مضامین نقاشی اشیاء پاپیه ماشه (بخش دوم)

در مطلب قبل به یک سری از مضامین نقاشی های پاپیه ماشه پرداخته شذ.در این مطلب نیز مضامین دیگری را به این مبحث اضافه می کنیم.

بزمی و شادی آفرین

موضوعات بزم و شادی ها شامل تصویر داستان های حقیقی و افسانه ای یا مجالس و اعیاد پر سرور و شاهانه و ملی و مذهبی است که در رویهٔ آثار روغنی نقش بسته و اغلب نقاشان ایرانی در این هنرآفرینی ها، سهم به سزایی داشته اند. مجالسی که در این شیوه بر رویهٔ قاب آیینه ها، جلدها و قلمدان ها دیده می شود، برداشتی از داستان های نسخ قدیمی یا واقعیت های شیرین تاریخی و حقیقی است که بر اساس سلیقهٔ نقاش و پسند سفارش دهندگان، فرجام می پذیرفته است.

از جمله این داستان ها، داستان شیخ صنعان و دختر ترساست که نقاشان قدیمی، آن را بر روی قلمدان ها و قاب آیینه ها و جعبه ها به تصویر می کشیدند. نقاشان به داستان یوسف و زلیخا و هفت گنبد بهرام، توجه زیادی داشتند و آثار بسیاری با این موضوع از آنها برجای مانده است. هفت گنبد بهرام، برداشتی از سروده های نظامی در بهرام نامه است که ماجرای آن در هفت گنبد رنگارنگی اتفاق می افتد که هر کدام به آن رنگ، نامیده شده است. بعضی از صاحب نظران، این موضوع را از سایر موضوعات تصویر شده بر قلمدان ها جدا دانسته و آن را «قلمدان هفت گنبد» نامیده اند.

شیرین و فرهاد از دیگر داستان هایی است که اغلب بر رویهٔ قاب آینه ها و جلدها و جعبه های روغنی به تصویر درآمده است. لیلی و مجنون و مجلس پذیرایی شاه طهماسب اول از همایون شاه هندی نیز، از جمله تصاویر این نوع قلمدان هاست که در آن، شاه از قشون برادر خود شکست خورده، در سال ۹۵۱ قمری و در محلی نزدیک ابهر زنجان به حضور شاه طهماسب می رسد. در این دیدار، شاه طهماسب او را حمایت می کند و با کمک های ارزشمند به همایون، تاج و تخت از دسترفته اش را دوباره باز پس می گیرد. این داستان، از موضوعات عمده ای است که به خصوص در آثار آقا صادق اول جلب نظر می کند و عمدتاً بر روی قلمدان ها نقش بسته است.

تصویر نشستهٔ شاه اسماعیل و همراهان او، از دیگر داستان های تاریخی مصور شده بر روی این قلمدان هاست؛ داستان زن با شهامتی به نام فتنه است که با تمرین های مداوم توانسته است گاوی را به دوش گرفته، به حضور بهرام گور ببرد. بهرام گور سوار بر اسب در جمع همراهان، انگشت تعجب به دهان گرفته و وقایع را نظاره می کند. صحنه های عروسی، از دیگر مضامینی است که در بعضی قلمدان ها دیده می شود. مجالس پرتجمل و شاهانهٔ بار عام شاهان قاجاری و به خصوص فتحعلی شاه قاجار نیز بر روی قلمدان و سایر آثار پایپه ماشه، به ویژه قاب آیینه ها و جلدها تصویر شده که فضای بیشتری برای نقاشی داشت و اغلب به دست هنرمندان طراز اول آن دوران نقش می شد.

در این مجالس پر زرق و برق، فتحعلی شاه با صلابت تمام و پوشش و زیورآلات سلطنتی، برروی تخت مخصوص جلوس کرده و شاهزادگان و رجال و اعیان نیز با لباس های فاخر، بسته به شأن و مقامشان در حضور پادشاه ایستاده اند. افرادی هم به پیشگاه شاه قاجار شرفیاب شده و در کناره ها و وسط مجلس قرار گرفته اند.

رزمی

قلمدان های رزمی، برداشت ملی و میهنی از داستان های شاهنامه و به خصوص جنگ ها و نبردهایی است که به افتخار فتح ایرانی ها ترسیم شده و با وجودی که صحنهٔ کوچک قلمدان، ظرفیت آن همه هنگامه و ازدحام میدان نبرد را نداشته، نقاشان با ابتکار خود، هجوم رزم آوران، جنگ و گریز اسب ها، تجهیزات جنگی و سایر درگیری ها را به تصویر کشیده اند که از موضوعات متداول و مورد علاقهٔ مردم بوده است. قلمدان های رزمی به دلیل کثرت کار و تعداد افراد و پیچش و یورش اسبها و طراحی و تنظیم صحنه های جنگی و تعیین محل برخوردها اصولاً به دست استادان طراز اول انجام می شد و چه بسا نقاشان نیز از فنون و نیرنگ های رزمی اطلاعاتی داشته اند تا توانسته اند آن همه شلوغی و درهم و برهمی را در رویهٔ کوچکتر قلمدان به تصویر درآورند.

از موضوعات اصلی قلمدان های رزمی، جنگ چالدران و خیلی رزم آوران ایرانی است که شاه اسماعیل صفوی با اسب سفید و حنا بسته خود در وسط صحنه جلب نظر می کند و در سوی دیگر، سلطان سلیم عثمانی سوار بر اسب، اوضاع جنگ را اداره می کند.

جنگ معروف کرنال نیز موضوع دیگری است که در نزدیکی های دهلی بین نادرشاه و محمدشاه هندی انجام گرفته و به فتح ایرانی ها منجر می شود. نبرد شاه اسماعیل با شیبک خان از دیگر صحنه های تصویر شده است که در نزدیکی های مرو رخ داده و در این رزم افتخارآفرین، شیعه اثنی عشری در آن ولایات رواج می یابد و شیبک خان کشته می شود و لشکریانش از هم می پاشد و ولایات شمال خراسان تا مرزهای هند، به دست شاه اسماعیل می افتد. صحنهٔ جنگ رستم، پهلوان نامی ایرانی با افراسیاب، از دیگر موضوعات تصویر شده بر روی قلمدان های رزمی است که در آن، رستم افراسیاب را به سرپنجهٔ نیرومند خود گرفته، به هوا بلند کرده و او را عاجز ساخته است.

انبوه لشکریان طرفین را در حوالی و کناره های قلمدان نقش کرده اند که از هر نظر تحسین برانگیز است. جنگ معروف هرات نیز جنگ دیگری است که لشکریان و سواران ایرانی را در صف های منظم نشان می دهد. خود محمدشاه هم سوار بر اسب صحنهٔ جنگ را نظارت می کند. این اثر رزمی، از نظر تعداد سربازان و نظم و ترتیب جنگی و سایر دقایق آن، از آثار پرآوازهٔ اسماعیل جلایر است.

چهره پردازی و قد نماسازی

این آثار شامل تک چهرهٔ زنان و مردان سفارش دهنده، شمایل نگاری و شمایل سازی قدیسین، بزرگان و عارفان، تک چهرهٔ عرفایی، تصویر تمام قد یا نیم قد پادشاهان، شاهزادگان، رجالی، درویشان، مشاهیر یا شاهزاده خانمی درباری است که با آرایش و لباس های زینتی به تصویر درآمده است. زمینهٔ پشت آن را نیز با محجر و پنجره ای که به باغ پرگل و فرح افزایی گشوده می شود، مصور کرده اند.

در بعضی از این قلمدان ها، نقاش با مصورکردن کاشی های اطاق یا فرش زیر پا یا برکه ای با چند مرغابی، این منظره را کامل می کند. این نوع تصاویر رویهٔ قلمدان ها، از دوران صفوی مورد پسند علاقه مندان بود و آثار گرانقدری از آن زمان برجای مانده است. از این دست موضوعات تصویر شده بر این نوع قلمدان ها، تصویر خیالی یوحنا بر بیشتر آثار نجفعلی نقاش باشی است که به روایتی، صاحب کراماتی بوده و عیسی (ع) را غسل تعمید داده است. در همهٔ این تصاویر، یوحنا مردی ریش سفید با سر بدون موست که دستها را به هم پیچیده و در حالت خلسه و دعا، چشمان خود را بسته و مبهوت عظمت الهی شده است.

در داخل قاب آیینه ها و جلدها به میمنت و مبارکی، اغلب تصاویر حضرت علی (ع) را نقش می کردند که در حین بازکردن آیینه، چشمها به نور فتوت وی منور شود و روز خوش را برای صاحب اثر رقم بزند. در بیشتر این شمایل سازی ها، نقش حسنین و قنبر و سایر اصحاب حضرت اضافه شده و مجلس مذهبی، کامل تر نقاشی شده است. به علت حرمت و احترام به شخصیت های دینی، شمایل آنها را برروی قلمدان ها تصویر نمی کردند تا از چشم نامحرمان مستور بماند؛ ولی در داخل قاب آیینه ها یا داخل جلدهای قرآن، انواع شمایل سازی معمولی بود و آن را به نیکوترین و استادانه ترین وجه ترسیم می کردند.

مجالس عرفانی و اخوان صفا و درویشی در این مجلس، اخوان صفا و درویشان گرد آمده و به بحث و مذاکره مشغول هستند. اغلب این مجالس دسته جمعی را که سطح بیشتری نیاز داشت، بر روی قاب آیینه ها و جلدها و در فضاهای کوچکتر بین ترنج ها و کتیبه های کوچک و بزرگ روی قلمدان ها ترسیم می کردند و امضای هنرمند در زیر تصاویر درج می شد.

مضامین ادبی

این آثار شامل موضوعات افسانه ای، شاهنامه ای و شاهنامه ای ترکیبی یا کیانی یا پیشدادی، مجالس گفتوگو، مجالس بحث، مجالس درس، موضوعات علمی و هیئت و نجوم، شاهی یا شاهنشاهی، تمام چهرهٔ شاهی و تاریخی و شکارگاهی بود.

قصه های قرآن

برخی از هنرمندان و استادان، قصه های قرآنی را بر روی آثار پاپیه ماشه تصویر می کردند.

حلیه ای

ترسیم شمایلی پیامبر گرامی اسلام (ص) به همراه بیان اوصاف ایشان و اختصاص فضای اصلی اثر به آن حضرت را حلیه ای گویند.

بهشت و دوزخ

در گراگرد این گونه پاپیه ماشه ها، تصاویر خیالی دوزخ و بر روی آن، منظره ای از بهشت را نقش می کردند.

موضوعات ترکیبی

بعضی از آثار شامل موضوعات مختلفی چون دست دلبری، دست دلبری کومه ای، الفیه، مدالیونی، تاکی، مصورسازی ترکیبی، لچک ترنجی قندیلی، گنبدی، محرابی، شمسه ای، فردوسی یا مینویی، شجری، همای سعادت، پنج خانه ای یا هماهنگی جهانی، چرخ و فلکی، ارکان اربعه ای یا نقش هستی، بته ای، قاب قابی قرآنی، طرح و نقش اقتباسی، بندی، نقوش بومی و محرماتی شطرنجی است.

فرهنگ عامه

زندگی مردم عادی نیز از موضوعاتی است که بر روی پاپیه ماشه تصویر می کردند.

تصویر پادشاهان اساطیری و کیانی که بیشتر آن ها در شاهنامه آمده و شرح حال و زندگی افسانه ای آن ها، طی منظومات مفصلی روایت شده است. هر هنرمند، به نسبت ابتکار و قدرت قلم خود، داستانی از شاهنامه یا سروده های دیگر را انتخاب می کرد و آن را در مدالیون های مختلفی مجسم می ساخت. در بالا و پایین قاب ها نیز، ابیاتی مربوط به تصاویر درج می کرد و بیننده را از داستان آگاه می ساخت.

مضامین کیانی به علت پرکاری فوق العاده و به خصوص شبیه سازی و چهره پردازی های آن، بسیار کمیاب و گرانبها بود و اغلب به دست استادان طراز اول به تصویر درمی آمد. تذهیب و جدول سازی و قاب بندی آنها هم به دست مذهّبان چیره دست و دقیق انجام می شد.