مقدمات لازم جهت رنگرزی پشم

در رنگرزی الیاف از انواع مواد رنگزا و دندانه‌ها استفاده می‌شود. دندانه‌ها در عملیاتی به کار می‌رود که الیاف را برای رسوخ مواد رنگی آماده می‌کند. دندانه‌ها علاوه بر ثبات رنگ، موجب شفافیت رنگ الیاف نیز می‌شود. بزرگترین گروه رنگ‌ها را رنگ‌های دندانه‌ای تشکیل می‌دهد برای آنکه رنگ‌ها بهتر جذب الیاف شود، مواد رنگی شونده را دندانه می‌دهند. این عملیات به سه روش انجام می‌گیرد:

دندانه دادن پیش از رنگرزی، دندانه دادن پس از رنگرزی و دندانه دادن توأم با رنگرزی، اگر دندانه قبل و بعد از رنگرزی انجام شود رنگ ثبات و دوام بیشتری خواهد داشت.

دندانه دادن پیش از رنگرزی: دندانه را در آب گرم حل کرده، سپس پشم را به آن اضافه می‌کنند و برای یک ساعت حرارت می‌دهند. پس از سرد شدن پشم، آن را می‌شویند و رنگ می‌کنند یا آن که می‌گذارند تا خشک شود. رنگ‌های شفاف‌تر در اثر دندانه دادن پیش از رنگرزی به دست می‌آید. دندانه‌ی آلومینیومی یا زاج سفید از رایج‌ترین دندانه‌ها در کار رنگرزی پشم با مواد طبیعی است و شفاف‌ترین رنگ‌ها را پدید می‌آورد.

کروم، سولفات مس، زاج سبز، جوهر مازو و قلع در دندانه دادن به الیاف به کار گرفته می‌شود. همه‌ی الیاف به رنگ‌های مختلف این ماده از رنگ طبیعی (به استثنای رنگ زرد) رنگ‌های خود را فوق‌العاده خوب حفظ می‌کنند لیکن تقریباً پس از پنجاه سال کمکم طبعاً شروع به رنگ باختن می‌کنند. اگر خوب ثابت نشده باشد رنگ آنها می‌پرد.

جنبه‌ی مثبت این قضیه، این است که، اگر گلیم به روش سنتی با رنگ‌های طبیعی صباغی شود به مرور زمان یک نوع پختگی زیبایی پیدا می‌کند. همه‌ی رنگ‌های طبیعی به جز نیل و پاره‌ای از گلسنگ‌ها و پوست درختان، و تمام رنگ‌های شیمیایی نیازمند ماده‌ی ثابت کننده‌اند تا در ریسمان نفوذ کرده رنگ را پایدار سازد. ماده‌ی ثابت‌کننده به ریسمان حمله کرده و به اصطلاح آن را گاز می‌گیرد (دندانه می‌کند) تا رنگ در آن جایگزین شود (دندانه شدن)، این عمل الیاف نخ را بسته به نوع ماده‌ی ثابت‌کننده، کم یا زیاد ضعیف می‌سازد.

ماده‌ی ثابت‌کننده پیش از رنگ کردن یا هنگام رنگ کردن یا پس از آن به کار برد. بهترین نتیجه هنگامی حاصل می‌شود که این کار پیش از رنگ کردن صورت گیرد. مواد ثابت‌کننده مختلف از یک رنگ، رنگ‌های گوناگون دیگری را تولید می‌کند. ماده‌‌‌ی ثابت‌کننده در روزگار گذشته شامل ترکیبات با محلول‌های خاکستر چوب و ریشه‌های درخت، اسیداوریک، برگ‌ها و میوه‌ها بود. مواد رنگ‌دار در آب حل می‌شوند. اما رنگ دانه‌ها به دلیل ترکیبات معدنی نامحلول هستند.

دندانه‌ها در عملیاتی به کار می‌روند که الیاف را برای رسوخ مواد رنگی آماده می‌کنند. دندانه‌ها علاوه بر ثبات رنگ، موجب شفافیت رنگ الیاف نیز می‌شوند. قبل از دندانه کردن رنگ باید کلافها را کاملاً نم‌دار و خیس کرد که آهسته در حمام حل و بعد از جذب الیاف پشم شود. به همین دلیل احتیاج به حل شدن ندارد. اما رنگ‌های شیمیایی را اگر حل نکنیم، ذرات حل نشده به هم می‌چسبند و روی الیاف پشم قرار می‌گیرند که در زمان جوشیدن محلول حمام حل شده و باعث عدم یکنواختی رنگرزی خامه می‌شوند.

یکی از عوامل مهم در رنگرزی، مدت زمان به جوش رساندن حمام رنگ است. زمان بیشتر باعث تثبیت بیشتر رنگ اصلی الیاف می‌شود. ظروف رنگرزی باید همیشه تمیز نگهداری شوند. برای رنگ‌های تیره و مشکی از یک ظرف و برای رنگ‌های روشن و شفاف از ظرف دیگر استفاده می‌شود. کلاف‌ها باید باز و عاری از گره‌های تنگ باشند.

اگر کلاف‌ها غیرمنظم در حمام ریخته شود باعث نمدی شدن آن می‌شود. یکی از وسایل بسیار ضروری ترازوی دقیق است چون می‌توان با ترازو، مواد رنگی و متفاوتی را به اندازه و حساب شده در حمام ریخت. به دلیل گوناگونی خاک، گیاهان مناطق مختلف، رنگ‌های مختلفی تولید می‌کنند که عوامل دیگری نیز مانند مدت زمان رنگرزی، دندانه‌ها و آب مورد استفاده روی رنگ حاصله اثر می‌گذارد و همچنین در هر نوع حمام رنگ، رنگ متفاوتی به وجود می‌آید.

آماده ساختن پشم و رنگرزی (طریقه‌ی رنگرزی)

شست وشو: اوّلین مرحله‌‌‌ی آماده ساختن پشم برای رنگرزی، شست وشو است. هر ۱۰ کیلوگرم پشم را با ۳۶۵ لیتر آب و مواد تمیزکننده در ظرف مخصوص می‌ریزند و برای مدت ۴۵ دقیقه با حرارت کنترل شده آن را به هم می‌زنند. سپس پشم را درمی‌آورند و پس از آن که سرد شد، آب می‌کشند تا کاملاً از مواد تمیزکننده پاک شود و بلافاصله آن را دندانه می‌دهند و می‌گذارند تا خشک شود.

دندانه دادن‌ها

زاج سفید (نمک مضاعف آلومینیوم و پتاسیم) رایج‌ترین دندانه در کار رنگرزی با مواد طبیعی است. کروم، سولفات مس، زاج سبز، جوهر مازو و قلع نیز در دندانه دادن به الیاف به کار گرفته می‌شود.

دندانه دادن پیش از رنگرزی: یک کیلوگرم پشم خشک، ۲۷ لیتر آب لازم دارد. دندانه را در آب گرم حل کرده، سپس پشم را به آن اضافه می‌کنند و برای یک ساعت حرارت می‌دهند. پس از سرد شدن پشم، آن را می‌شویند و رنگ می‌کنند یا آن که می‌گذارند تا خشک شود. رنگ‌های شفاف‌تر در اثر دندانه دادن پیش از رنگرزی به دست می‌آید.

دندانه دادن توأم با رنگرزی: دندانه را یا در حمام رنگ یا به طور جداگانه حل، سپس به حمام رنگ اضافه می‌کنند. پشم شسته‌ی خیس را برای ۳۵ دقیقه حرارت می‌دهند، بعد ۲۸۵ گرم جوهر غوره و مقدار زیادی نمک‌های رنگ در ۲۵/۱ لیتر آب حل کرده و به حمام رنگ اضافه می‌کنند تا به عملیات دندانه‌ها سهولت ببخشند. این محلول را نیز با پشم برای نیم ساعت حرارت می‌دهند و پس از آن که سرد شد پشم را کاملاً می‌شویند و آویزان می‌کنند تا خشک شود. دندانه دادن هنگام رنگرزی ساده‌تر است اما رنگ‌های آن به خوبی رنگ‌های حاصله از روش‌های دیگر نیست.

دندانه دادن پس از رنگرزی: عملیات دندانه دادن پس از رنگرزی مشابه عملیات پیش از رنگرزی است. پس از مراحل اولیه پشم را رنگ کرده، آب می‌کشند و دوباره با دندانه‌ها مخلوط می‌کنند. بعد از آن که برای مدت ۳۰ دقیقه جوشید پشم را می‌شویند و آویزان می‌کنند تا خشک شود. به این ترتیب رنگ ساخته می‌شود اما اگر رنگ متفاوتی مورد نظر باشد نیمی از مقدار دندانه‌ها را در آب حل کرده و به مدت ۳۰ دقیقه حرارت می‌دهند تا رنگ دلخواه آماده شود و بعد پشم را می‌شویند و خشک می‌کنند.

پس دادن رنگ

اگر گلیم رنگ پس دهد بدین معنی است که رنگ به طور صحیح ساخته نشده یا دندانه‌ها مؤثر واقع نشده است. به علاوه اگر پشم پس از رنگرزی به خوبی آب کشی نشود و اضافات رنگ در آن باقی بماند باعث رنگ پس دادن می‌شود. برای رفع این مشکل دستورالعملهای موفقیّت‌آمیزی موجود است. بهترین نحوه‌ی رفع این مشکل پهن کردن گلیم در آفتاب است. اگر چه امکان کم‌رنگ شدن رنگ‌های ثابت نیز هست. از محلول ماست و محلل‌های تجاری رنگ (هفت قسمت ماست و یک قسمت محلل) نیز می‌توان استفاده کرد. آب ژاول روی پنبه مؤثر است اما پشم را زرد می‌کند.