منبت چوب در دوره ایلخانی

در سال ۶۱۶ هجری قمری برابر با ۵۹۸ خورشیدی (۱۲۱۹ م.) با ظهور چنگیزخان، یکی از ترسناک‌ترین مغولان، يورش ویرانگر مغول آغاز می‌شود. این قوم وحشی در تهاجم‌های خود به هیچ چیز رحم نکردند و با قتل و غارت به هر جا که می‌رسیدند نابودی به ارمغان می‌آوردند و چیزی بر جا نمی‌گذاشتند.

آنها بزرگ‌ترین آثار هنری را نابود و مساجد را اسطبل اسبان کردند و کتابخانه‌ها را به آتش کشیدند؛ این توحش مغول نزدیک به یک سده ادامه داشت تا در نهایت با گرایش به بوداییات و سپس اسلام و خصوصاً شیعه بار دیگر سازندگی و آبادانی جای وحشی‌گری، غارت و چپاول را گرفت. در واقع پس از یک قرن ارتباط با سنت‌ها و عقاید مردمان ایران به تدریج خلق و خوی انسانی و ایرانی گرفتند و شروع به سازندگی کردند. در این دوره ساختمان‌های عظیم بنا گردید که نسبت به بناهای عصر سلجوقی عظمتی دو چندان داشت که از درها و پنجره‌های عظیمی در آنها استفاده می‌شد.

از آثار چوبی دوران ایلخانی می‌توان به رحل چوبی که تاریخ آن ۶۷۸ هجری قمری برابر با ۶۵۸ خورشیدی (۱۲۷۹ م.) است و در موزه قونیه نگهداری می‌شود، اشاره نمود. طرح‌های تزیینی و نباتی کنده‌کاری شده این رحل دارای نقوش اسلیمی بر قسمت میانی و کتیبه‌هایی از احادیث نبوی بر حاشیه رحل است.

از دیگر آثار چوبی این دوره می‌توان به «سه در چوبی که در موزه استانبول وجود دارد، اشاره کرد که از لحاظ تزیین فوق‌العاده زیبا هستند و روی آنها نه تنها طرح اشکال گیاهی نقش شده است بلکه شکل شیر و طاووس و اشکال انسانی نیز دیده می‌شود که شبیه تزیینات معاصر بغداد و موصل است. از نمونه‌های دیگر تزیین روی چوب به اسلوب سلجوقی تابوت قبر سید محمود الحيرانی در «آق شهر» و چند درِ چوبی موزه استانبول و مجموعه اسلامی موزه برلین است که همه دارای طرح‌های زیبا و کتیبه به خط عربی‌اند.»

درِ مسجد جامع بایزید بسطامی متعلق به اوایل قرن هشتم هجری قمری (۷۰۷- ۷۰۹ ه. ق.) یکی دیگر از آثار نفیس این مرز و بوم است. این دَر با ظرافت بسیار زیادی منبت‌کاری و با اشکال گیاهی و کتیبه‌هایی به خط کوفی تزیین شده است. بر دماغه‌های این در نقوش هندسی، اسلیمی و خط بنایی با ترکیب‌بندی بسیار دقیقی کنده شده است و از نظر کنده‌کاری یکی از ارزشمندترین آثار منبت‌کاری عصر خویش به شمار می‌رود.

مسجد جامع نائین تلفیقی از سنت‌های معماری ساسانی است، متشکل از طاق‌های هلالی و تزیینات به سبک ساسانی. در یکی از شبستان‌های این مسجد منبر چوبی‌ای وجود دارد که تاریخ آن به سال ۷۲۱ هجری قمری برابر با ۷۰۰ خورشیدی (۱۳۲۱ م.) باز می‌گردد. این منبر قطعات منبت‌کاری شده مستطیل شکلی دارد که با نقوش هندسی و اسلیمی و خط ثلث تزیین شده است.

در زمان اولجایتو بنای شهر زیبای سلطانیه ریخته شد. در میان ابنیه ساخته شده یکی از آنها عمارت بهشت بود و گویا به دستور خواجه تاج‌الدین علی شاہ بنا گردیده بود که تزیینات بسیار زیبا و قابل توجهی داشت. ابوالقاسم عبدالله بن محمد القاشانی (کاشانی) در کتاب تاریخ اولجایتو در توصیف آن می‌نویسد:

«بر پیشگاه قلعه عمارتی خلد آیین بنا افكنده سقوف آن همه مفضض و در و دیوار آن به زر طلی و دُر و گهر مرصع، و سطوح آن از لعل و جواهر و فیروزه و ملمع از عدد و ساج و زر و آبنوس و عاج تختی مرصع، در شاه صفحه گسترده منقش مرصع مفضض که اشکال تماثیل و تصاویر و تماريج آن در کلک و بیان قلم نگنجد و دیده از رشک آن سرشک معصغری بر گونه مزعفرى ریزان... از این نوشته‌ها چنان برمی‌آید که در آن روزگار از چوب‌های ساج و آبنوس در ساخت وسایل و تزیینات داخلی استفاده می‌کرده‌اند.»

یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای معماری ایران گنبد عظیم سلطانیه است. ساخت این بنا که مقبره الجایتو نیز نامیده می‌شود به دستور الجایتو که به علت تشرف به اسلام نام سلطان محمد خدابنده را بر خود نهاده بود در سال ۷۰۲ هجری قمری (۶۸۱ خورشیدی) شروع و در سال ۷۱۳ هجری قمری (۶۹۲ خورشیدی) به پایان رسید.

در این بنا از چوب برای کلاف‌کشی، ساخت درها با روکش فلز، پنجره‌های مشبک (گره‌سازی) و همچنین ساخت نرده‌هایی با گره هشت راست و حاشیه منبت‌کاری استفاده شده است که نمونه‌هایی از آن امروزه بر جا مانده است. نرده‌های گره‌سازی شده که بر حاشیه خود نقوش اسلیمی کنده‌کاری دارند از چوب ساج ساخته شده‌اند و با روسازی‌هایی که بر آنها انجام شده است نقش‌ها با وجود پر کاری به خوبی از یکدیگر قابل تشخیص‌اند. نکته قابل توجه این است که این نقوش بر در ورودی منبت‌کاری شده امامزاده قاسم لرستان نیز دیده می‌شود و همچنین در تکنیک قواره‌بری که قرنها بعد به وجود می‌آید نقشی عمده و اساسی را عهده‌دار است.

از قرن هشتم تعدادی از آثار چوبی در موزه‌های ایران و جهان موجود است که سیر تحول هنر منبت را به خوبی نشان می‌دهد. یکی از نمونه آثاری که در سال ۷۱۹ هجری قمری (۶۹۸ خورشیدی) منبت‌کاری شده و به دست ما رسیده پوشش چوبی قبر نصره خاتون در ساروق اراک است. این صندوق با کتیبه‌ای به خط کوفی بر حاشیه بالایی آن و نقوش انتزاعی که بر لقاط گره کنده‌کاری شده‌اند، تزیین یافته است. خط ثلث کنده شده بر حاشیه صندوق ظرافت چندانی نداشته و هنرمند آن در صاف کردن زمینه زحمت چندانی متحمل نشده است، بدنه صندوق گره‌سازی بوده و بر قسمت‌های هندسی که در واقع همان لقاط معروف در گره هستند نقوش گیاهی کنده‌کاری شده که در ساخت و ساز آنها نیز استادی چندانی به کار گرفته نشده است و نقش‌ها روسازی بسیار کمی به صورت شیب‌دار دارند.

از دیگر آثار این دوره می‌توان به در چوبی دو لنگه منبت‌کاری شده با کتیبه‌هایی به خط کوفی که از منطقه فارس به دست آمده و سال ساخت آن ۷۲۰ هجری قمری است، اشاره کرد. بر این در آیاتی از سوره آل عمران به همراه نقوش اسلیمی و ختایی کنده‌کاری شده است با همان اسلوب گذشته که در این دوره نیز وجود داشته و آن عدم وجود روسازی بر کتیبه‌هاست که به شکل قابل ملاحظه‌ای ساده‌اند.

در این اثر آنچه بیشتر جلب توجه می‌کند اجرای نقش‌های بسیار ظریف ختایی بر نقوش اسلیمی است؛ نقش‌های ایجاد شده بر تُنکه‌ها عمق بیشتری داشته در حالی که نقوش اجرا شده بر این در نسبت به یکدیگر یکنواختی و تناسب بسیار زیادی دارند. نقوش اسلیمی، ختایی، کتیبه‌ها و نقش‌های حصیرباف که بر حاشیه تُنکه‌ها دیده می‌شود همگی قدرت قابل توجهی در اجرا دارند اما تمیزی و پرداخت هنوز آن چنان که شایسته این هنر باشد به کار گرفته نشده است.

درِ منبت‌کاری شده امامزاده قاسم شهرستان الیگودرز یکی دیگر از آثار ارزشمند چوبی است که با نقوش به هم تنیده اسلیمی و طرح‌های هندسی به همراه آیات قرآن کنده‌کاری و تزیین شده است. در دماغه در، سوره توحید با نقش‌های هندسی و در پاسارها تاریخ ساخت و نقوش اسلیمی که شباهت زیادی به گچ‌بری‌های عصر سلجوقی دارند، دیده می‌شوند، بر بائوها نیز نقش‌های اسلیمی درهمی وجود دارند که شباهت بسیار زیادی به نقش منبت‌کاری شده بر نرده‌های چوبی گنبد سلطانیه که حدود دو دهه قبل از این ساخته شده‌اند، دارند.

یکی دیگر از آثار ارزشمند قرن هشتم هجری صندوقچه‌ای است از جنس صندل که گویا کار هنرمندان اصفهان بوده است. این صندوق که با نقوش ختایی و پرندگان و جانوران افسانه‌ای تزیین یافته است روسازی‌های ساده‌ای دارد و زمینه نقوش عمق چندانی ندارند اما تناسب نقش‌ها بسیار ستودنی است.

ناحیه گیلان، مازندران و گرگان به واسطه قرار گرفتن در کناره‌های دریای خزر و داشتن جنگل‌های وسیع با چوب‌های زیبا و مقاوم همواره از مناطقی به شمار می‌رفته‌اند که آثار چوبی فراوانی را در خود جای داده‌اند. اکثر آثار به جای مانده که به قرن هشتم هجری به بعد مربوط‌اند بیشتر در مساجد، مقابر و امامزاده‌ها دیده می‌شوند.

تعداد بی‌شماری از این آثار ارزشمند که تعداد آنها به صدها اثر از جمله در، پنجره، ضریح، صندوق، ستون، علم و... می‌رسد، متأسفانه به علت شرایط جوی نامناسب خصوصاً رطوبت و زلزله‌هایی که در سده‌های گذشته اتفاق افتاده، از بین رفته و تعدادی نیز توسط افراد سودجو سرقت و تخریب شده است که برخی از آنها به همت هنرمندان و خیران همان منطقه مجدداً بازسازی و مرمت شده‌اند. در چوبی بسیار جالبی با کتیبه‌ای به خط نسخ از ناحیه مازندران متعلق به سال ۷۵۴ هجری قمری به دست آمده است که در موزه دوران اسلامی نگهداری می‌شود؛ این در از تکه چوب‌هایی به ضخامت حدود ۵ سانتی‌متر تشکیل شده است که با چیده شدن کنار هم نقشی محرابی را به وجود آورده‌اند.

این تکه‌ها پس از اینکه منبت‌کاری شده‌اند، به واسطه میخ‌های فلزی، به صفحه‌ای که از کنار هم قرار دادن چند الوار به دست آمده، نصب شده‌اند. کتیبه‌ای به خط نسخ در میان قاب‌ها بر روی سطح زیرین منبت‌کاری شده است. متن کتیبه بدین شرح است: «یا مسبب الاسباب یا مفتح الابواب العبد الفقير مرجان بن عبدالله الحسینی». ظاهر این اثر بسیار قابل توجه است زیرا از این نمونه در دیگر مکان‌ها دیده نشده است و از نظر تزیینات به آجرکاری و مقرنس‌های انجام شده بر سردرها و طاق‌ها بسیار نزدیک است؛ در روسازی و تزیین این در، از انواع نقوش هندسی و گیاهی به همراه خط نسخ بسیار زیاد استفاده شده اما روسازی‌های انجام شده در این اثر بسیار کم است.

کتیبه به خط نسخ بر تنکه‌های بالای در رحلی چوبی مربوط به قرن هشتم هجری در موزه متروپلیتن نگهداری می‌شود؛ این رحل دارای نقوش اسلیمی، ختایی و خطوط عربی است که علاوه بر کتیبه‌ای که نام سازنده آن یعنی حسن بن سلیمان اصفهانی و تاریخ ساخت آن ذي‌الحجه سال ۷۶۱ هجری (آبان ۷۳۹ خورشیدی) را نشان می‌دهد، کتیبه‌ای دیگر با نام دوازده امام و كلمه الله دارد که در قسمت بالای رحل چهار بار تکرار شده است. این رحل که یکی از شاهکارهای هنر منبت‌کاری دوره مغول است با روسازی‌های بسیار زیبا پرداخت شده است و نقوش با تناسب بسیار زیبایی بر سطح رحل خودنمایی می‌کنند.

منبر چوبی مسجد جامع سوریان بوانات فارس که تاریخ ساخت آن ۷۷۱ هجری قمری (۷۴۸ خورشیدی) است یکی دیگر از شاهکارهای هنر منبت‌کاری به شمار می‌رود. این منبر به امر خواجه عزالدوله والدین مظفرالملک ساخته شده است که در ساخت و تزیین آن از نقوش هندسی، اسلیمی، ختایی و کتیبه‌های خط ثلث در نوشین آیه ۲۵۵ سوره بقره به بهترین وجه استفاده شده و هنرمند سازنده در ساخت منبر از شيوه گره‌سازی ساده و ترکیبی بهره گرفته است. نرده‌های کناری با نقش شمسه هشت به روش ساده و پهلوها و پله‌های منبر با استفاده از نقش هشت طبل‌دار به روش ترکیبی آلت و لقط ساخته شده‌اند. آثار منبت‌کاری بر روی حاشیه‌ها و لقط‌ها شامل نقوش گیاهی و هندسی است که با ظرافت فوق‌العاده‌ای روسازی شده‌اند.

تمیزی و پرداخت‌کاری‌های انجام شده بر نقوش و زمینه اثر، یکی دیگر از خصوصیات بارز آن به شمار می‌رود؛ بر پهلوهای حاشیه بالا و سردر منبر، نقوش اسلیمی بسیار زیبایی وجود دارند که زمینه آنها را با رنگ‌های قرمز و آبی رنگ‌آمیزی کرده‌اند و می‌توانسته تأکیدی بر تزیینات اثر باشد. وجود درِ منبر با ارتفاع کم قابل بررسی است.

بی‌شک تقدس مکان خطیب (واعظ) که روزگاری جایگاه پیامبر بوده می‌توانسته است دلیلی بر وجود دَر بوده باشد، و دلیل کوتاهی ارتفاع در نیز این بوده است که خطیب هنگام وارد شدن غرور و تکبر را کنار گذاشته، با تعظیم بر خالق و جایگاه وارد محل خطابه شده و پس از اتمام مراسم با خم نمودن سر در مقابل حاضران از منبر خارج شود که این خود از نشانه‌های حضور اخلاق، بزرگی و عظمت مردمان ایران زمین است.