مضامین نقاشی اشیاء پاپیه ماشه (بخش سوم)

در دو مطلب قبل در مورد مضامین اشیاء نقاشی های پاپیه ماشه بحث کردیم.

در این مطلب نیز به ادامه آنها می پردازیم تا با مضامین این اشیاء آشنا شویم.

الفيه شلفيه

تصاویر هزل گونه، در بین مردم با نام الفیه و شلفیه شناخته شده است و چون تعدادی از آثار پاپیه ماشه و آس ها بدین سبک مصور شده، قسمتی از هنر تصویرسازی را شامل می شود.

فرنگی سازی

از موضوعات مورد علاقهٔ مسافران اروپایی که به ایران می آمدند، همانا سفارش های ملل مسیحی از قبیل موضوعات مذهبی شادی آور آن سامان بود که به عنوان تحفه ای ارزنده برای خویشان و نزدیکان خود می بردند. این آثار در میان نقاشان ایرانی، با عنوان فرنگی سازی شهرت داشت.

از موضوعات باب میل فرنگیان، تصویر حضرت مریم (ع) و کودکی حضرت مسیح (ع) در جمع احباب بود که با مهارتی ستودنی بر رویهٔ آثار روغنی نقش می بست و روانهٔ اروپا می شد. از مجالس دیگر، مهمانی ها و مجالس پرجاه و جلال فرنگیان، مراسم کلیسایی و نقش کشیش ها، شیخ صنعان و دختر ترسا، تصاویر مریم مقدس و حضرت مسیح (ع) و همراهان، ذبیح اسماعیل، عروج خیالی مریم به آسمان، تصویر یوحنا و سایر نقوش مذهبی است.

اقتباسی

گرفتن نقش های مربوط به فرهنگ های مختلف دیگر کشورها و اجرای آن در فضای مناسب را اقتباسی گویند.

روسی

در قرن نوزدهم میلادی، کارگاهی در روسیه شروع به ساخت کارهای لاکی برای فروش در ایران کرد. مدتی بعد، گروهی از نقاشان ایرانی، این آثار روسی را که ریشه در هنر آلمان داشت، با هنر خود منطبق کردند. از جمله مصطفی شیرازی و لطف الله الحمزوی الموسوی که مکتبی خاص در نقاشی لاکی ایرانی به وجود آوردند و به گسترش سبک روسی پرداختند. موضوعات به کاررفته بر روی این اشیا، اصولاً مناظر شهرهای روسیه بود.

تذهیبی، تشعیری، حل کاری و تحریر طلایی

طلاکاری یعنی شیوه های تذهیبی و تشعیری و حل کاری و تحریری تزیین شده ای که عمدتاً از هنر تذهیب استفاده می کردند و در نگاه اول، تلالؤ و درخشانی طلا به چشم می آمد؛ چرا که عمده رنگ آمیزی آن با طلای مایع انجام می شد.

در مضامین تذهیبی، نقوش مختلف اسلیمی و سایر نگاره های دلخواه را با طلای مایع ترسیم و کناره های طلا را با رنگ مشکی تحریر می کردند. در بیشتر آثار پاپیه ماشه تذهیبی، ترنج وسط را با گل و بوته و گاهی تصویر ماهرویی زیبا یا تصویر سفارش دهنده یا پادشاه وقت می آراستند یا لابه لای تذهیب، خطوطی اضافه می کردند.

تشعیر آثار لاکی (پاپیه ماشه)، عبارت از نقوش بسیار نازک و استادانه ای است که به وسیلهٔ طلای مایع ترسیم می شود و اغلب موضوعات آن، گل و برگ و تصاویر حیوانات یا نقوش تزیینی دیگری است که با کمال ظرافت آن را ترسیم می کنند.

شیوهٔ تحریری، ترسیم طلایی باریک و دقیقی است که کناره های نقوش را محدود می کند و از انواع تشعیر است که در نقوش قلمدانی به کار می رود. ترسیمات محدود شده را محرر نامیده اند. حاشیه گیری و تحریر کناره های تشعیر، منحصر به طلایی مایع نیست و آن را با الوان دیگری نیز تحریر می کنند.

نقوش تشعیری در زمینه های تیره، درخشندگی چشم آذینی دارد. از این رو، اغلب زمینه ها به رنگ تیره است. نقش و تذهیب و به طور کلی آرایش کنارهٔ کشوی قلمدان، مانند بدنهٔ آن است. نقش اصلی زبانه قلمدان ها، تذهیب و تشعیر و حل کاری است و در طرح های دیگر تصاویر مختلفی به تصویر درمی آید که به ابتکار نقاشان تغییر می یابد و با نقوش بدنه همسان می شود.

رنگ کنارهٔ کشوها، هم رنگ و هم اخت با رنگ نشیمن است. این تباین رنگ به این دلیل است که هنگام باز و بسته شدن قلمدان، رنگ نشیمن و کناره ها همسان باشد و زیبایی خاصی به قلمدان بدهد. ترسیمات معمولی کشوی قلمدان ها، اغلب حل کاری و گل و بوته و منظرهٔ دشت و صحراست یا رنگ زمینه یکنواخت است و به نقش جدول کناره ها اکتفا می شود. در طرح های مختلف دیگر، به جای نقش و نگار و حل کاری و تذهیب، اشعار و ابیاتی به خط زیبا درج می شود یا نام سفارش دهنده و سازندهٔ قلمدان را بر رویهٔ آن ثبت می کنند.

در قلمدان هایی که به شیوهٔ ابری کار می شود، کناره های زبانهٔ قلمدان با همان شیوهٔ ابری سازی سامان می یابد و طوری تنظیم می شود که ابری های سر قلمدان با ابری های کناره های زبانهٔ قلمدان، یکدست و یکرنگ باشد. در قلمدان های درپوش داری که زبانهٔ قلمدان ندارد، زیر درها را به سان رویهٔ آنها، مناظر بزم و رزم یا شکارگاه و مجالس درباری و گل و مرغ های متنوع و چشم آذین ترسیم می کنند و داخل جعبه ها را با میشن های مشکی مستور می سازند. به طورکلی، نقش و نگاری که در کنارهٔ کشویی قلمدان ها تصویر می شود، عبارت اند از:

1. رنگهای سادهٔ مشکی و قرمز و سبز

2. تذهیب و تشعیر و حل کاری 

3. ابری

4. چرمهای ساده و معرق 

5. گل آرایی و نقوش مشابه آن

6. مجالس کیانی و بزمی

7. کتابت خطوط مختلف

8. مرغشی های رنگی

9. نقوش ابتکاری دیگر.

خط دار

از زمان رایج شدن هنرهای لاکی، نقش خطوط بر روی قلمدان ها و جلدها و قاب آیینه ها و حتی جعبه ها معمول شد. عمده ترین نوشته ها، ادعیه و جملات مذهبی و عرفانی بود که در رویهٔ جلدها کتابت می شد و از موضوعات مهم در زیباسازی جلدها به شمار می آمد. تزیینات بیشتر جلدها، کتابت خطوط مختلف و ادعیهٔ گوناگون بود که با نسخهٔ داخل آن تناسب داشت و بعد از جلدها، اشعار و نوشته های گوناگونی بود که روی قلمدان ها و قاب آیینه ها و جعبه ها کتابت می شد و موضوعات ترسیمی را تشریح می کرد.

ابری

قلمدان های ابری از قطعات بریدهٔ کاغذهای ابری شکل می گیرد که استادکار صحاف، نقوش مختلف ابری را با اندازه و طراحی منظم و دقیق می برد و روی قلمدان های خامی می چسباند که فقط بوم سازی شده و نقش و نگاری ندارد. سپس تمام جوانب قلمدان را پرداخت کرده، فواصل و کناره ها و جدول سازی کل قلمدان را با طلایی مایع، تذهیب و روغن کاری می کند تا قلمدان ابری آماده شود. شیوهٔ ابری سازی، علاوه بر قلمدان ها در جلدها و قاب آیینه ها و جعبه ها و سرچسب دان ها هم اجرا می شود که آثار زیادی از آن در دسترس است.

استاد ابوطالب مدرس همدانی، استاد ابری سازی بود که در هنر خود، ابتکارات خاصی داشت و تاکنون هیچ استادی به پایه و مقام هنری وی نرسیده است. استاد ابوطالب، تمام آثار مقوایی و کارهای روغنی از قبیل جعبه ها، قاب آیینه ها، جلدها، قلمدان ها و غیره را خود می ساخت و در ساختن همهٔ مراحل آن، وسواس زیادی به خرج می داد. این هنرمند، بوم قلمدان ابری را به شیوهٔ ابتکاری خود می ساخت که اجرای آن، فوق العاده دشوار بود. وی کاغذهای ابری را به شیوهٔ خود عمل می آورد. سپس رویهٔ آن را با ترسیمات بسیار دشواری که به بوم قیامت شهرت یافته بود، تنظیم می کرد و به ترتیب لرزش آب ها، موج های ملایمی ایجاد می کرد. وی با مهارت تمام، خطوط موجی را به صورت شطرنجی یا موازی های منظمی ترسیم می کرد که شامل چهار خط موجی و موازی بود.

اندازهٔ چهارتایی آن، 5/1 میلیمتر ضخامت داشت و فاصلهٔ رده ها نیز، به همان اندازه بود.

تنها در زیر زبانهٔ قلمدان به ترسیم خطوط اکتفا کرده و خطوط موجی را با رنگ طلایی و در زمینهٔ سرخ ترسیم می کرد. کنارهٔ کشوی قلمدان نیز به همین ترتیب، خطوط موجی و ترنج های الحاقی اضافه می کرد و همانند نقوش زیر بدنهٔ قلمدان، تمام نموده است.

این کار استادی و مهارت زیادی لازم داشت و استاد ابوطالب، این خطوط چهارتایی را با ابزار شانه مانندی به اندازهٔ 5/1 میلیمتر به شکل زیر ترسیم می کرد و در تنظیمات آن ها، ابتکارات جالبی به کار می برد.

او ترسیمات رویه و کناره های قلمدان را به شیوهٔ دیگری نقش می کرد و پس از آن که کاغذهای ابری را به دلخواه عمل می آورد و به بدنهٔ قلمدان می چسباند، رویهٔ آن را با برداشتی از نگاره های ابری متوازن می ساخت و با تحریر نقاط طلایی یکدست، نقوش ابتکاری خاصی ایجاد می کرد که مختص او بود. به طورکلی، این هنرمند در صنعت ابری، تحولی ایجاد کرد که سایر ابری سازان، یارای برابری با او را نداشته و ندارند.

چاپی و عکس برگردان

در دوران اعتلای قلمدان سازی که علاقه مندان و استفاده کنندگان زیادی داشت و هر روز بر تعداد سفارش ها افزوده می شد، نقاشان به فکر ساخت وسیلهٔ ارزان تر و سریع تری افتادند تا بتوانند قلمدان های خام را سر و صورت دهند و به مشتریان عرضه کنند. بر همین اصل، از عکس برگردان های چاپی و رنگی استفاده می کردند که در اندازه ها و موضوعات مختلف وجود داشت.

این عکس برگردان ها را روی قلمدان ها چسبانده، کناره و لبهٔ مدالیون ها را تذهیب و روغن کاری می کردند و برای فروش عرضه می ساختند. عکس برگردان های چاپی آن دوران که با رنگ های چشم نوازی چاپ می شد، در اندازه ها و موضوعات گوناگونی در دسترس بود و نقاش می توانست نقوش آن را ترکیب بندی کند و روی قلمدان ها بچسباند.

در این گونه سفارش ها، دو مدالیون رویهٔ قلمدان با تصاویر کناری اش تناسب کامل داشت و شش مدالیون کوچک کناره ها که در داخل اغلب آن ها، تصویر زنان فرنگی چاپ شده بود، جلب نظر می کرد. فاصلهٔ بین مدالیون ها، با انواع نقوش منظره سازی و شکارگاهها و تصاویر انسان و حیوانات و پرندگان پر می شد. گاهی در بستر مدالیون ها، بنابر سلیقه و انتخاب مشتریان، عکس سفارش دهنده یا پادشاه وقت، قطعه خطی زیبا یا مضامین مذهبی دیگر کار می شد و بعد از تذهیب و روغن کاری در اختیار علاقه مندان قرار می گرفت. آرایش و جدول بندی اطراف و قسمت زیر و کناره های کشوی قلمدان، تذهیب و طلاکاری شده، همچون قلمدان های نقاشی شده تزیین می شد. این گونه قلمدان ها ارزان تر تمام می شد و بیشتر، دانش آموزان و طلاب و دکان داران از آن استفاده می کردند.

تمبرپوش

در این نوع کارها، سطح قلمدان را با تمبر باطله می پوشاندند.

باسمه

قلمدان معمولی و ساده ای که سطح آن را با باسمه های فرنگی (نقش های چاپی) می پوشاندند و فاصلهٔ باسمه ها را با خطوط ظریفی طلایی پر می کردند.