منبت‌کاری در عصر سلجوقی و تیموری

در این مطلب هنر منبت را در عصرهای سلجوقی و تیموری مورد بحث قرار می دهیم:

عصر سلجوقی

حبیب‌الله آیت‌اللهی در مورد هنر عصر سلجوقی می‌نویسد: دوران سلجوقیان در ایران، دوران باززایش همه هنرهای ایرانی، خواه خاوری یا باختری است. البته آغازگر این انقلاب فرهنگی و هنری و این باززایش،  سلجوقیان نبودند، ولی در دوران آنها بود که نبوغ ایران به اوج خود رسید و پس از آن نیز ادامه یافت. دوران عزت سلجوقیان که طایفه ترک و پرورش یافته رستاخیز ملی بودند، از زمان سامانیان آغاز شده بود. «هنر منبت‌کاری در دوره سلجوقیان در ایران و آسیای صغیر از سبک‌های شام و مصر تأثیر پذیرفت. از این دوره آثار محدودی به دست ما رسیده است. کنده‌کاران اندلس نیز از همین سبک‌ها تأثیر پذیرفتند.»

از نمونه‌های مربوط به این دوره پنجره منبت‌کاری شده با کتیبه‌ای به خط کوفی است که در موزه دوران اسلامی نگهداری می‌شود و تاریخ ساخت آن به سال ۵۲۰ هجری قمری بازمی‌گردد. بر آن سوره الاخلاص و دعای زیارت شهدا کنده‌کاری شده است و نقوش انتزاعی بر حاشیه محرابی شکل کتیبه‌ها دیده می‌شود که در گچ‌بری‌های آن عصر بسیار متداول بوده است. ترکیب‌بندی نقوش این در با لوحه‌های چوبی قرن چهارم هجری که به دستور تاج الميلا ابی شجاع ساخته شده است شباهت بسیار زیادی دارد. این پنجره بر چوب چنار به ضخامت حدود ۳ سانتی‌متر کنده‌کاری و ساخته شده است؛ خطوط کوفی اجرا شده بر آن روسازی نداشته و نقوش انتزاعی (اسلیمی) آن در حد بسیار کمی فرم‌دار شده‌اند.

از آثار چوب‌بری و منبت‌کاری دوره سلجوقی نمونه‌های زیادی در دست نیست، با این حال برخی از این آثار را می‌توان در مساجد غير معروف و اماکن متبرکه دور افتاده و همچنین برخی از موزه‌ها یافت. از جمله این آثار، قطعه‌ای بزرگ، با کتیبه‌ای به خط کوفی و نقوش گیاهی است که روسازی‌هایی بر آن انجام شده است، و قطعه دیگر قسمتی از چهارچوب یک منبر است که قسمت‌های شش گوش و طرح‌های برگ نخلی دارد و بر آن کتیبه‌ای به تاریخ ۵۴۶ هجری قمری (۵۳۰ خورشیدی) به خط کوفی که نام امیر علاءالدوله گرشاسب که در خدمت سلجوقیان بود و حکومت یزد را بر عهده داشت، نوشته شده است.

از دیگر آثار ارزشمند دوره سلجوقی منبر مسجد علاءالدين در قونیه است که در سال ۵۵۰ هجری قمری برابر با ۵۳۴ خورشیدی (۱۱۵۵ م.) ساخته شده است. چوب‌بری و منبت‌کاری این دوره در آسیای مرکزی در نوع خود بسیار بی‌نظیر است و به قول دیماند با بهترین آثار و کارهای مصر و سوریه قابل مقایسه است. نقوش ایجاد شده بر آثار این دوره بیشتر شامل طرح‌های اسلیمی و ختایی (گیاهی) با برگ‌های مدور و نقش‌های هندسی و خطوط کوفی به شکل کنده‌کاری و مشبک است. در این مسجد دری دو لنگه‌ای وجود دارد که هر لنگه آن شامل ۸ تُنکه به صورت افقی و عمودی است.

بر آنها نقوش اسلیمی به گونه‌ای بسیار زیبا کنده‌کاری شده است و کتیبه‌هایی که به خط ثلث نوشته شده دارای روسازی‌هایی است که نسبت به آثار قبل، پیشرفت چشمگیری داشته است. ابوالفضل بیهقی در سال ۵۵۱ هجری قمری برابر با ۵۳۵ خورشیدی (۱۱۵۶ م.) سفری به سبزوار داشته است. ایشان در این سفر از مسجد جامع سبزوار بازدید نموده و از منبر چوبی مسجد که به نام امیر احمد بن عبدالله سجستانی بوده و کنده‌کاری‌هایی بر آن انجام گرفته بود، یاد می‌کند و می‌نویسد:

«مسجد آدینهٔ قصبة سبزوار در روزگار حمزه بن آذرک الخارجي خراب گشته بود،... پس این مسجد بنا کردند در تاریخی که خليفه المعتمد با الله (المعضد الله) بود و پادشاه خراسان امیر احمد بن عبدالله سجستانی و آن منبر که نام احمد خجستانی بر روی آن نوشته بود به تاریخ سنة «ست و ستین و مأتین» من دیدم. تا بدین عهد منبری بود سیاه از چوب آبنوس بازوها از چوب جوز سیاه کرده آنگاه عمید عبدالرحمن بن اسمعیل بن حسين الدهان آن منبر بر گرفت و این منبر که امروز نهاده‌اند بنهاد في شهور سنة خمس و خمسائه.»

از دیگر آثار منبت‌کاری مربوط به عصر سلجوقی می‌توان به درهای مسجد سوفاس در ارمناک موجود در مدرسه کاراتای، درهای مسجد صاحب عطا در قونیه و سایبان مسجد اشرف اغلو اشاره نمود که همگی با نقوش اسلیمی به همراه کتیبه‌هایی به خط عربی مزین گشته‌اند و بر سطح نقوش روسازی‌های زیبایی انجام گرفته است.

عصر تیموری

در نیمه دوم قرن هشتم هجری یعنی سال ۷۷۲ قمری (۷۴۹ خورشیدی) بار دیگر ایران محل تاخت و تاز و ویرانگری‌های یک مغول بی‌رحم و خون‌خوار گشت. در این ویرانگری بسیاری از مردم قتل عام و غارت شدند و بسیاری از بناهای باشکوه با خاک یکسان گردید. البته با تمام این تفسيرها ویرانگری تیمور به پای چنگیز نرسید و تیمور در حملات خود به نقاط مختلف ایران هنرمندان را جمع نمود و آنها را به پایتخت خود سمرقند فرستاد؛ خوشبختانه جانشینان تیمور نیز حامی هنر و هنرمندان بودند، به همین دلیل هنر ایران در عصر تیموری به شکوه و افتخار دیگری نایل شد. در شمال خاوری ایران، یعنی در توران زمین افسانه، آذین‌گری ساختمان اهمیت ویژه‌ای داشت و تأثیر آن در آرامگاه امیر اسماعیل سامانی به خوبی نمایان است.

آذین گاهی آن‌قدر اهمیت پیدا می‌کرد که جانشین شکل ساختمانی می‌شد. با این حال این آذین‌ها گیرایی ویژه‌ای داشتند و مجموعه‌ای از همه اصول آذین‌گری را در خود یکجا جا داده بودند، به ویژه در زمان تیمور صاحب عظمت ویژه‌ای شدند.

در دوره تیموری هنر منبت‌کاری روال گذشته خویش را ادامه داد و در مواردی آثاری با روسازی‌های بسیار ارزشمند بر جا ماند. نمونه‌های بسیار با ارزشی از این آثار را می‌توان در نقاط مختلف خصوصاً اصفهان و سمرقند یافت. لنگه‌های درِ ورودی مقبره شعیای نبی به سال ۷۷۷ هجری قمری (۷۵۴ خورشیدی) در اصفهان که بر آن کلمه علی چهار بار به شیوه رحل موزه متروپلیتن منبت شده، جالب توجه است. تزیینات بر پاطاق در ورودی بقعه شاه اسماعیل در اصفهان نیز با تکرار پنج بار کلمه الله با این آثار تناسب چشمگیر داشته و از ایده و طرحی مشابه برخوردار است.

دو نمونه دیگر از آثار منبت‌کاری شده این دوره، درهای مسجد خواجه آزاد يساوی در شهر ترکستان است که یکی از آنها تاریخ ۷۷۹ هجری قمری (۷۵۶ خورشیدی) و دیگری تاریخ ۷۹۷ هجری قمری (۷۷۳ خورشیدی) را بر خود دارد. تزیینات روی این درها شامل طرح‌های اسلیمی و ختایی است که شباهت زیادی به رحل چوبی موجود در موزه متروپلتین تصویر (۲-۳۷) دارد. آثار منبت‌کاری این دوره دارای روسازی‌های بسیار زیبا و درخور ستایش است.

از دیگر آثار ارزشمند منبت‌کاری ایران صندوق بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی است. این اثر که با شیوه گره‌سازی آلت و لقط و نقش تند ده ساخته شده با نقوش تزیینی و زیبای ختایی به شیوه منبت بر چوب لقط‌های گره که از جنس گلابی است ساخته و پرداخته شده که قابل ستایش است. کتیبه خط ثلث اجرا شده بر این صندوق نشان از نام صدرالدین موسی فرزند شیخ صفی را در خود دارد که معرف بانی آن و حدود سال ساخت یعنی نیمه دوم قرن هشتم هجری قمری است.

منوچهر ستوده در مورد صندوق چوبی منبت‌کاری ‌شده بقعه طاهر و مطهر در دهکده هزار خال شهر کجور که یکی دیگر از آثار ارزشمند این دوره است می‌نویسد: با آنکه چهار صد و شصت و سه سال [از حدود سال ۸۰۴ هجری قمری] است که این صندوق در اینجا قرار دارد، اما هنوز در غایت صفا و نهایت استحکام است.

هیچ عیبی در آن ظاهر نشده بلکه مثل آن است که تازه این صندوق را آماده کرده‌اند. خوشنویس، نقاش و نقاره‌چیان [کنده‌کاران]، صنعتی در این صندوق به کار برده‌اند که هر صانع ماهری در اظهار چنان صنعت قاصر و به لسان انصاف به استادی آن صنعتگران اعتراف کنند. خوشنویس این صندوق محمود بن نجیب الرستمداری و نجار یا منبت‌کار آن استاد محمد بن حسین نجار معروف به کیا کردی بوده است، کتیبه‌هایی به خط نسخ و ریحان و نقوش هندسی به صورت آلت و لقط و نقش‌های ‌اسلیمی و ختایی با زیبایی بسیار عالی تزیین کننده آن است.

در اتاق اول بقعه چهار پادشاه که مزار چهار تن از بزرگان لاهیجان است، صندوق چوبی منبت‌کاری ‌شده‌ای وجود دارد که تاریخ ساخت آن اول جمادی الاول سال ۸۲۹ هجری قمری (۸۰۵ خورشیدی) است. بر حاشیه بالایی صندوق کتیبه‌ای به خط بسیار خوش نسخ بدون روسازی کنده‌کاری شده است و بر بدنه شمالی نقوش اسلیمی و ختایی به همراه خط و کتیبه‌هایی در سه قسمت از اثر منبت‌کاری ‌شده به چشم می‌خورد؛ بر حاشیه و متن بدنه جنوبی، کتیبه‌هایی وجود دارد که با نقوش گره‌سازی آلت و لقط همراه است؛ همچنین بر حاشیه دوم (داخلی)، نقوش ختایی با روسازی‌های ‌نسبتاً خوبی کنده‌کاری شده است؛ وجود حاشیه‌های ‌حصیرباف و ایجاد پستی و بلندی در اثر بر زیبایی آن افزوده است به گونه‌ای که می‌توان اظهار داشت این اثر از جمله آثاری است که پیشرفت هنر منبت در آن عصر را به خوبی نشان می‌دهد.

از دیگر آثار مربوط به منطقه لاهیجان می‌توان به صندوق بقعه سیدعلی غزنوی در دهکده تجن اشاره کرد. این صندوق که به صورت گره‌سازی با لقط‌های ‌چوبی است پرکاری و ظرافت خاصی دارد که تاریخ ساخت آن به سال ۸۷۱ هجری قمری (۸۴۵ خورشیدی) باز می‌گردد و توسط استاد محمد بن یادگار بن حاجی مسافر تبریزی ساخته و پرداخته شده است. در اجرای این اثر از نقش‌های ‌هندسی، اسلیمی، ختایی به همراه آیات قرآن به خط نسخ بهره گرفته‌اند، در پرداخت‌کاری آن مهارت و استادی هنرمند به خوبی قابل لمس است، به گونه‌ای که می‌توان آن را یکی دیگر از شاهکارهای عصر خود به حساب آورد.

نمونه مهمی از این گونه آثار که به مغرب زمین رسیده است صندوق مرقدي به امضای دو استاد به نام‌های ‌احمد نجار و حسن بن حسين است. این صندوق بنا به قول پرفسور ویت ( Wiet) به امر امیر گستهم در رمضان سال ۸۷۷ هجری (اسفندماه ۸۵۱ خورشیدی) به احتمال قوی در ولایت مازندران ساخته شده است.

کتیبه‌ای که مهم‌ترین نقش موجود بر این صندوق است و در طی قرون همیشه لازمه هر بنا و اثر مذهبی بوده است، ریزه‌کاری‌هایی هم تراز تزیینات آن زمان را دارد و اصالت و ذوق هنرمند منبت‌کاری ‌را به خوبی نشان می‌دهد. در این کتیبه خط‌های ‌عمیق فواصل را به خوبی نشان می‌دهند و نوارهای حاشیه در دو کناره و پایین، طرح‌های ‌مختلفی را در بردارند. این طرح‌ها اگرچه ممکن است در نقش قالی و تذهیب و گچ‌بری هم به کار روند اما در این گونه آثار دیده نشده‌اند. صليب ساده‌ای که در یکی از خانه‌های ‌حاشیه کنده‌کاری قرار دارد جنبه عیسوی ندارد، بلکه علامتی قدیمی است که در بسیاری از آثار مذهبی مانند مساجد و مقابر این سرزمین دیده می‌شود.