مقدمات و روش‌های اصلی هنر خراطی

هنر خراطی هنری اصیل و زیبا با پیشینه ای طولانی می باشد. همان طور که ساخت و بافت یک فرش زمان زیادی از عمر هنرمند را به خود اختصاص می دهد، هنر خراطی و ساخت یک اثر فوق العاده نیز وقت، زمان و انرژی زیادی از هنرمند می گیرد تا بتوان از آن به عنوان یک اثر آبرومند یاد کرد.

روش های خراطی

الف) خراطی مرغکی (spindle turning): در این نوع خراطی قطعه کار در میان مرغک و نیش (لنگه و پله) قرار می‌گیرد. نیروی چرخشی با نیش به قطعه منتقل می‌شود و مرغک با فشردن قطعه به سمت نیش از جداشدن قطعه کار جلوگیری می‌کند.

ب) خراطی کاسه‌ای (bowl turning): این شیوه بیشتر برای ساخت قطعات توخالی مثل کاسه، گلدان و ... کاربرد دارد؛ و چون در ساخت این نوع محصولات یک طرف قطعه کار برای خالی شدن باید آزاد باشد در دستگاه‌های خراطی، به جای نیش قطعه ابزاری به نام صفحه‌تراش نصب می‌کنند. یک طرف قطعه کار به صفحه‌تراش پیچ می‌شود و طرف دیگر قطعه آزاد می‌ماند. با این تمهید قطعه بدون احتیاج به مرغک می‌تواند، بچرخد و به راحتی داخل آن خالی شود. قابل ذکر است که به جای صفحه‌تراش می‌توان از سه نظام یا چهارنظام هم برای سوار کردن قطعه کار روی دستگاه استفاده کرد.

طراحی

طراحی می‌تواند از طرح دقیق با تمام جزئیات مراحل کار تا اتودهای خشن و اسکیس‌های اولیه‌ای که روی یک تکه کاغذ کشیده شده است، باشد. هر شخص در طراحی کارهای خود دارای دیدگاهی قابل توجه است که تأثیر آن در کارهای او مشهود خواهد بود، اما جدای از دیدگاه‌های خارق‌العاده ذهنی، اصولی وجود دارد که در نظر گرفتن آنها برای هر شخص خالی از لطف نخواهد بود.

• هدف از ساخت یک قطعه چیست؟

• آیا کاملا کاربردی یا کاملا تزیینی است؟

• آیا در گستره بین دو قطب کاربردی و تزیینی قرار می‌گیرد؟

برای طراحی یک شیء بهتر است فقط یکی از موارد کاربردی با تزیینی در نظر گرفته شود و بهتر است از طراحی یک شیء با دو عملکرد پرهیز کرد، چون ممکن است کارآیی اصلی شیء تحت‌الشعاع قرار گیرد و شیء معیوب یا بی‌هویت شود؛ مثلا نمک‌پاشی را در نظر بگیرید که شکلی هنری دارد، ولی نمی‌توان با آن نمک پاشید. در طراحی همانند بیشتر مراحل خراطی، جایی برای آزمون و خطا وجود ندارد و بهتر است قبل از شروع به کار هدف مشخص و طرح کامل شود، اما مواردی را باید در طراحی در نظر گرفت:

۱. در طراحی یک شیء باید اشکال معمول آن شیء را در نظر گرفت.

٢. در ذهن خود تصور کنید که این طراحی به صورت یک قطعه تمام شده باید نمایشی و تزیینی یا کاربردی باشد.

٣. در زمان طراحی حتی مکانی را که باید شیء در آنجا استفاده شود، در نظر بگیرید.

۴. با در نظر گرفتن اینکه هر چوب دارای کیفیت منحصر به فردی است، اگر برای یک قطعه چوب طرحی می‌زنید مزایا و معایب وضعی چوب را در طراحی لحاظ کنید.

۵. برای اجرای هر طرحی باید ابزارها و تکنیک‌هایی را که استفاده خواهد شد در نظر گرفت و نسبت به امکانات و مهارت اجرا طراحی کرد.

با مراجعه به طراحی‌ها و کارهای انجام گرفته، می‌توان منحنی مهارتی را رسم کرد. هر چه مهارت و جسارت بیشتر شود، طراحی‌ها نیز پخته‌تر و حرفه‌ای‌تر   و البته پیچیده‌تر خواهد شد. پس سعی کنید طراحی‌های خود را حفظ و بایگانی کنید.

در طراحی برای خراطی می‌توان نکات بسیاری را در نظر گرفت و دیدگاه‌های بسیاری را لحاظ کرد، اما به علت گستردگی این نکات اشاره به آنها در این مجال میسر نیست.

انتخاب چوب

هزاران نوع مختلف از درخت و درختچه وجود دارد که منابع چوب ما را تشکیل می‌دهند. تقریبا همه این چوب‌ها را می‌توان خراطی کرد، اما بعضی انواع مناسب‌تر هستند. خراطی با بعضی چوب‌ها لذت‌بخش و با برخی دیگر ناخوشایند است. جالب است که بدانیم زیباترین کارهای خراطی را می‌توان از تخته‌ها و چوب‌های دور ریز و بلااستفاده درود گران ساخت. شاخه‌ها و تنه‌های دور انداخته شده که در نظر اول، شاید فقط به درد سوختن می‌خورند از دیگر منابع چوب برای خراطی هستند. این چوب‌ها از انواع آفت زده، باخته، گل‌باقالی، ترک خورده، ‌تر یا خشک، هر کدام، دارای خصوصیات منحصر به فردی مثل رنگ، بافت، دانه بندی و ... هستند که با خراطی می‌توان این ویژگی‌های زیبا را به تصویر کشید. از چوب‌هایی که در ایران بیشتر برای خراطی استفاده می‌شده، و هنوز هم بعضی از آنها کاربرد دارند، می‌توان به: گردو، فوفل، شمشاد، افرا، زیتون، نارون، زبان گنجشک، چنار و توت نَرک اشاره کرد.

تیز کردن ابزارهای خراطی

شاید بتوان تیز کردن لبه برش یک ابزار را چنین بیان کرد: ایجاد یک سطح واحد از یک سو به سویی دیگر. این سطح باید تخت و در مواردی کاو (مقعر) باشد و سعی شود که این سطح در هیچ جایی کوژ نباشد. در تیز کردن ابزارهای خراطی، زاویه‌ای که این سطوح در امتداد تیغه ابزار می‌سازند، خیلی مهم است و این زاویه بسته به نوع ابزار و کاربرد آن متغیر است.

تیز کردن با سنگ رومیزی

سنگ‌های رومیزی را معمولا با سنگ خاکستری معمولی که خیلی سخت است، عرضه می‌کنند که البته زود براق می‌شود و حرارت زیادی تولید می‌کند. این سنگ را بهتر است با نوع سفید یا صورتی که نرم‌تر است و حرارت کمتری تولید می‌کند، عوض کرد. برای نتیجه بهتر باید هر چند وقت یکبار، سنگ‌ها را با سنگ چاق کن مخصوص، چاق کرد تا سنگ یک سطح تازه و با لبه‌های تیز داشته باشد.

از دستگاه سنگ رومیزی برای برداشتن سریع بار از روی فلز استفاده می‌شود. پس این وسیله می‌تواند سرعت قابل توجهی در تیز کردن ابزار به ما بدهد. در خراطی، ابزارها به طور معمول باید مکرر تیز شوند و اگر در تیز کردن جانب احتیاط رعایت نشود مقدار زیادی از لبه تیغه ابزار برداشته خواهد شد و طول عمر ابزار کاهش خواهد یافت. از طرف دیگر چون باربرداری از تیغه خیلی سریع انجام می‌شود، حرارت زیادی تولید خواهد شد که موجب از بین رفتن آب فلز و کاهش مقاومت آن می‌شود (خصوصا در لبه تیغه که خیلی نازک و نسبت به حرارت حساس است). برای جلوگیری از داغ شدن و آبی شدن ابزارهای فولاد کربن، باید به طور مداوم ابزار را در آب خنک کرد، اما ابزارهای ساخته شده با فولادهای تندبر را نباید به ناگهان خنک کرد، چون این نوع فولاد سريع منقبض می‌شود و ترک‌های ریزی در آن به وجود می‌آید که موجب شکستگی در ابزار می‌شود.

توجه: در زمان تیز کردن باید با حوصله عمل کرد و به ابزار امکان خنک شدن داد.

در تیز کردن ابزارها می‌توان از گیره‌ها یا پایه‌هایی استفاده کرد که روی دستگاه سنگ نصب می‌شوند و به جای آنکه ابزار با دست روی سنگ گرفته شود، روی این وسایل جانبی قرار می‌گیرد. با استفاده از این ابزارهای جانبی می‌توان درصد خطایی را که ممکن است در زمان تیز کردن ابزار با دست حاصل شود، کاهش داد.

در تیز کردن هر نوع ابزار باید نکاتی را در نظر گرفت که در ادامه جداگانه به آن می‌پردازیم:

پولادها: برای به دست آوردن یک لبه برش کاو (مقعر) در این ابزار آن را در مقابل سنگ بگیرید و با یک فشار بسیار کم و به آرامی روی سنگ به چپ و راست ببرید. اگر ابزار خیلی محکم روی سنگ فشار داده شود، نقطه تیره‌ای روی لبه تیغه به وجود می‌آید که نشان از سوخته شدن لبه ابزار است. لبه برش این ابزار از دو طرف دارای شیب است که این دو سطح شیب‌دار در امتداد میانه ضخامت تیغه ابزار با هم تلاقی کرده، و لبه تیغه را تشکیل می‌دهند. در پولادها زاویه سطوح لبه برش نسبت به امتداد تیغه ابزار باید زاویه‌ای کمتر از ۳۰ درجه داشته باشد، یا به گفته‌ای دیگر هر کدام از این سطوح شیب‌دار باید مساحتی در حدود دو برابر مساحت ضخامت تیغه ابزار داشته باشند.

تیز کردن پولاد کج‌ها سخت‌تر است چون علاوه بر اینکه سطوح لبه برش باید کاملا یکدست و با زاویه مناسب باشد، پخ آنها نیز باید بدون تغییر باقی بماند.

نون گازها: این ابزار نیز باید به دقت روی سنگ گرفته شود. برای به دست آوردن یک لبه برش مطلوب، ابزار را در مقابل سنگ نگه داشته، و آن را از یک طرف به طرف دیگر و حول محور تیغه ابزار بچرخانید، و مطمئن شوید که زاویه شیب سطح لبه برش در سرتاسر آن به یک نسبت گسترده شده باشد. این ابزارها را همیشه به صورتی تیز کنید که سطح لبه برنده با بدنه ابزار زاویه‌ای       در حدود ۴۵ درجه تشکیل دهد.

البته در انواع نون گازهای کاسه زاویه سطح شیب باید به مراتب کمتر از ۳۰ درجه باشد و گوشه‌های لبه برش نیز باید از بین برود تا لبه برش حالتی ناخنی به خود بگیرد.

اسکنه‌ها: این ابزارها باید با زاویه شیبی در حدود ۴۵ درجه نسبت به سطح روی ابزار تیز شود. ابزار را در مقابل سنگ نگه داشته و تیغه را با زاویه ثابتی روی سنگ بگیرید. برای نوع سرتخت و کج این ابزار لبه برش را روی سنگ به چپ و راست ببرید و برای نوع سرگرد آن، دسته را به آهستگی به راست و به چپ نوسان دهید تا تمام سطح لبه برش با سنگ تماس پیدا کند.

ابزارهای جداکننده: نوع لوزی و چهار گوش این ابزارها بیشتر، با زاویه‌ای       در حدود ۲۵ درجه در هر طرف تیز می‌شود. ابزار را آرام به جلو و عقب حرکت دهید تا لبه تیغه در میانه ضخامت ابزار قرار گیرد. البته چون این ابزار انواع مختلفی دارد هر کدام از آنها دستورالعمل خاص خود را برای تیز کردن خواهد داشت.

صیقل دادن (honing)

معمولا لبه برش ابزار با سنگ‌نفت (سنگ‌ساب) صیقل داده می‌شود تا براده به وجود آمده در مراحل تیز کردن برطرف شود. سطح خارجی لبه نون گازها را می‌توان با یک حرکت چرخشی روی سنگ‌نفت صیقل داد و براده برگشته به داخل شیار ابزار را با تکه سنبادهای لوله شده برطرف کرد. در بعضی ابزارها بهتر است که این براده روی لبه باقی بماند، به طور مثال اسکنه‌ها عملکرد بهتری را با این براده خواهند داشت، چون این براده تراشه‌های خوبی را از چوب به وجود می‌آورد. همچنین برای به دست آوردن یک لبه برش مطلوب‌تر، می‌توان آن را با همان زاویه شیب روی تسمه چرمی نیز کشید.

ایمنی

۱. قبل از روشن کردن دستگاه، مطمئن شوید که چوب کاملا سر جایش محکم و مهار شده است و با روشن کردن دستگاه پرتاب نمی‌شود.

۲. قبل از روشن کردن دستگاه قطعه کار را بچرخانید تا ببینید که فضای مناسبی برای چرخش قطعه کار وجود دارد و به جایی برخورد نمی‌کند.

٣. کمترین سرعت را برای قطعات بزرگ در نظر بگیرید تا از لرزش دستگاه جلوگیری شود. سرعت دستگاه را در صورت نیاز بعد از مرحله اندام کردن افزایش دهید.

۴. فاصله بین پیش‌پا و قطعه باید بیشتر از ۵ میلی‌متر باشد. البته اگر پیش‌پا به قطعه نزدیک‌تر باشد کنترل بهتری روی ابزار خواهید داشت (موارد استثنا هم وجود دارد).

۵. در زمان سنباده زدن و پرداخت کاری برای جلوگیری از گیر کردن انگشتان خود در بین پیش‌پا و قطعه کار، حتما پیش‌پا را از روی دستگاه بردارید.

۶. ابزارهای تراش را برای خراطی کاسه‌ای به کار ببرید. کار با این ابزارها ایمن‌تر و آسان‌تر از ابزارهای برش است.