در گذشته‌های دور هنرمندان معماری و کاشیکاری برای تکمیل تزیینات اولیه خود از اشکال کوچک چندضلعی که عموما از جنس عاج و آبنوس بود استفاده می‌کردند و از آنجا که این قطعه آخرین قطعه الحاقی به حاشیه یا داخل چند ضلعی بوده است آن را خاتم می‌نامیدند.

نام خاتم را به معنای تمام کننده کار تلقی می‌کنند. در واقع این هنر را غایت پیشرفت در ترسیم ریزترین رسم‌های هندسی و الهام کننده این گونه رسم‌ها می‌دانند.

استاد محمد گلریزخاتم که یکی از استادان مشهور خاتم سازی دوران ۵۰ ساله عصر پهلوی در شهر اصفهان بود، از پدر و جد خود شنیده بود که صنعت خاتم سازی به شیوه امروز قبل از صفویه و در عهد استیلای ایلخانان مغول بر ایران و ایجاد رابطه مستقیم بین ایران و چین از مملکت چین به ایران آمده است. ولی در خود ایران هم پیش از ظهور اسلام، گونه‌ای خاتم سازی رواج داشته است، به این ترتیب که خاتم سازان از چوب یک رنگ استفاده می‌کردند و آن را به صورت ۴ میلیمتری مکعب می‌بریدند و با طرح‌های گوناگون روی صفحه‌ای نصب و میخکوب می‌کردند.

این شیوه تا چند قرن بعد از اسلام متداول بوده است. نمونه این نوع خاتم کاری منبر مسجد جامع عتیق شیراز است که بیش از هزاران سال از زمان ایجاد آن می‌گذرد. رنگ‌هایی که در چین با آن کار می‌کرده‌اند دو رنگ سیاه و سفید بوده است. اما زمانی که خاتم به ایران آمد، ایرانیان رنگ‌های قرمز، سبز، آبی و زرد را نیز در آن وارد کردند.

با قبول این فرض و ارتباط لفظ "خوتن" چین، احتمال تغییر آن به کلمه "خاتم" چندان دور از واقعیت نیست. باید اذعان داشت کلیه تعاریف، چه آنهایی که مبتنی بر تحقیق و تدبرند و چه آنهایی که ریشه در باورهای اسطوره‌ای و عامیانه دارند قطعا بر اساس نگرش ماهیت این هنر در عرصه تاریخ و فرهنگ و هنر ایرانی شکل گرفته‌اند و طبیعتا این هنر با تمام شکوه وعظمت آن حداقل در مقیاس عام به دایره مرزی سرزمین ایران محدود نبوده است.

در اینجا به تعاریفی از هنر خاتم می‌پردازیم.

- خاتم "inlay " هنر آراستن سطح شیئی با قرار دادن و چیدن موادی بر روی آن است. این مواد اغلب از چوب عاج و صدف در قطعات کوچک تهیه می‌شوند.

- هنر تزیین اشیاء به روش قرار دادن قطعات کوچکی از مواد مختلف به ویژه مواد قیمتی بر روی سطح شیء مورد نظر.

- نوعی تزیین سطح به وسیله انواع مواد نظیر فلز چوب عاج شیشه سنگ و... .

خاتم یکی از هنرهای زیبا و فاخر دنیاست. هنر آراستن سطح اشیای چوبی به صورتی شبیه موزاییک با مثلث‌های کوچک دو پهلو برابر و سه پهلو برابر از جنس عاج، چوب‌های مختلف، استخوان و فلزات گوناگون.

هنر خاتم در طول پیدایش و تکامل خود سینه به سینه و از استاد به شاگرد و از پدر به پسر انتقال یافته و خواه ناخواه با تغییراتی به شکل امروزی در آمده است. در این نقل و انتقال‌ها چه بسا رموز و اسرار کار که از میان رفته و چه افسانه‌ها که جای واقعیت را در این فن گرفته است.

تصور می‌رود خاتم سازی برای اولین بار در شهر شیراز به وجود آمده باشد. شاید بهترین نمونه این هنر در عصر حاضر میز خاتمی است که در نمایشگاه جهانی بروکسل (سال ۱۹۵۸) مدال طلا را نصیب خود کرد.

هنرمندان این رشته در کاخ مرمر اتاقی از خاتم به وجود آورده‌اند که در، دیوار، سقف، میز، صندلی و دیگر لوازم آن از خاتم است.

در کاخ گلستان و مجلس شورای ملی سابق نیز به خاتم‌های جالب دیگری بر می‌خوریم.

دوران صفویه، عهد رواج صنعت خاتم کاری است. اما در آن روزگار خاتم به خارج صادر نمی‌شده. زیرا اولا وسایل ارتباطی امروز در آن زمان وجود نداشت و به علاوه سطح زندگی مردم آنقدر بالا بود که هر چه از این کالا تولید می‌شده در داخل شهرها و روستاها خریدار داشته است.

در روزگار زندیه نیز خاتم کاری رواج داشته است، اما در دوران قاجاریه دوره انحطاط این صنعت دستی آغاز می‌شود. لیکن به رغم انحطاط، استادان هنرمند در عین زندگی پریشان و سخت خود فقط از روی دلبستگی و دلسوزی، هنر خود را تنها از برای خشنودی دل خویش دوام می‌دهند.

برخی از محققان نیز معتقدند که خاتم کاری در دوره دیلمان در ایران و در شهر شیراز پایه گذاری شد و در عصر صفویه به اوج شکوفایی رسید، زیرا از طرفی حمایت حکومت از هنرمندان و از دیگر سو ایجاد روابط بازرگانی با کشورهای دور و نزدیک به گسترش هنر خاتم کمک کرد. در ایران پیش از ظهور اسلام گونه‌ای خاتم سازی رواج داشته است. در حال حاضر منبری خاتم کاری شده با این روش در مسجد جامع عتیق شیراز وجود دارد که بیش از هزار سال از زمان ساخت آن می‌گذرد.

خاتم اساسا در دنیا تحت عنوان کلی inlay بررسی شده است و از آنجا که هنرمندان و محققان هنری در غرب بدون شناخت کافی از این هنر و با کمی تعصب خواسته‌اند آن را به سرزمین خود نسبت دهند باعث شده است که کلماتی چون Tarsia intarsiatur Intarsia به معنی منبت (کاری) و حتی Marquentry (معرق) را در وصف و توضیح نوعی از انواع هنر خاتم مطرح کنند.

با دقت بیشتر در این کلمات معلوم می‌گردد که اصولا همه این واژه‌ها به احتمال قریب به یقین از کلمه ترصیع گرفته شده است و این احتمال با توجه به تکرار بسیار آن در فرهنگ ایتالیا و تلاقی تاریخی حضور مسلمانان در این سرزمین به مدت چند صد سال قوی‌تر ‌می‌گردد.

باید توجه داشت معنی کلمه "inlay" در مقیاس وسیع‌تر ‌آن علاوه بر هنر خاتم، هر هنر تزیینی را که روی سطح اجرا شود را در بر می‌گیرد.

عصر پهلوی، دوره رواج هنر خاتم سازی در شهرهای معروف ایران مانند شیراز و اصفهان است. در سال ۱۳۰۴ شمسی خاتم سازی منحصر به دو استاد بزرگ بود، یکی محمدحسین صنیع خاتم و دیگری محمد خليل گلریزخاتم که در آن تاریخ نخستین سفارش را از فرمانده لشگر فارس (سرلشگر آیرم) دریافت کرده و یک دست مبل و میز خاتم می‌سازند.

در دوران سلطنت رضاشاه کبیر، نخست ازاره‌های اتاقی را در کاخ سعدآباد خاتم کاری می‌کنند و نمایشگاهی از صنایع دستی خاتم در ابتدای خیابان سپه زیر عنوان "نمایشگاه کالای ایران" برپا می‌شود.

سپس در سال ۱۳۱۳ استاد محمد خليل گلریزخاتم به اتفاق شش نفر استاد دیگر به نام محمدحسین صنیع خاتم، غلامحسین گلریز، محمد ملک محمدی، علی بابویه، حاج محمد صنیع خاتم و علی اکبر جوانمردی خاتم کاری تالار خاتم کاخ مرمر را آغاز می‌کنند که شاهکار هنر خاتم کاری ایران در عصر پهلوی است.

پس از یک سال برادران صنیع خاتم از ادامه کار معاف می‌شوند و استاد محمد خليل گلریزخاتم، کار سرپرستی خاتم کاران کاخ مرمر را تا پایان آن در خرداد ۱۳۱۶ به عهده می‌گیرد.

بعد از احمدشاه در دوران رضاخان کاخ مرمر ساخته می‌شود. در این کاخ رضاشاه هر اتاقی را به یک هنر اختصاص می‌دهد. در این میان اما اتاق کار و دفتر خود رضاشاه به خاتم اختصاص داده می‌شود. در آن ایام هنرمندان خاتم کار اصفهان، شیراز و تهران به سرپرستی صنیع خاتم اتاق خاتم کاخ مرمر را می‌سازند.

در سال ۱۹۳۷ وقتی که رضاشاه پهلوی می‌خواست ۴۰۰ متر مربع دیوار کاخ جدید خود در تهران را خاتم کاری کند، از روش فنی که قرن‌ها در ایران متداول و به نام خاتم کاری یا خاتم‌بند مشهور بود استفاده کرد. وی ۷۰ خاتم کار را با شاگردانشان ۳ سال به کار گماشت تا کار خاتم کاری دیوار کاخ جدید پایان یافت. این امر نمایانگر این است که این هنر تا این زمان سخت پایدار است. خاتم کاری هنوز هم برای تزیین صندوق‌ها و جعبه‌ها قاب عکس‌ها و تکه‌های سازهای موسیقی و سایر اشیاء به کار برده می‌شود.

به تعدادی از مهم‌ترین ‌آثار باقی مانده از روزگاران گذشته که می‌تواند حاکی از هنر ظریف هنرمندان ایرانی باشد اشاره می‌کنیم:

۱. یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز که مربوط به دوره عمروبن لیث صفاری است و دارای زیرسازی از چوب تبریزی می‌باشد.

٢. منبر چوبی مسجد سوریان بوانات در استان فارس با تاریخ ساخت ۷۷۱ (ه.ق) که دارای ۱۰ پله با چوب گردو است و با نقوش چند ضلعی در گنجینه دوران اسلامی در تهران نگهداری می‌شود.

۳. در خاتم امامزاده زید در بازار کفاش‌ها که ساخت شیراز بوده و به دوره صفویه تعلق دارد.

۴. اتاق خاتم در کاخ مرمر تهران که کار گروهی از هنرمندان خاتم کار در دوران معاصر است.

۵. تالار خاتم در محل مجلس شورای اسلامی که کار گروهی از هنرمندان خاتم کار در دوران معاصر است.

۶. میز خاتم موجود در کاخ سعدآباد و میز خاتم موجود در سازمان میراث فرهنگی کشور که کار هنرمندان خاتم کار کشورمان در دوران معاصر است.

اما قدیمی‌ترین ‌اثر و مدرکی که به خاتم شیراز استناد می‌کند متعلق به سال ۹۵۰ (ه.ق) است. صندوق حرم امام حسن عسگری در شهر سامرای عراق که توسط استاد جمعه شیرازی کار شده است. پشت صندوق، روی یکی از لقط‌ها دست خطی از این استاد همراه با نام ایشان درج شده است.

در آن هنگام شاه اسماعیل در حال جنگ در دشت چالدران بوده و هنوز خبری از تشکیل حکومت صفویه نبوده است. این نشانگر وجود خاتم در شیراز پیش از دیگر شهرهای ایران است. اما در زمان حکومت صفویه برخی از شاهزاده‌ها برای سرگرمی به رشته‌های مختلف هنری روی می‌آوردند که خاتم نیز از جمله این هنرها محسوب می‌شده است.

به تدریج پس از پایان گرفتن حکومت صفوی با روی کار آمدن قاجار هنر خاتم سازی رو به افول می‌رود. در این میان اما حاج محمد صنیع خاتم این هنر را از مرگ تدریجی رهانیده و آن را بار دیگر احیا می‌سازد. به همین دلیل می‌توان وی را "پدر خاتم" لقب داد. طبق گفته‌های صنیع خاتم احمدشاه به هنرمندان علاقه وافری داشته و از هنر خاتم سازی صنیع خاتم استقبال فراوانی می‌کند. تا آنجا که تمامی قاب‌های دیوار اتاقش را دوباره از خاتم می‌سازد.

برای ساخت کاخ مرمر ۷ استادکار و ۸۰ کارگر مشغول به کار می‌شوند. بعد از پایان یافتن اتاق خاتم عده‌ای از خاتم سازان مانند صنیع خاتم در تهران می‌مانند. در حقیقت خاتم سازان تهرانی از این استادکار هنر خاتم را فرا گرفته‌اند. در خصوص پیشینه خاتم نیز باید گفت از آثار قدیمی باقی مانده این هنر صندوق حرم حضرت امام حسین در دوران صفوی بوده که قریب به ۵۰۰ سال قبل می‌باشد. اثر مذکور توسط استاد کریم شیرازی کار شده است. البته نقل است که در هزاره‌های تخت جمشید نیز از خاتم استفاده شده، اما به دلیل آتش سوزی به دست اسکندر مقدونی تمامی آثار از دست رفته است. در این میان عده‌ای اختراع خاتم را به مانی وعده‌ای دیگر نیز به ابراهیم ادهم (بعد از اسلام) نسبت می‌دهند.

در تعریف خاتم همین بس که هنر در خاتم، ختم می‌شود. یعنی به حق پایان هنرهاست. به واسطه همین امر نیز نامش را خاتم نهاده‌اند. یعنی جامع و انتهای هنرها می‌باشد.

استاد علی بابویه و همسرش وجیهه بابویه از استادکاران شیرازی اتاق خاتم کاخ مرمر بوده‌اند. همچنین منبر خاتم مسجد جامع عتیق شیراز نیز دارای قدمت هزار ساله بوده و توسط استاد جمعه شیرازی کار شده است. محسن ليلامی، سیروس گلریزخاتمی و دیگر اساتید در اتاق خاتم مجلس شورای ملی با نظارت حاج غلامرضا روزیطلب به فعالیت می‌پرداختند.